s. 1H T T B H T T B
SEKÜLERİZMİSLAMCILIK TEORİ-PRATİK düşünce
D Ü N Y A ’ D A N B İ R H A B E R
İ S L A M C I L I K V E S E K Ü L E R İ Z M Sayı : 8
s. 2İSLAMCILIK DÜŞÜNCESİ
SEKÜLERİZM DÜŞÜNCESİ
KİTAP
KİTAP SİYASAL İSLAM VE SEKÜLER ÇEKİŞMESİ 04
39 24
BELGESEL37 Bu Sayıda,
Teori, temsilcileri, İslam Dünyasında İslamcılık, Türkiye’de İslamcılık Süreci
Teori, temsilcileri,Türkiye’de Sekülerleşme Süreci
TÜRK SİNEMASINDA SEKÜLER VE MUHAFAZAKÂR SINIF HABİTUSU Murat Şahin
Türkiye, İslam ve Sekülarizm Şerif Mardin, Darbeler Dönemi- 28 Şubat- İslamcı İktidarı -Sekülerleşen İslamcılarMuhafazakarlaşan Sekülelerkler
28 Şubat Belgeseli | Tek Bölüm | 32. Gün Arşivi
s. 319. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında, özellikle Osmanlı İmparatorluğu'nun zayıflaması, Avrupa'nın sömürgeci faaliyetlerinin artması ve Batı medeniyetinin İslam dünyası üzerinde kültürel, ekonomik ve siyasi bir tahakküm kurma çabaları bağlamında yeni bir fikri akım ortaya çıkıyordu. Bu dönemde Müslüman toplumlar, Batı'nın askeri ve teknolojik üstünlüğüne karşılık kendi dinî ve kültürel kökenlerine dönme arayışı içine girişmiş, İslami kimliği modern dünyada yeniden tesis etmeye çalışan, batılılaşma, laikleşme ve sekülerizm karşısında, İslam’ın sadece bireysel yaşamı düzenleyen bir inanç sistemi olmadığını, aynı zamanda toplumu da düzenleyen bir sistem olduğu fikrinden hareketle, Batı'ya karşı alternatif bir model olarak İslamcılık akımı düşüncesini ortaya çıkarıyorlardı.
Batı emperyalizmine karşı İslam dünyasının birleşmesi gerektiğini savunan Afgani'ye göre, İslam dünyasının geri kalmışlığının nedeni dini inançların yanlış anlaşılması ve içtihad kapısının kapanmasıydı. Afgani’nin düşünceleri, Batı emperyalizmine karşı İslam dünyasının birliğini savunan Pan-İslamizm fikrinin temelini oluşturmuştur.
20. Yüzyılın başlarında Said Halim Paşa, Mehmet Akif ve Namık Kemal gibi fikir insanlarının, İslam Birliği fikri üzerinden çabaları, Cumhuriyet’in ilanı, Halifeliğin kaldırılması, tek parti dönemi, Milli Nizam Hareketi ve sonrasında darbeler ile anılan, İslamcı-Seküler kavgasının giderek şiddetini arttırdığı bir ortamın oluşmasına neden olmuştur.
Türkiye, İslam coğrafyası içerisinde her ne kadar darbeler ile anılmış olsa da demokrasi ve insan hakları kavramlarını özümsemiş, Doğu ile Batı arasında siyasal, kültürel ve politik bir köprü vazifesini belki de bulunduğu coğrafya ve inanç dünyasında başarı ile yürüten yegane devlet olma vasfını korumaktadır.
2002 yılında Türkiye’de iktidara gelen Adalet ve Kalkınma Partisi (Ak Parti) Siyasal İslam’ın Türkiye’de son temsilcisi olsa da, İslamcı-Seküler kavgasının bir noktada yeni bir yere evrilmesine sebep olması ile sekülerleşen ve fakat seküler anlayışı da bir şekilde İslamcı motiflere büründüren bir sürece dönüşmesine neden olmuştur. İ S L A M C I L I K V E S E K Ü L E R İ Z M 03
s. 4İSLAMCILIK DÜŞÜNCESİ
İslamcılık, İslam’ın sadece bir din değil, aynı zamanda bir sosyal, siyasi ve hukuki sistem olduğunu savunan bir ideolojidir. İslamcılara göre, İslam’ın ilkelerinin modern toplumun her alanına rehberlik etmesi ve İslam’ın siyasi ve sosyal hayatın merkezi haline getirilmesi gerekmektedir. Bu ideoloji, Batı modernitesine, Batılılaşmaya ve sekülerleşmeye bir tepki olarak ortaya çıkmıştır ve İslam’ın hem bireysel hem de toplumsal kurtuluşun anahtarı olduğunu iddia eder. İslamcılık, İslam'ın sadece manevi bir rehber olmadığını, aynı zamanda devlet yönetiminde ve toplumsal ilişkilerde belirleyici bir rol oynaması gerektiğini savunur. Pan-İslamizm, İslam dünyasında yaşayan Müslümanların etnik, coğrafi ve mezhepsel farklılıklarını bir kenara bırakarak bir araya gelmelerini ve bir İslam birliği oluşturmalarını amaçlayan bir düşünce akımıdır. Bu ideoloji, İslam dünyasını siyasi, sosyal ve kültürel olarak birleştirip güçlendirmeyi hedefler. Pan-İslamizm, genellikle Batı emperyalizmine ve sömürgeciliğine karşı Müslümanların dayanışmasını ve bağımsızlık mücadelesini desteklemek amacıyla ortaya çıkmıştır.
İslamcılığın en önemli teorisyenlerinden biri Cemaleddin Afgani (1838-1897) olarak kabul edilir. Afgani, modern İslamcılığın fikir babası olarak anılır ve Batı emperyalizmine karşı İslam dünyasının birleşmesi gerektiğini savunmuştur. Afgani'ye göre, İslam dünyasının geri kalmışlığının nedeni dini inançların yanlış anlaşılması ve içtihad kapısının kapanmasıydı. Batı'nın bilimsel ve teknolojik ilerlemelerine karşı İslam’ın dinamik yapısının yeniden keşfedilmesi gerektiğini öne sürmüştür. Afgani'nin yanı sıra Muhammed Abduh, Reşid Rıza ve Hasan el-Benna gibi isimler de İslamcılığın diğer önemli temsilcileri arasındadır. Abduh, İslam'ın modern bilim ve düşünce ile uyumlu olduğunu savunurken, Reşid Rıza ise İslam'ın yeniden dirilişi için daha köktenci bir tavır takınmıştır. 04
s. 5Pan-İslamizm’in Temel İlkeleri Müslüman Birliği: Müslüman ülkelerin, halkların ve toplumların siyasi, ekonomik ve kültürel birliğini savunur. İslam kardeşliği ilkesi etrafında Müslümanların ortak bir güç haline gelmesi gerektiğini ileri sürer.
Batı Karşıtlığı: Batı’nın sömürgeci ve emperyalist politikalarına karşı Müslüman dünyasının bağımsızlığını kazanmasını ve İslami değerleri korumasını amaçlar.
Hilafetin Yeniden Tesisi: Pan-İslamist düşüncede hilafet, İslam dünyasının birliğini ve siyasi liderliğini temsil eden merkezi bir kurum olarak görülür. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşü ile hilafetin kaldırılması, Panİslamizm’in güçlenmesine zemin hazırlamıştır.
s. 6İslamcılık; modernleşme, Batı’nın teknolojik ve bilimsel başarılarının kabul edilmesi gerektiğini savunurken, Batı’nın kültürel ve ahlaki değerlerine karşı eleştirel bir duruş sergiler. Bu çerçevede İslamcı düşünürler, İslam’ın sadece bir inanç sistemi olarak değil, aynı zamanda sosyal, politik ve ekonomik bir sistem olarak yeniden canlandırılması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. 06
İslamcılığın kökeni, 19. yüzyıl sonlarına, Osmanlı İmparatorluğu ve İslam dünyasının Batı karşısında zayıflamaya başladığı döneme dayanır. Bu dönemde Müslüman toplumlar Batı’nın askeri, siyasi ve teknolojik üstünlüğüne karşı zayıf düşmüş ve Batılılaşma baskısıyla yüzleşmek zorunda kalmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun modernleşme ve Batılılaşma çabaları (Tanzimat, Islahat Fermanı gibi) ve Batı'nın sömürgecilik faaliyetleri karşısında Müslüman entelektüeller, İslam’ın Batı modernitesine karşı bir alternatif sunabileceğini savunmaya başlamışlardır.
s. 720. yüzyılda ise İslamcılık, özellikle sömürge sonrası dönemde daha geniş bir siyasi hareket haline gelmiştir. 1928'de Mısır'da kurulan Müslüman Kardeşler (İhvan-ı Müslimin), İslamcılığın en etkili siyasi hareketlerinden biri haline gelmiştir. Hasan el-Benna tarafından kurulan Müslüman Kardeşler, İslam'ın hem bireysel hem de toplumsal yaşamın merkezinde olması gerektiğini savunmuştur. Daha sonra Seyyid Kutub, İslamcılığın daha radikal ve devrimci bir formunu geliştirmiş, özellikle Batı karşıtı görüşleriyle ön plana çıkmıştır. 07
19. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu ve Hindistan gibi İslam dünyasının farklı bölgelerinde şekillenmeye başlamıştır. Bu süreç, Batı'nın sömürgecilik politikalarına ve yerel yönetimlerin Batı’ya boyun eğmesine karşı gelişmiştir. Osmanlı'da II. Abdülhamid döneminde İslamcılık, Panİslamizm adı altında devlet politikası olarak benimsenmiştir. 1960'lı ve 1970'li yıllarda, Orta Doğu’da milliyetçilik ve sosyalizmin başarısızlığı ile İslamcılık, bir alternatif olarak daha fazla güç kazandı. İran İslam Devrimi (1979) ise İslamcılığın küresel ölçekte bir model olabileceğini gösterdi. Ayetullah Humeyni’nin liderliğindeki bu devrim, Şii İslamcılığı ön plana çıkararak hem İran’da hem de diğer İslam coğrafyalarında büyük bir etki yarattı. İ S L A M C I L I K D Ü Ş Ü N C E S İ ’ N İ N O R T A Y A Ç I K I Ş I
s. 8Cemaleddin Afgani (1838-1897), İslam dünyasında modern İslamcılık düşüncesinin en önemli teorisyenlerinden biri olarak kabul edilir. Afgani’nin düşünceleri, İslam dünyasının modernleşme sürecinde Batı ile nasıl başa çıkması gerektiği üzerine yoğunlaşmıştır. O, İslam toplumlarını içinde bulundukları gerilemeden kurtarmak ve Batı emperyalizmine karşı direnişi güçlendirmek amacıyla dini, siyasi ve entelektüel bir uyanış çağrısında bulunmuştur. Afgani'nin İslamcılık teorisi, İslam'ın modern dünyada nasıl yeniden canlandırılabileceği konusunda önemli fikirler sunmuştur. CEMALEDDİN AFGANİ
Pan-İslamizm: Afgani’nin en önemli fikirlerinden biri, Müslümanların etnik ve mezhepsel farklılıklarını aşarak bir araya gelmesi gerektiğidir. Bu birleşme, Batı’ya karşı direnişi güçlendirecek ve Müslüman dünyasının tekrar eski gücüne kavuşmasını sağlayacaktı.
Batı Karşıtlığı: Afgani, Batı’nın siyasi ve kültürel hegemonyasına karşı çıkmış, ancak Batı’nın bilim ve teknoloji alanındaki ilerlemelerinden Müslümanların faydalanması gerektiğini savunmuştur. Modernleşme ve İçtihat: İslam’ın modern dünyada yeniden canlanması gerektiğini düşünen Afgani, İslam’ın reforme edilmesini ve dini kuralların yeniden yorumlanmasını savunmuştur. O, İslam’ın sadece bir inanç sistemi değil, aynı zamanda sosyal ve politik bir sistem olduğunu vurgulamıştır. CEMALEDDİN AFGANİ’NİN HAYATI VE FİKİRLERİ
Afgani, İslam dünyasında reform hareketlerinin ve Pan-İslamizm’in temel figürlerinden biri olarak kabul edilir. Onun düşünceleri, özellikle Muhammed Abduh ve Reşid Rıza gibi düşünürler üzerinde derin izler bırakmıştır. Afgani, İslam dünyasında modernleşme, dini reform ve Batı karşıtı mücadelelerin fikirsel temelini atmış ve daha sonra gelişen İslamcılık hareketlerine ilham kaynağı olmuştur.
Cemaleddin Afgani ile II. Abdülhamid, İslamcılık ve Pan-İslamizm konularında iletişim kurmuşlardır. Afgani’nin Pan-İslamizm fikri, II. Abdülhamid'in halifelik kurumunu güçlendirerek Osmanlı İmparatorluğu’nu İslam dünyasında birleştirici bir güç haline getirme stratejisiyle örtüşüyordu. Ancak aralarındaki ilişki, tam anlamıyla dostane veya sorunsuz olmamıştır. Afgani, II. Abdülhamid ile doğrudan görüşmemiş olsa da, mektuplaşma ve telgraf yoluyla iletişimde bulundukları bilinmektedir. 08
s. 909 Cemaleddin Afgani ile II. Abdülhamid, İslamcılık ve Pan-İslamizm konularında iletişim kurmuşlardır. Afgani’nin Pan-İslamizm fikri, II. Abdülhamid'in halifelik kurumunu güçlendirerek Osmanlı İmparatorluğu’nu İslam dünyasında birleştirici bir güç haline getirme stratejisiyle örtüşüyordu. Ancak aralarındaki ilişki, tam anlamıyla dostane veya sorunsuz olmamıştır. Afgani, II. Abdülhamid ile doğrudan görüşmemiş olsa da, mektuplaşma ve telgraf yoluyla iletişimde bulundukları bilinmektedir.
Afgani tarafından Osmanlı devlet adamına yazılmış uzun bir Pan-İslamik mektup bulunmaktadır. Bu mektupta, Afgani, kendisini bir Panİslam memuru olarak kullanılmaya hazır olduğunu arz eder. Ayrıca İslam dünyası Avrupa tecavüzünün artan tehdidinden en iyi şekilde karizmatik bir lider tarafından kutsal savaşa çağrıyla kurtulabileceğini ifade eder. Pan-İslamik hedeflere ulaşmanın yolunun kutsal savaştan geçtiğini mektubunda vurgulamıştır.
Cemaleddin Afgani, İslam dünyasının birliğini savunarak Batı emperyalizmine karşı Müslümanların dayanışmasını öngören Panİslamizm düşüncesini yaymaya çalışıyordu. II. Abdülhamid de benzer şekilde, halifelik makamını kullanarak Osmanlı İmparatorluğu'nu İslam dünyasının merkezi haline getirmek istiyordu. Bu nedenle, ikisi arasında bir fikir örtüşmesi vardı. II. Abdülhamid, Afgani'yi Osmanlı İmparatorluğu’na davet ederek onun bu ideolojik hareketin bir parçası olmasını arzu etti. Afgani, bir dönem İstanbul’a gelerek Abdülhamid’in desteğiyle Osmanlı'da yaşadı, ancak saray çevresiyle olan ilişkileri karmaşık hale geldi.
Afgani’nin İstanbul’da kaldığı süre boyunca Abdülhamid ile çeşitli mektuplaşmalar ve telgraf yoluyla fikir alışverişinde bulundukları bilinmektedir. II. Abdülhamid, Afgani’nin Pan-İslamizm düşüncelerinden yararlanmak istiyordu, ancak Afgani’nin daha radikal sayılabilecek reform önerileri ve bağımsız tavrı, saray çevresinde rahatsızlık yaratıyordu. Bu mektuplar, Abdülhamid'in Panİslamizm'i siyasi bir araç olarak kullanma niyetini gösterirken, Afgani'nin İslam'ın modernleşme ve siyasi bir güç olarak yeniden diriltilmesi konusundaki ısrarını yansıtmaktaydı.
Zamanla Afgani’nin reformist ve bağımsız yapısı, Abdülhamid ile arasında bir çatışmaya neden oldu. II. Abdülhamid, Afgani’nin kontrol edilemez ve radikal fikirleri olduğunu düşündüğü için ona olan güvenini kaybetti. Bu nedenle, Afgani İstanbul’da göz hapsinde tutulmuş, ancak daha sonra serbest bırakılmıştır. Afgani, İstanbul’dan ayrıldıktan sonra II. Abdülhamid yönetimine karşı eleştirilerde bulunmaya başlamıştır.
Cemaleddin Afgani ve II. Abdülhamid, Pan-İslamizm düşüncesi çerçevesinde zaman zaman ortak bir zemin bulmuşlardır, ancak kişisel ilişkileri ve politik duruşları arasında ciddi farklar vardı. Afgani’nin reformist ve bağımsız duruşu, II. Abdülhamid’in Osmanlı İmparatorluğu’nu bir arada tutma ve İslam dünyasını halifelik etrafında toplama stratejisiyle tamamen örtüşmemiştir. Mektuplar ve telgraflarla sürdürülen bu ilişki, İslam dünyasının o dönemdeki siyasi ve entelektüel tartışmalarına önemli bir örnek teşkil etmektedir.
s. 10Said Halim Paşa (1865-1921)
Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde sadrazamlık yapmış, aynı zamanda önemli bir düşünür, devlet adamı ve İslamcı bir aydındır. Said Halim Paşa’nın İslamcılık düşüncesi ve faaliyetleri, Osmanlı Devleti’nin çözülme döneminde İslamî değerler üzerinden devleti yeniden ihya etme çabaları ve modernleşme süreçlerine İslamî bir bakış açısıyla yaklaşma düşüncesine dayanır. Paşa, Batı'nın etkisine karşı İslamî bir reformu savunmuş ve Müslüman toplumların bağımsızlığını koruyarak güçlenmesi gerektiğini ileri sürmüştür.
Said Halim Paşa, Batı’nın siyasi ve kültürel yapısını eleştirerek, Batı medeniyetinin Osmanlı İmparatorluğu üzerinde olumsuz etkiler yarattığını savunmuştur. Ona göre, Batı medeniyeti materyalist ve bireyci bir yapıya sahipken, İslam toplumu sosyal dayanışmayı ve manevi değerlere dayalı bir yaşamı ön plana çıkarmalıdır. Paşa, Batı’nın seküler ve laik modernleşme anlayışının Müslüman toplumların değerleriyle uyuşmadığını ileri sürmüştür.
Batı’nın emperyalist politikalarına da karşı çıkarak, Batı’nın Müslüman dünyası üzerindeki hegemonyasının son bulması gerektiğini savunmuştur. Paşa’ya göre, Batı'nın Osmanlı’ya dayattığı modernleşme modeli, İslamî kimliği zayıflatmakta ve Müslüman toplumları parçalamaktadır. Said Halim Paşa, İslamcılığı bir yeniden diriliş hareketi olarak görmüştür. Batı’dan alınan modernleşme süreçlerinin İslamî değerlerle uyuşmadığını savunmuş, fakat İslam’ın da kendi içinde bir reform ve yeniden canlanma sürecine girmesi gerektiğini dile getirmiştir. Paşa'ya göre İslam, hem bireysel yaşamda hem de toplumsal hayatta merkezi bir rol oynamalıdır ve bu çerçevede Müslüman toplumlar, İslam’ın özüne dönerek modern dünyada güçlenebilirler.
Ona göre, İslamî şeriat ve ahlakî değerler, toplumun temel yapısını oluşturmalı ve bu değerler modern dönemde de uygulanabilir olmalıdır. Batılı modernleşme modellerini tamamen reddetmemekle birlikte, İslam’ın kendi iç dinamikleriyle modernleşmeye uyum sağlayabileceğini savunmuştur.
s. 11İttihad-ı İslam (İslam Birliği):
Said Halim Paşa’nın İslamcılık düşüncesinin temel taşlarından biri de İttihad-ı İslam yani İslam Birliği fikridir. Bu düşünce, tüm Müslüman ülkelerin ve toplumların Batı karşısında bir araya gelmesi gerektiği üzerine kuruludur. Paşa, Osmanlı Devleti’nin İslam dünyasında bir lider rolü üstlenerek Müslüman toplumların bir araya gelmesini savunmuştur.
İslam dünyasının Batı emperyalizmine karşı direnmesi gerektiğini dile getiren Paşa, Müslümanların kendi aralarında bölünmek yerine dayanışma içinde olmalarını istemiştir. Bu bağlamda İslamcılığı, hem Osmanlı’yı hem de diğer Müslüman toplumları birleştirebilecek bir hareket olarak görmüştür. Said Halim Paşa’nın Faaliyetleri Sadrazamlık Dönemi (19131917):
Said Halim Paşa, 1913-1917 yılları arasında Osmanlı Devleti’nin sadrazamı (başbakanı) olarak görev yapmıştır. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun son yıllarında önemli siyasi sorumluluklar üstlenmiş, ancak Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı sırasında büyük zorluklarla karşı karşıya kalmıştır. Sadrazamlık döneminde İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne bağlı olmasına rağmen, İslamcılık düşüncelerini ve Müslüman toplulukları birleştirme idealini korumuştur. Bu dönemde Osmanlı Devleti’nin kurtuluşunun ancak İslamî değerler etrafında gerçekleşebileceğine inanmış ve İttihat-ı İslam düşüncesini desteklemiştir. Özellikle, I. Dünya Savaşı sırasında Almanya ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile ittifak kurulmasını savunmuş, fakat savaşın Osmanlı açısından başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından görevinden ayrılmak zorunda kalmıştır. Laiklik ve Seküler Modernleşmeye Eleştiri:
Said Halim Paşa, Osmanlı’daki seküler reformlar ve laikleşme süreçlerini eleştirmiştir. Ona göre, dinin toplumdan uzaklaştırılması ve devlet yönetiminin laikleşmesi, Müslüman toplumların öz kimliğini ve manevi yapısını tehdit etmektedir. Paşa, İslam’ın toplumsal ve siyasi hayatta merkezi bir yer tutması gerektiğini savunarak, Batı'dan gelen laiklik anlayışının Osmanlı toplumunu zayıflattığını düşünmüştür. Meşrutiyet ve parlamenter sistemi de İslamî esaslara göre değerlendirerek, bu sistemlerin İslam dünyasında ancak İslam’ın temel değerlerine uyumlu olduğu sürece uygulanabileceğini savunmuştur. Laiklikten uzak bir modernleşme anlayışını savunan Paşa, İslam’ın siyasi hayattan koparılmasına karşı durmuştur.
1873’te Ticaret-i Bahriyye mahkemesi zabıt kâtibi Esad Efendi tarafından yayınlanan bir risalenin başlığı da “İttihad-ı İslam”dır.
s. 12Said Halim Paşa, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemindeki önemli İslamcı düşünürlerden biri olarak, İslam dünyasında Batı modernitesine karşı alternatif bir medeniyet tasavvuru geliştirmiştir. Onun İslamcılık düşüncesi, Batı’nın sekülerleşme ve modernleşme modellerine karşı İslam’ın merkezi rolünü savunmuş, aynı zamanda İslam dünyasında birliği ve dirilişi hedeflemiştir. Bu nedenle, Said Halim Paşa, hem Osmanlı İslamcılığı hem de modern İslam dünyasında önemli bir düşünsel miras bırakmıştır. Sürgün ve Şehadeti:
1917’de sadrazamlıktan ayrılan Said Halim Paşa, I. Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı İmparatorluğu’nun yenilgisi ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin çöküşüyle birlikte zor bir döneme girdi. 1919’da İngilizler tarafından tutuklandı ve Malta’ya sürgün edildi. Sürgünden sonra İtalya’ya yerleşen Paşa, 1921 yılında Roma’da Ermeni bir terörist tarafından şehid edildi.
Said Halim Paşa’nın İslamcılık düşüncesi, 20. yüzyıldaki modern İslamcı hareketler üzerinde önemli bir etki bırakmıştır. Onun İslamî reform ve modernleşme konusundaki düşünceleri, Müslüman dünyasında hala tartışılmakta ve birçok İslamcı entelektüel tarafından referans alınmaktadır. İslam’ın modern dünyada nasıl var olacağı ve Müslüman toplumların modernleşme sürecinde nasıl hareket etmeleri gerektiği konusundaki fikirleri, Panİslamizm, İslam Birliği ve İslamî reform konularında yeni düşünce akımlarının doğmasına ilham vermiştir.
s. 13Namık Kemal (1840-1888) Osmanlı İmparatorluğu’nun 19. yüzyılda yetiştirdiği önemli bir aydın, yazar ve düşünürdür. Namık Kemal, vatanseverlik, özgürlük ve hürriyet gibi kavramlarla anılan bir fikir adamı olmasına rağmen, aynı zamanda İslam birliği üzerine düşünceler geliştirmiştir. Onun "İttihat-ı İslam" (İslam Birliği) düşüncesi, Müslüman toplumların birlik ve dayanışma içinde olması gerektiğini savunan, dönemin Batı emperyalizmine karşı Müslümanları bir araya getirme amacı taşıyan bir düşüncedir. “İslam dini her şeyi bünyesinde barındırmaktadır. Bunun için Müslümanların tek yapması gereken, dinlerine dönüp şeriatın getirdiği kurallara sıkı sıkıya bağlanmak olmalıdır.” “Alemşumül bir din olarak İslam mensupları arasında coğrafya veya ırk ayrılıklarına dayalı kesin ayrılıklar tanımaz. Bu açıdan bütün insanların birliği manasında “Pan-İslamizm” islamın ilk anlardan itibaren verdiği bir mesaj olup, bu hususa bir çok ayet ve hadislerle işaret edilmiştir. Batılılar Pan-İslamizm’i 1870’li yılların sonunda ikinci Abdülhamit’le başlatsada bu tabir daha evvel Osmanlıda “İttihad-ı İslam” olarak kullanılmaktaydı.”
Ayrıca Osmanlı Halifelerinden- Müslümanların lideri olmaları sebebi ile-Hindistan dahil Asya’daki Müslümanlar başları sıkıştıkça yardım istiyor, biatlarını bildiriyor ve eğer gerekirse ellerinden geldiğince Osmanlı Devletine yardımda bulunacaklarını ( savaş zamanlarında ) bildiriyorlardı. En önemli temsilcileri Namık Kemal olan “Yeni Osmanlılar” da İslam Birliğinden yanaydı. Bunun için çıkardıkları “İbret” ve”Basiret”adlı gazetelerinde bu fikri anlatmaya çalıştılar. Cemiyet-i İhya-ı İslam gibi cemiyetlerde kurdular. Sultan Abdülaziz’in Sultanlığının sonuna doğru Pan-İslamik düşünce daha etkili olmaya başladı.
s. 14Namık Kemal’in İttihat-ı İslam (İslam Birliği) görüşü, Müslüman ülkelerin bir araya gelerek Batı karşısında güçlü bir birlik oluşturmaları gerektiği fikrine dayanır. Namık Kemal’e göre, İslam dünyasının parçalanmışlığı ve Batı karşısında zayıflığı, Müslüman toplumların bir araya gelmemesinden kaynaklanıyordu. Bu nedenle, Müslümanlar arasında güçlü bir dayanışma ve birlik kurulmalıydı.
Namık Kemal, bu birliğin liderliğinin Osmanlı İmparatorluğu tarafından üstlenilmesi gerektiğini savunuyordu. Ona göre, Osmanlı Devleti, halifelik kurumuna sahip olmasından dolayı İslam dünyasının doğal lideriydi ve Müslümanların Osmanlı'nın önderliğinde bir araya gelmeleri gerekiyordu. Bu görüş, aynı zamanda Pan-İslamizm (tüm Müslümanların siyasi ve kültürel birliği) düşüncesine de paralellik gösterir. Namık Kemal’in İttihat-ı İslam fikri, aynı zamanda Batı emperyalizmine ve sömürgeciliğine karşı bir tepkiydi. 19. yüzyılın sonlarına doğru, Batı’nın Müslüman dünyası üzerinde artan baskısı ve sömürgecilik faaliyetleri, Müslüman toplumlar arasında bir tepki oluşturmuştu. Namık Kemal, Batı’nın siyasi ve ekonomik hegemonyasına karşı İslam’ın birleştirici gücünü ön plana çıkarmayı ve Müslümanların Batı’nın tahakkümüne karşı bir araya gelmesi gerektiğini savundu.
Namık Kemal, modernleşme ve İslam arasında bir çatışma olmadığını savunan aydınlardan biriydi. Ona göre, İslam, modern dünyada da geçerliliğini koruyan bir inanç ve yaşam sistemi sunduğu gibi, aynı zamanda ilerlemeye, gelişmeye ve toplumsal düzene de katkı sağlayabilirdi. Bu nedenle, İslam dünyasının Batı’nın teknolojik ve bilimsel gelişmelerinden faydalanması, ancak bunu İslam’ın manevi ve ahlaki değerlerini koruyarak yapması gerektiğini düşünüyordu. Namık Kemal, dini reform ve sosyal adalet üzerine vurgu yaparak, İslam’ın toplumsal hayatın her alanında önemli bir rol oynayabileceğini savundu. Namık Kemal’in İttihat-ı İslam görüşü, sadece dini bir birliktelik değil, aynı zamanda siyasi bir projeydi. Müslümanlar arasında birlik sağlanarak, Batı karşısında güçlü bir siyasi yapı oluşturulması gerektiğini savunuyordu. Namık Kemal, bu birliğin Osmanlı İmparatorluğu çatısı altında gerçekleşmesi gerektiğini düşünüyordu. Ona göre, Osmanlı Devleti, İslam dünyasının doğal lideriydi ve Müslümanların bir araya gelerek Osmanlı İmparatorluğu’nu desteklemeleri, İslam dünyasının yeniden güçlenmesini sağlayacaktı.
Namık Kemal, İttihat-ı İslam çerçevesinde, İslam dünyasında iç reformların yapılması gerektiğini de savunuyordu. İslam’ın özündeki sosyal adalet, insan hakları ve ahlak anlayışının yeniden hayata geçirilmesi gerektiğini düşünüyordu. Ona göre, İslam dünyasında içtihat (bağımsız dini yorum) kapısı yeniden açılmalı ve İslam, modern dünyanın sorunlarına çözüm sunabilecek bir güç olarak ele alınmalıydı. Bu anlamda, Namık Kemal hem geleneksel İslam anlayışına karşı bir eleştiri getiriyor, hem de İslam’ın modernize edilmesi gerektiğini savunuyordu.
s. 15Mehmet Akif Ersoy (1873-1936), İslamcılık düşüncesinin ve İttihat-ı İslam (İslam Birliği) fikrinin Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında önemli temsilcilerinden biridir. Şair, yazar, vaiz ve aynı zamanda bir düşünür olan Mehmet Akif, İslam dünyasının içinde bulunduğu gerilikten kurtulması ve yeniden güçlü bir medeniyet haline gelmesi için İslam’ın birleştirici ve reformcu yönlerinin canlandırılması gerektiğine inanmıştır. Onun düşünceleri, Batı karşısında Müslümanların İslam’ın özüne dönerek modernleşmesi gerektiği fikrine dayalıdır.
İslam’ın Yeniden Canlandırılması ve Reform Mehmet Akif Ersoy, İslam’ın toplumsal ve siyasi hayatta merkezde olması gerektiğini savunmuş, ancak bunun reformcu bir yaklaşımla yapılmasını istemiştir. Akif’e göre, İslam’ın modern dünyaya uygun şekilde yeniden yorumlanması gerekmektedir. Ona göre, İslam dünyasının geri kalmasının nedeni İslam’ın yanlış anlaşılması ve uygulanmasıdır. Bu yüzden, İslam’ın ilk dönemlerindeki dinamizmi ve ilerici yapısı yeniden canlandırılmalıdır.
Mehmet Akif, içtihat kapısının yeniden açılması gerektiğini savunmuştur. Ona göre, İslam’ın temel kaynakları olan Kur’an ve Sünnet, toplumsal ve siyasi problemlere çözüm sunabilecek esnekliktedir, ancak bu kaynakların doğru anlaşılması ve yorumlanması önemlidir. Bu bağlamda, Akif, İslam dünyasında yeni bir dini canlanma ve yenilenme hareketine ihtiyaç olduğunu savunmuştur. Batı Karşısında İslam Dünyasının Durumu Mehmet Akif, Batı medeniyetinin teknolojik ve bilimsel alanlardaki üstünlüğünü kabul ederken, Batı’nın ahlaki ve manevi çöküşüne karşı çıkmıştır. Ona göre, Müslümanlar Batı’nın ilerlemelerinden ders çıkarmalı, ancak kendi kültürel ve dini değerlerinden kopmamalıdırlar. Mehmet Akif, Müslümanların, Batı’yı sadece taklit etmeden, kendi İslami değerleriyle sentezleyerek modernleşmeleri gerektiğini savunmuştur.
Akif, Batı’nın sömürgeci politikalarına da karşıdır ve İslam dünyasının bağımsızlık mücadelesini desteklemiştir. Onun eserlerinde, özellikle şiirlerinde, Batı’nın İslam dünyasına yönelik emperyalist ve sömürücü tavrına karşı sert eleştiriler yer alır. Akif, İslam’ın sadece bir ibadet sistemi olmadığını, aynı zamanda toplumsal, ahlaki ve siyasal bir düzen sunduğunu vurgular. Sosyal Adalet ve Ahlakî Reform Mehmet Akif Ersoy, İslam dünyasında toplumsal adaletin ve ahlaki reformların yapılmasını zorunlu görüyordu. Ona göre, İslam’ın özündeki sosyal adalet ilkeleri hayata geçirilmeli ve Müslümanlar arasındaki ekonomik ve toplumsal eşitsizlikler giderilmeliydi. Akif, İslam’ın ahlaki ilkelerinin bireylerin ve toplumun her kesiminde uygulanmasını savundu.
Mehmet Akif, özellikle yolsuzluk, adaletsizlik ve ahlaki çöküntüye karşı sert eleştiriler yöneltmiştir. Ona göre, İslam dünyasının yeniden dirilişi ancak bu ahlaki reformların yapılmasıyla mümkün olacaktır. İslam toplumları, kendilerini düzeltmeden, sadece dışarıdan gelen reformlarla düzelmeyecektir. Akif, bireysel ahlakın ve toplumsal ahlakın güçlenmesi gerektiğini vurgulamıştır.
s. 16Batı Sömürgeciliğine Karşı Direniş Mehmet Akif, Batı’nın İslam dünyası üzerindeki sömürgeci politikalarına karşı çıkmış ve Müslümanların bağımsızlık mücadelesini desteklemiştir. O, İslam birliği sayesinde Batı sömürgeciliğine karşı direnişin daha güçlü olacağına inanmıştır. İslam dünyasının Batı karşısındaki yenilgisinin, Müslümanlar arasındaki dağınıklık ve işbirliği eksikliğinden kaynaklandığını düşünmüştür. Mehmet Akif, Müslümanların birlikte hareket ederek sadece Batı’ya karşı değil, aynı zamanda kendi içlerindeki sorunlara karşı da bir çözüm bulabileceklerine inanmıştır. Onun için İttihat-ı İslam, sadece siyasi bir birlik değil, aynı zamanda ahlaki ve kültürel bir dayanışmayı da temsil ediyordu. Mehmet Akif Ersoy, İttihat-ı İslam (İslam Birliği) fikrini güçlü bir şekilde desteklemiştir. İttihat-ı İslam, Müslümanların mezhepsel, etnik ve coğrafi farklılıklarını bir kenara bırakarak birleşmelerini ve Batı karşısında ortak bir cephe oluşturmalarını öngören bir düşüncedir. Mehmet Akif’e göre, İslam dünyasının bölünmüşlüğü, Batı’nın Müslüman ülkeleri sömürmesine ve zayıflatmasına zemin hazırlamıştır.
İslam Dünyasının Birliği Mehmet Akif, İslam dünyasının birleşmesi gerektiğini savunmuş ve İslam ülkelerinin birlikte hareket ederek Batı’nın baskısına karşı durabileceğini öne sürmüştür. Onun İttihat-ı İslam görüşü, Pan-İslamizm olarak bilinen daha geniş bir hareketin bir parçasıdır. Bu görüşe göre, İslam dünyası, siyasi, kültürel ve dini bir birlik içinde olmalı ve Müslümanlar arasındaki bölünmüşlük sona erdirilmelidir.
Akif, Osmanlı İmparatorluğu'nun, Müslüman dünyanın birliğini sağlayacak doğal lider olduğuna inanmıştır. Ona göre, halifelik makamı, Müslümanların birleştirici unsuru olabilir ve Osmanlı Devleti, İslam dünyasında bu birliği sağlamada merkezi bir rol oynayabilir. Mehmet Akif, en ünlü eseri olan "Safahat" adlı şiir kitabında İslamcılık ve İttihat-ı İslam konularına geniş yer vermiştir. İstiklal Marşı'nda da İslam’a, vatan sevgisine ve bağımsızlık mücadelesine vurgu yapar. Onun şiirleri, İslam dünyasının zayıflığı karşısında duyduğu derin üzüntüyü ve bu zayıflığın üstesinden gelinmesi gerektiğine dair kararlılığını yansıtır. Özellikle "Asım" adlı şiirinde, İslam gençliğinin yeniden dirilişi, ahlaki değerlerin güçlenmesi ve İslam’ın birleştirici gücü üzerine düşüncelerini dile getirir. Asım’ın Nesli olarak adlandırdığı gençler, İslam’a sıkı sıkıya bağlı, ahlaki değerleri koruyan ve modern dünyanın sorunlarına çözüm bulabilecek bir nesil olarak tasvir edilir.
Mehmet Akif Ersoy, İslamcılık ve İttihat-ı İslam düşüncesinin güçlü bir savunucusu olarak, İslam dünyasının Batı karşısında yeniden güçlenmesi ve birleşmesi gerektiğine inanmıştır. Akif, Müslüman toplumların sadece İslam’ın ahlaki ve sosyal değerlerine dönerek, bilim ve teknolojiyi benimseyerek modern dünyada var olabileceğini savunmuştur. Onun İslam birliği görüşü, Müslümanların etnik ve mezhepsel farklılıkları bir kenara bırakıp ortak bir amaç etrafında toplanması gerektiği fikrine dayanır. Mehmet Akif’in bu görüşleri, İslam dünyasında ve özellikle Türkiye’de İslamcılık akımına önemli katkılarda bulunmuştur. “Sarılır, indirilir mevki'-i müstahkemler, Beşerin azmini tevkîf edemez sun'-i beşer; Bu göğüslerse Hudâ'nın ebedî serhaddi; “O benim sun'-i bedî'im, onu çiğnetme” dedi. Âsım'ın nesli... diyordum ya... nesilmiş gerçek: İşte çiğnetmedi nâmûsunu, çiğnetmeyecek…”
s. 17Pan-İslamizmin merkezi gücü olan Osmanlı İmparatorluğu, 20. yüzyılın başlarında hızla zayıflamış ve I. Dünya Savaşı’nın ardından tamamen çökmüştür. Osmanlı’nın yıkılışı, Panİslamizmin en önemli liderlik ve birleştirici rolünü kaybetmesine neden olmuştur. Osmanlı Halifeliği, Pan-İslamist söylemlerde Müslümanların birliği için önemli bir araç olarak görülüyordu. Ancak Osmanlı’nın savaşı kaybetmesi ve 1924’te halifeliğin Türkiye Cumhuriyeti tarafından kaldırılması, Panİslamizm fikrinin en büyük dayanak noktalarından birinin yok olmasına yol açmıştır.
20. yüzyılın başlarında, İslam dünyasında milliyetçilik akımları hızla yükselmeye başladı. Osmanlı’nın Arap dünyasında Pan-İslamizm söylemiyle Müslümanları birleştirme çabaları, Arap milliyetçiliği ile çatıştı. Arap milliyetçiliği, Osmanlı yönetimine karşı bir tepki olarak ortaya çıktı ve Pan-İslamizm’in yerini yerel milliyetçilikler aldı. Arap dünyasında, Osmanlı’dan bağımsız bir Arap devleti kurma isteği Pan-İslamist idealleri zayıflattı. Aynı zamanda, İran ve Orta Asya gibi diğer bölgelerde de milliyetçilik ön plana çıkmaya başladı. Müslüman toplumlar, dini bir birlikten çok, kendi ulusal kimliklerine dayalı bağımsız devletler kurma yoluna gittiler. Bu durum, Panİslamizmin ulus ötesi bir Müslüman birliği hedefini zayıflattı. Pan-İslamizm, Batı emperyalizmine ve sömürgeciliğine karşı bir direniş hareketi olarak ortaya çıkmıştı. Ancak I. Dünya Savaşı sonrasında, Batı’nın, özellikle İngiltere ve Fransa’nın, İslam dünyası üzerindeki sömürgeci hâkimiyeti daha da güçlendi. Özellikle Arap dünyasında Batı mandaları ve sömürgeci yönetimler kuruldu. Bu süreç, İslam dünyasında Müslümanların bir araya gelip birleşmesini engelledi ve Panİslamizmin başarısızlıkla sonuçlanmasına neden oldu. Batı güçleri, İslam dünyasında milliyetçilik akımlarını destekleyerek Pan-İslamizmin zayıflamasını teşvik etti. Bu, Müslüman toplumların Batı sömürgeciliğine karşı birleşik bir hareket oluşturamamasına yol açtı. Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküşü
Batı Sömürgeciliğinin GüçlenmesiMilliyetçilik Akımlarının Yükselişi PAN-İSLAMİZMİN(İSLAMCILIK) YA DA İTTİHAT-I İSLAM DÜŞÜNCESİNİN O DÖNEM BAŞARILI OLAMAMASININ EN TEMEL SEBEPLERİ
s. 18Pan-İslamizm, İslam dünyasında mezhepsel ve etnik bölünmelerin üstesinden gelmeyi hedefliyordu. Ancak bu bölünmeler, özellikle Sünni-Şii ayrımı, Pan-İslamist düşüncenin birliğini zayıflattı. İran’daki Şii liderler, Osmanlı halifeliğinin liderliğini kabul etmedi ve bu durum, Panİslamizmin kapsamlı bir Müslüman birliği kurma çabasını zorlaştırdı.
Ayrıca, Osmanlı yönetimi altında bulunan Arap toplumları, Osmanlı’nın baskıcı politikalarına karşı çıkmaya başladılar ve Osmanlı Devleti'ne karşı milliyetçi isyanlar baş gösterdi. Bu, İslam dünyasında birliğin sağlanmasını daha da zorlaştırdı.
Hicaz Emiri Şerif Hüseyin “Arap Ülkeleri Kralı” ilan edilecek ve fakat 1917 yılında sadece Hicaz Kralı olarak tanınacaktı. Sykes-Picot Anlaşmasına göre “Filistin’de Rusya ve Müttefikleri ile Şerif Hüseyin tarafından kararlaştırılacak, uluslararası bir yönetim kurulacaktı.”[1] Ne gariptir ki, Şerif Hüseyin için düzenlenen “Taht Töreninde İngiliz Milli Marşı” okunacaktı.
Halifeliğin Kaldırılması (1924) Pan-İslamizmin önemli dayanaklarından biri olan halifelik kurumu, Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşü sonrasında 1924'te Türkiye Cumhuriyeti tarafından kaldırıldı. Halifeliğin kaldırılması, Pan-İslamist düşüncenin en önemli dayanağını kaybetmesine neden oldu. Halifelik, Müslüman dünyasında sembolik bir liderlik ve birleştirici güç olarak görülüyordu. Halifeliğin kaldırılması, Müslüman dünyasında bu birleştirici gücün sona ermesi anlamına geldi ve Pan-İslamizm’in siyasi anlamda zayıflamasına yol açtı. İslam Dünyasında İç Bölünmeler
s. 19Modernleşme ve Sekülerleşme Hareketleri yüzyılın başlarından itibaren, İslam dünyasında birçok ülkede modernleşme ve sekülerleşme hareketleri güç kazandı. Türkiye’de Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde yapılan laikleşme reformları, Batı tarzı modernleşmeyi savunan yeni bir elit sınıfın ortaya çıkmasına yol açtı. Aynı şekilde, Mısır, İran ve Arap dünyasında da seküler milliyetçi hareketler güç kazandı. Bu sekülerleşme hareketleri, Pan-İslamist düşüncenin etkisini kaybetmesine ve Müslüman dünyasında dinin siyasetten ayrılmasını savunan bir anlayışın güçlenmesine neden oldu.
Her ne kadar Pan-İslamizm siyasi bir başarıya ulaşamasa da, ideolojik bir düşünce olarak tamamen ortadan kalkmamıştır. Panİslamizm fikri, 20. yüzyılın ortalarında ve sonrasında bazı İslamcı hareketler ve siyasi liderler tarafından zaman zaman yeniden canlandırılmaya çalışılmıştır. Özellikle İran İslam Devrimi (1979) ve Müslüman Kardeşler gibi İslamcı hareketler, Pan-İslamizm fikrini yeniden gündeme getirmiştir. Bugün bile, Pan-İslamizm fikri bazı İslamcı çevrelerde bir ideal olarak varlığını sürdürmektedir. İslam İşbirliği Teşkilatı gibi kuruluşlar, İslam dünyasında bir işbirliği ve dayanışma platformu olarak Panİslamizm fikrini siyasi ve diplomatik alanda temsil etmeye çalışmaktadırlar. Ancak, bu çabalar genellikle ekonomik ve siyasi çıkarların öncelik kazanması nedeniyle sınırlı kalmıştır. Pan-İslamizm, Müslüman dünyasında birliğin ve dayanışmanın sağlanması, Batı emperyalizmine karşı direniş ve İslam'ın siyasal bir güç olarak yeniden yükselmesi amacıyla ortaya çıkan bir akım olmasına rağmen, çeşitli iç ve dış faktörler nedeniyle başarılı olamamıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşü, milliyetçilik akımlarının yükselmesi, Batı sömürgeciliği ve halifeliğin kaldırılması gibi etkenler, Pan-İslamizmin sonunu getirmiştir. Ancak ideolojik olarak Pan-İslamizm, bugün bile bazı çevrelerde bir umut ve ideal olarak yaşamaya devam etmektedir.
s. 20Sekülerizm, dinin, devlet yönetimi ve kamusal alan üzerindeki etkisinin sınırlandırılmasını savunan bir düşünce ve yönetim biçimidir. Sekülerizm, genel olarak, devletin dinî inançlardan bağımsız bir şekilde yönetilmesi gerektiğini öne sürer ve bireylerin dinî özgürlüklerini korurken, devletin hiçbir dine ayrıcalık tanımamasını talep eder. Laiklik ile yakın anlamlar taşır; ancak sekülerizm, daha geniş anlamda toplumsal ve kültürel alanlarda da dinin etkisinin sınırlandırılmasını ifade eder. Sekülerizm
s. 21Sekülerizmin tarihsel temelleri, Batı'da Orta Çağ'ın sonlarından itibaren gelişen toplumsal, düşünsel ve siyasal dönüşümlere dayanmaktadır. Özellikle Avrupa'da, Kilise'nin siyasî, ekonomik ve sosyal hayatta etkin bir güç olarak hüküm sürdüğü Orta Çağ'da, seküler düşüncenin doğuşuna zemin hazırlayan bir dizi olay gerçekleşmiştir. Sekülerizmin kökleri, aşağıdaki tarihsel süreçlerle ilişkilendirilebilir:
Rönesans (15. - 16. Yüzyıl): Rönesans, insanın merkeze alındığı ve aklın, bilimin ve sanatın yeniden keşfedildiği bir dönemdir. Kilise’nin mutlak otoritesine karşı çıkan düşünürler, bireyin aklı ve özgürlüğü üzerine yoğunlaşmış, dinin toplumsal ve politik hayattaki rolünün sınırlandırılması gerektiğini savunmaya başlamışlardır. Aydınlanma Çağı (17. - 18. Yüzyıl): Aydınlanma dönemi, insan aklının ve bilimsel yöntemin ön plana çıktığı bir dönemdir. Aydınlanma filozofları, dinin kamusal hayattan çekilmesini ve bireyin akıl yoluyla kendini gerçekleştirmesi gerektiğini savunmuşlardır. Bu dönemin önemli düşünürleri arasında John Locke, Voltaire, Immanuel Kant ve Jean-Jacques Rousseau gibi isimler yer alır. Aydınlanma filozofları, Kilise ve devletin ayrılması gerektiğini vurgulamış ve modern seküler devlet anlayışının temel taşlarını oluşturmuşlardır. Sekülerizmin Ortaya Çıkışı
Reform Hareketleri (16. Yüzyıl): Martin Luther gibi düşünürlerin öncülüğünde başlayan Protestan Reformu, Katolik Kilisesi’nin otoritesine karşı ciddi bir meydan okuma olmuştur. Reform hareketleri, dinî otoritenin sorgulanmasına ve Avrupa genelinde mezhepler arası çatışmaların ortaya çıkmasına yol açtı. Bu çatışmalar, dinin devlet yönetiminden ayrılmasının gerekliliği fikrini pekiştirdi. Fransız Devrimi (1789): Fransız Devrimi, sekülerizmin siyasi bir ilke olarak somutlaştığı en önemli olaylardan biridir. Fransız Devrimi, Kilise’nin siyasetten dışlanmasını ve laik bir devlet yapısının kurulmasını savunmuştur. Bu süreçte dinin devlete müdahale etmemesi gerektiği ilkesi ortaya konmuş ve Fransız anayasasında bu düşünceler kurumsallaşmıştır.
s. 22Din ve Devlet Ayrılığı: Sekülerizm, devletin dinî kurumlardan bağımsız olmasını ve dinin devlet işlerine karışmamasını savunur. Bu ilkeye göre, dinî kurumlar ve devlet ayrı işlevlere sahiptir. Devlet, tüm vatandaşlarına eşit davranmalı ve herhangi bir dinî inanç ya da uygulama üzerine karar almamalıdır.
Dinî Özgürlük: Sekülerizm, bireylerin dinî özgürlüklerini korurken, devletin bu özgürlükleri sınırlamamasını talep eder. İnsanlar, istedikleri dine inanmakta ya da inanmamakta özgürdür. Aynı zamanda, hiç kimse devletin resmi dini nedeniyle bir dine inanmaya zorlanamaz.
Kamusal Alanın Dinî Simgelerden Arındırılması: Sekülerizm, dinî simgelerin ve ritüellerin kamusal alanda belirleyici olmamasını savunur. Bu, devlet okullarında ya da resmi devlet kurumlarında dinî simge ve uygulamalara yer verilmemesi anlamına gelir.
Bilim ve Akıl Üzerine Kurulu Bir Yönetim: Seküler devlet anlayışı, yönetim ve yasaların dinî referanslara dayanmaması gerektiğini, aksine akıl, bilim ve insan hakları gibi evrensel değerlere dayanması gerektiğini savunur. Hukuk ve politika, herhangi bir dinî metne dayalı değil, insanların eşitliği ve özgürlüğü üzerine kurulmalıdır.
Evrensel İnsan Hakları: Sekülerizm, tüm insanların doğuştan eşit ve özgür olduğuna inanır. Bu nedenle, devletin vatandaşlarına din, dil, ırk ya da cinsiyet gözetmeksizin eşit davranması gerektiğini savunur. Sekülerizmin İlkeleri ve Savunduğu Değerler Sekülerizmin Tarihsel Süreci
Batı Avrupa: Avrupa’da sekülerizmin temelleri, yukarıda bahsedilen tarihsel olaylar ve fikir hareketleri ile atılmıştır. Özellikle Fransa, sekülerizm ilkesini anayasal bir düzen olarak benimsemiş ve 1905 yılında din ve devletin ayrılmasını öngören bir yasayı kabul etmiştir. İngiltere’de ise sekülerizm, Kilise'nin kraliyetle olan yakın ilişkisine rağmen, modernleşme süreciyle birlikte güç kazanmıştır.
Amerika Birleşik Devletleri: Amerikan devrimi sonrasında kurulan ABD anayasası, din ve devletin kesin bir şekilde ayrılmasını savunmuştur. Anayasanın Birinci Maddesi, devletin resmi bir dini olmasını yasaklamış ve dinî özgürlükleri güvence altına almıştır. Thomas Jefferson ve James Madison gibi kurucu isimler, Amerikan sekülerizminin önemli savunucuları olmuştur.
Türkiye: Türkiye'de sekülerizm, Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde kurulan Cumhuriyet ile birlikte devletin temel ilkelerinden biri haline gelmiştir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde dinî kurumların devlet üzerindeki etkisi güçlüydü; ancak Cumhuriyet'in kuruluşuyla birlikte, 1924 yılında halifeliğin kaldırılması ve 1937'de laikliğin anayasa ile güvence altına alınması, Türkiye'yi modern bir seküler devlet haline getirmiştir.
Orta Doğu ve Kuzey Afrika: Sekülerizm, bu bölgelerde daha karmaşık bir gelişim göstermiştir. Bazı ülkelerde Batı’dan etkilenerek seküler yönetim biçimleri benimsenmiş, ancak bu süreç genellikle zorlu olmuştur. Özellikle Mısır, Tunus ve İran gibi ülkelerde sekülerleşme hareketleri, İslamcı grupların tepkisiyle karşılaşmıştır. İran İslam Devrimi, seküler yönetim biçimine karşı radikal bir dini rejimin ortaya çıkmasına neden olmuştur.
s. 23Sekülerizm, farklı kesimler tarafından zaman zaman eleştirilmiştir. Dindar kesimler, sekülerizmin dini kamusal yaşamdan dışlayarak toplumsal değerlerin ve ahlaki normların zayıflamasına neden olduğunu savunur. Özellikle İslam dünyasında, sekülerizmin Batı’nın bir ürünü olarak görüldüğü ve yerel kültürel ve dini değerlerle uyumsuz olduğu öne sürülmektedir. Ayrıca, bazı eleştirmenler, sekülerizmin dinî özgürlükleri yeterince korumadığı ve dinsizliği teşvik ettiği düşüncesini taşımaktadırlar. Dünya’da giderek artan “İslamfobi” ve LGBT türü sapkınlıklar sekülerizm sonucunda ortaya çıkmış unsurlar olarak görülüyor.
s. 24Cumhuriyet’in kurulmasıyla birlikte Türkiye, sekülerleşme sürecinde en köklü adımları atmıştır. Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde gerçekleştirilen reformlar, Türkiye’nin toplumsal, siyasi ve hukuki yapısında köklü bir dönüşüm yaratmıştır. Bu süreçte din, devlet yönetiminden tamamen ayrılmış ve laik bir devlet yapısı oluşturulmuştur. Türkiye’nin Sekülerleşmesi ve İslamcıSeküler Çekişmesi
s. 25Türkiye’nin sekülerleşme evresi, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinden başlayarak Cumhuriyet’in kurulmasına ve modern Türkiye’nin inşasına kadar uzanan geniş bir tarihsel süreçtir. Bu süreç, Osmanlı İmparatorluğu'nun Batı karşısındaki zayıflığıyla başlayan, Tanzimat ve Meşrutiyet reformlarıyla gelişen ve Cumhuriyet döneminde Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde zirveye ulaşan bir dizi köklü değişiklikle şekillenmiştir. Türkiye’de sekülerleşme, esasen devletin din ile olan ilişkisinin yeniden tanımlanması ve toplumun modernleşme hedefleri doğrultusunda laik bir yapıya kavuşturulması anlamına gelir. Sekülerleşme sürecinin temelleri, Tanzimat (18391876) ve Islahat Fermanı (1856) ile atılmıştır. Bu dönemde Osmanlı Devleti, Batı’nın baskısı altında siyasi, askeri ve ekonomik olarak gerilerken, modernleşme çabalarına girişmiştir. Tanzimat Fermanı ile birlikte Osmanlı Devleti'nde din, hukuk ve yönetim konularında yenilikçi adımlar atılmıştır. Bu süreç, devletin laikleşme yönünde ilk adımlarından biri olarak kabul edilir. Meşrutiyet Dönemi (18761909): Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk anayasal düzeni olan Kanun-i Esasi (1876), padişahın yetkilerini sınırlandırdı ve bir meclis kuruldu. Bu dönemde, seküler hukuk sisteminin oluşturulmasına yönelik daha ileri adımlar atılmaya başlandı. II. Meşrutiyet Dönemi (1908) 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanı, Osmanlı’da reform hareketlerinin daha güçlü bir şekilde uygulanmasını sağladı. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin etkisiyle Batılılaşma ve modernleşme politikaları hız kazandı. Dinî eğitim kurumlarına yönelik kısıtlamalar getirilmeye başlandı ve devletin laik yapısı daha belirgin hale geldi. Bu dönemde şeriatın etkisi zayıflatılmaya çalışıldı ve medrese eğitimi modern eğitim sistemine entegre edilmeye çalışıldı. Tanzimat Dönemi (18391876) Tanzimat Fermanı (1839): Bu ferman ile devletin dinî yapısı yumuşatılarak, halkın can ve mal güvenliği gibi temel hakları garanti altına alındı. Hukuk ve idarede Müslüman ve gayrimüslim eşitliği ilk kez açıkça vurgulandı.
Islahat Fermanı (1856): Bu fermanla Müslüman olmayan tebaanın hakları genişletildi. Osmanlı devleti, Avrupa’daki modern hukuk sistemlerine yakınlaştırılmaya çalışıldı ve devlet yapısının daha seküler bir temele oturtulması hedeflendi. Sekülerleşme Evresinin Temel Dönemleri
s. 26Cumhuriyet Dönemi ve Atatürk Reformları (1923-1938)
Halifeliğin Kaldırılması (1924) 3 Mart 1924’te halifelik kurumu kaldırıldı. Bu adım, Osmanlı’nın İslam dünyasındaki liderlik iddiasının sonu oldu ve Türkiye'nin sekülerleşme sürecinde önemli bir dönüm noktası oldu. Şeriat Mahkemeleri kapatılarak laik hukuk sistemine geçildi. Osmanlı’dan kalan İslam hukukunun yerine Batı tarzı modern bir hukuk sistemi getirildi.
Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924) Eğitimde laikleşmenin sağlanması amacıyla Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkarıldı. Bu kanunla, medreseler ve İslam’a dayalı eğitim kurumları kapatıldı ve eğitim birliği sağlanarak tüm eğitim kurumları Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlandı. Dinî eğitim, seküler müfredata dâhil edilmedi, ancak dini bilgi sınırlı düzeyde okutulmaya devam etti.
Kılık Kıyafet Reformları (1925) Atatürk, devletin modernleşmesi için geleneksel Osmanlı kıyafetlerinin yerine Batı tarzı kıyafetlerin giyilmesini teşvik etti. 1925 Şapka Kanunu, dinî sembollerin kamusal alandan çıkartılmasına yönelik önemli bir adım olarak kabul edilir. Tarikatların etkinliği azaltıldı ve tekke ve zaviyeler kapatılarak tarikatlar yasaklandı.
s. 27Medeni Kanun (1926) 1926’da İsviçre Medeni Kanunu temel alınarak Türk Medeni Kanunu kabul edildi. Bu kanunla birlikte aile hukuku ve toplumsal ilişkiler laik temellere oturtuldu. Medeni Kanun ile kadınlara miras, boşanma, evlenme ve eğitim gibi haklar tanındı ve kadının toplumdaki yeri güçlendirildi. Kadınlar kamusal ve sosyal hayatta daha aktif bir rol üstlenmeye başladı.
Devletin Dini İşlerle İlişkisi: Diyanet İşleri Başkanlığı (1924) Halifeliğin kaldırılmasından sonra, dinin devlet yönetiminden tamamen ayrılmasına rağmen, dinî meselelerin düzenlenmesi için Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu. Diyanet, dinin kontrol altında tutulması ve toplum üzerindeki etkisinin sınırlandırılması için kurulan bir devlet kurumuydu. Böylece Türkiye, din ve devlet işlerinin birbirinden ayrıldığı bir seküler devlete geçiş yaptı.
Laiklik İlkesinin Anayasaya Girişi (1937) 1937’de Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na laiklik ilkesi resmen eklendi. Bu, devletin dini işlerden tamamen ayrıldığı, dinin ise kamusal alanın dışında tutulduğu anlamına geliyordu. Türkiye, bu reformlarla resmi olarak laik bir devlet statüsünü kazandı.
s. 28Çok Partili Dönem ve Sekülerleşmenin Gelişimi (1946 Sonrası) Türkiye’de çok partili hayata geçiş, 1946’da gerçekleşti. Bu dönem, sekülerlikle muhafazakârlık arasındaki gerilimlerin daha görünür olduğu bir süreçtir. Demokrat Parti’nin (DP) 1950’de iktidara gelmesiyle birlikte, Atatürk döneminde sert bir şekilde uygulanan laiklik politikalarında bazı esnemeler görülmeye başlandı. Demokrat Parti Dönemi (1950-1960) Ezanın Arapça okunması yasağının kaldırılması ve dinî eğitime yönelik kısıtlamaların gevşetilmesi gibi adımlar atıldı. Ancak, devletin laik yapısı korunmaya devam etti. İmam hatip okulları açılarak dinî eğitime yeniden alan tanındı. 1957’de Diyanet İşleri Başkanlığı'na ayrılan bütçede önemli artışlar oldu ve dinî etkinlikler toplumda daha fazla görünür olmaya başladı. 1961 Anayasası, laiklik ilkesini pekiştiren düzenlemeler içeriyordu. Ancak dinî özgürlüklerin korunması da anayasal güvence altına alındı. Bu dönemde, laiklik ile dinî hakların dengelenmeye çalışıldığı bir dönem yaşandı. 12 Eylül 1980 darbesi sonrası hazırlanan 1982 Anayasası, laikliği koruyucu maddeler içerirken, devletin dinî eğitimi teşvik ettiği bir sistem de kuruldu. Anayasanın 24. maddesi ile zorunlu din kültürü ve ahlak bilgisi dersleri müfredata dahil edildi. Devlet, laik yapıyı koruma adına irtica (dinî gericilik) ile mücadele politikalarını sürdürmeye devam etti.
s. 2928 Şubat Süreci, Türkiye'de 1997 yılında askeri müdahale ile sonuçlanan, siyasi ve toplumsal olarak derin etkiler bırakan bir dönemi ifade eder. Bu süreç, 28 Şubat 1997'de yapılan Milli Güvenlik Kurulu (MGK) toplantısı ile başlamış ve Türkiye siyasetinde, özellikle İslamcı hareketlere karşı laiklik temelinde sert müdahalelerin yapıldığı bir dönem olmuştur. 28 Şubat, askerin sivil hükümete yaptığı müdahale ile "post-modern darbe" olarak da adlandırılır. Çünkü bu müdahale, 1960, 1971 ve 1980 darbelerinde olduğu gibi doğrudan askeri yönetime geçişle sonuçlanmamış, bunun yerine baskılar yoluyla sivil hükümetin istifa etmesine yol açmıştır.
28 Şubat 1997’de yapılan Milli Güvenlik Kurulu toplantısında, ordu, Refah-Yol hükümetine karşı sert uyarılarda bulundu. Toplantı sonucunda, hükümetin laikliği koruyacak bir dizi önlem almasını talep eden kararlar alındı. Bu kararlar, "28 Şubat kararları" olarak bilinir ve Türkiye'deki siyasi ve toplumsal yapıyı derinden etkileyen adımların başlangıcı oldu. 28 Şubat sürecinde medya, ordunun aldığı tavırla aynı çizgide hareket etti. Laiklik ve şeriat tehlikesi vurgusu ile İslami gruplar hedef gösterildi, hükümete karşı toplumda bir karşıtlık yaratılmaya çalışıldı. Refah Partisi ve ona bağlı kuruluşlar, medyada sık sık eleştirildi ve suçlandı. "Brifingli medya" olarak bilinen bu süreçte, medya üzerinden hükümetin yıpratılması ve kamuoyu baskısının artırılması için yoğun bir kampanya yürütüldü.
MGK kararlarının başlıcaları şunlardır: Başörtüsü yasağının uygulanmasının genişletilmesi ve özellikle kamu kurumlarında, üniversitelerde başörtüsünün yasaklanması. İmam hatip liselerinin orta kısımlarının kapatılması ve bu okulların denetiminin artırılması. Kuran kurslarının denetimi ve bu kursların eğitiminin sıkı bir şekilde düzenlenmesi. 8 yıllık kesintisiz zorunlu eğitimin uygulanması, böylece çocukların dinî eğitim almasının sınırlandırılması. Tarikatlar, cemaatler ve diğer İslamcı yapıların etkinliklerinin sınırlandırılması ve bu kurumların kontrol altına alınması. Bu kararlarla birlikte, hükümet üzerinde büyük bir baskı kurulmaya başlandı. Sivil toplum örgütleri, medya ve bazı siyasi partiler, ordunun bu baskısına destek verdiler.
s. 30Refah Partisi’nin kapatılmasının ardından, İslami siyaset sahnesi yeniden şekillendi. Necmettin Erbakan’ın siyasi yasaklı olması ve Refah Partisi kadrolarının bir kısmının siyaset dışına itilmesiyle birlikte, Milli Görüş geleneğinden gelen kadrolar Fazilet Partisi'ni kurdular. Ancak Fazilet Partisi de 2001’de Anayasa Mahkemesi tarafından kapatıldı. Bu süreçten sonra İslami siyasetin içinden bir grup, daha reformcu ve muhafazakar-demokrat bir çizgiyle Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti)'ni kurdu. Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki AK Parti, 2002’de iktidara gelerek Türkiye siyasetinde güçlü bir rol oynamaya başladı.
28 Şubat Süreci, "post-modern darbe" olarak adlandırılır çünkü bu süreçte, klasik darbelerden farklı olarak tanklar sokaklara çıkmadı ve doğrudan bir askeri yönetim kurulmadı. Ancak, medya, sivil toplum, yargı ve bürokrasi kullanılarak hükümet üzerinde baskı oluşturuldu ve bu baskı sonucu hükümet istifa etti. Süreç boyunca ordu, kamuoyunu ve siyaseti yönlendirmek için vesayet mekanizmalarını kullandı. 28 Şubat sürecinin en kalıcı sonuçlarından biri, imam hatip liseleri üzerindeki baskılar oldu. İmam hatip liselerinin ortaokul kısımları kapatıldı ve bu okullara yönelik katsayı uygulaması getirildi. Bu, imam hatip mezunlarının üniversiteye girişlerini zorlaştırdı ve imam hatiplerin öğrenci sayısı ciddi ölçüde azaldı. Başörtüsü yasağı ise üniversiteler ve kamu kurumlarında uygulanmaya başlandı. Kadınların başörtüsü ile kamusal alanda var olmaları uzun yıllar boyunca engellendi ve bu durum, 2010'lu yıllara kadar toplumsal bir mesele olarak varlığını sürdürdü. 28 Şubat sürecinde medya, ordunun aldığı tavırla aynı çizgide hareket etti. Laiklik ve şeriat tehlikesi vurgusu ile İslami gruplar hedef gösterildi, hükümete karşı toplumda bir karşıtlık yaratılmaya çalışıldı. Refah Partisi ve ona bağlı kuruluşlar, medyada sık sık eleştirildi ve suçlandı. "Brifingli medya" olarak bilinen bu süreçte, medya üzerinden hükümetin yıpratılması ve kamuoyu baskısının artırılması için yoğun bir kampanya yürütüldü.
s. 3128 Şubat Süreci, Türkiye'de 1997 yılında askeri müdahale ile sonuçlanan, siyasi ve toplumsal olarak derin etkiler bırakan bir dönemi ifade eder. Bu süreç, 28 Şubat 1997'de yapılan Milli Güvenlik Kurulu (MGK) toplantısı ile başlamış ve Türkiye siyasetinde, özellikle İslamcı hareketlere karşı laiklik temelinde sert müdahalelerin yapıldığı bir dönem olmuştur. 28 Şubat, askerin sivil hükümete yaptığı müdahale ile "postmodern darbe" olarak da adlandırılır. Çünkü bu müdahale, 1960, 1971 ve 1980 darbelerinde olduğu gibi doğrudan askeri yönetime geçişle sonuçlanmamış, bunun yerine baskılar yoluyla sivil hükümetin istifa etmesine yol açmıştır. 28 Şubat’ta gerçekleşen postmodern darbe her ne kadar dönmin hükümetine yapılmış ve “1000 yıl sürceği” dillendirilmiş olsa bile, sonraki yıllarda ,Türk Siyasi yapısını tamamen değiştirecek bir başlangıç olmuştur. Muhafazakar (İslamcı) geleneğin bir şekilde sistemle barışmasını ve seküler kesmin de muhafazakar kanadın duyarlılıklarını gözardı edemeyeceği bir yola evirilmiştir.
Hülasa, İslamcılar sekülerleşirken, sekülerler de muhafazakar motiflere bürünmeye başlamıştır. Zira toplumun kimyasına en uygun olan modele dönüşmek zorunda kalmışlardır.
s. 3228 Şubat Süreci, Türkiye’de laiklik ve İslamcılık ekseninde yaşanan büyük bir kırılma noktasıdır. İslamcı siyaset üzerinde ağır baskıların olduğu bu dönem, Türkiye’nin siyasi ve toplumsal yapısında derin izler bırakmıştır. Post-modern darbe olarak adlandırılan 28 Şubat, Türkiye’de laiklik ilkesinin korunması için yapılan bir müdahale olarak yorumlanırken, aynı zamanda İslamcı hareketlerin siyaset sahnesinden uzaklaştırılmasıyla sonuçlanmıştır. Ancak bu süreç, İslamcı siyasetin tamamen yok olmasına yol açmamış, aksine AK Parti gibi daha güçlü bir siyasi hareketin doğmasına neden olmuştur. 28 Şubat'ın sonuçları, Türkiye’de siyaset, laiklik ve dini özgürlükler arasındaki dengede önemli bir dönüm noktası olmuştur.
s. 33AK Parti Dönemi ve Sekülerleşme Tartışmaları (2002-Günümüz)
2002’de Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) iktidara geldiğinde, Türkiye’nin laik
yapısı üzerine yeni tartışmalar başladı. AK Parti, köken olarak muhafazakâr bir tabana
sahip olsa da, ilk yıllarında laik devlet yapısını benimseyen bir politika izledi.
Başörtüsü Tartışmaları ve Laiklik Başörtüsü yasağı, Türkiye’de laiklik
tartışmalarının odak noktalarından biri haline geldi. 2008’de başörtüsü yasağı kaldırıldı ve
üniversitelerde başörtüsünün serbest bırakılması, laiklik tartışmalarını alevlendirdi.
2013 yılında kamusal alanda başörtüsü serbest bırakıldı, bu da laiklik tartışmalarını
daha da derinleştirdi. Laiklik ve Muhafazakârlık Arasındaki Gerilim
AK Parti’nin uzun süreli iktidarı döneminde, laiklik ve muhafazakârlık arasında bir denge
kurulmaya çalışıldı. Ancak, bu süreçte laik kesimler, devletin giderek
muhafazakârlaştığına dair endişeler dile getirdi.
2010 referandumu ve sonrasında yargı, eğitim ve diğer alanlarda yapılan reformlar,
laiklik ve din ilişkisini yeniden şekillendiren adımlar olarak kabul edildi.
s. 34Günümüzde Türkiye’de İslamcı-seküler gerilim, Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren var olan bir olgu olup, farklı dönemlerde çeşitli şekillerde kendini göstermiştir. Bu gerilim, Türkiye'nin laiklik ilkesiyle İslamî değerler arasında bir denge kurmaya çalıştığı karmaşık bir siyasi ve toplumsal dinamiği yansıtır. Son yıllarda, özellikle Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) iktidarında bu gerilim daha belirgin hale gelmiştir. AK Parti'nin iktidara geldiği 2002 yılından itibaren Türkiye'de İslamcı muhafazakâr kesimlerin kamusal alanda daha görünür olması, bu iki farklı görüş arasındaki karşıtlığı derinleştirmiştir.
2002’de AK Parti’nin iktidara gelmesi, Türkiye’de İslamcı ve seküler kesimler arasındaki dengede önemli bir dönüm noktası oldu. AK Parti, başlangıçta muhafazakârdemokrat bir çizgi izleyerek hem İslami değerleri temsil eden hem de Batı ile uyumlu bir siyaset benimseyen bir parti olarak ortaya çıktı. Ancak yıllar içinde AK Parti’nin dinî değerlere daha fazla vurgu yapması ve laikliğe yönelik tartışmaları yeniden gündeme getirmesi, İslamcı-seküler gerilimi artırdı. Türkiye’deki İslamcı-seküler gerilimin en belirgin örneklerinden biri, başörtüsü tartışmalarıdır. Başörtüsü, Türkiye’de laiklik tartışmalarının en merkezi simgelerinden biri haline gelmiştir. 1980’li yıllardan itibaren üniversitelerde ve kamu kurumlarında başörtüsü yasağı uygulanıyordu. Seküler kesim, başörtüsünün kamusal alanda kullanılmasını laikliğe bir tehdit olarak görüyordu. AK Parti’nin iktidara gelmesiyle, bu yasakların kaldırılması için adımlar atıldı. 2008 yılında üniversitelerde başörtüsü yasağı kaldırıldı, ardından 2013 yılında kamu kurumlarında başörtüsü serbest bırakıldı. Başörtüsü yasağının kaldırılması, muhafazakâr kesimlerce bir özgürlük mücadelesinin zaferi olarak görülürken, seküler kesimlerde laikliğin gerilemesine dair kaygılar doğurdu. AK Parti döneminde imam hatip liselerinin sayısındaki artış, eğitim sisteminde dinî eğitimin rolünün güçlendirilmesi ve müfredata dinî içeriklerin eklenmesi, seküler kesimlerde ciddi bir endişeye yol açmıştır. Sekülerler, bu adımların laik eğitim sistemine zarar verdiğini ve devletin dinî eğitimi teşvik ettiğini savunmuşlardır. Özellikle 2012’de eğitim sisteminde yapılan değişiklikle 4+4+4 sistemi getirildi. Bu sistemle imam hatip okullarına gitmek daha da kolay hale geldi ve dinî eğitimin yaygınlaşması hız kazandı. Seküler kesim, bu gelişmeleri laiklik ilkesine aykırı bulurken, İslamcı kesim ise bu adımları toplumun dinî değerlerine uygun bir eğitim sisteminin kurulması olarak savundu.
s. 35AK Parti iktidarında, özellikle 2010 referandumu ile yapılan anayasal değişiklikler, laiklik ve yargı bağımsızlığı konusunda da tartışmalara yol açtı. AK Parti, bu değişikliklerle yargı ve diğer devlet kurumlarının demokratikleştirildiğini savunurken, seküler kesimler bu düzenlemelerin yargıyı zayıflattığını ve devletin laik yapısına zarar verdiğini öne sürdü. 2017 anayasa değişikliğiyle Türkiye’de cumhurbaşkanlığı sistemi getirildi ve bu değişiklikler de İslamcı-seküler gerilimi artırdı. Seküler kesim, bu sistemin güçler ayrılığı ilkesini zayıflattığını ve devletin laik karakterini tehlikeye soktuğunu savundu. AK Parti iktidarında Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bütçesi ve etkinliği önemli ölçüde artırıldı. Diyanet, bu dönemde Türkiye’nin en büyük devlet kurumlarından biri haline geldi. İslamcı kesim, Diyanet’in toplumda dinî bilgiyi yayması gerektiğini savunurken, seküler kesim, devletin laik yapısına aykırı şekilde Diyanet'in İslamcı bir söylemi güçlendirdiğini iddia etti. Ayrıca, siyasette ve kamuoyunda İslami söylemlerin artması da bu gerilimi besledi. Bazı siyasi liderlerin İslamî referanslara daha fazla atıfta bulunması, seküler kesimde laikliğin zayıfladığına dair endişeleri artırdı. Günümüzde Türkiye’de İslamcı-seküler gerilim, toplumsal, siyasal ve kültürel alanlarda farklı şekillerde devam etmektedir. AK Parti’nin iktidarında İslamî değerlerin kamusal ve siyasi alanda daha görünür hale gelmesi, seküler kesimlerde laikliğin tehdit altında olduğuna dair endişelere yol açmıştır. Bununla birlikte, Türkiye’de muhafazakâr kesimler ise bu süreci dinî özgürlüklerin genişletilmesi ve toplumsal değerlerin korunması olarak görmektedir. Türkiye’nin geleceğinde bu iki farklı değer sisteminin nasıl dengeleneceği, ülkenin siyasi ve toplumsal yapısını şekillendiren önemli bir mesele olmaya devam edecektir.
s. 36Türkiye, her ne kadar Osmanlı’nın son dönemleri, Cumhuriyet’in ilk yılları ve darbe dönemlerindeki kaos gözönüne alındığında “Seküler-İslamcı” bir kavganın hakim olduğu bir ülke görünümü verse de , kadim devlet geleneği, askeri baskı ve darbelerden sonra demokrasiye geçiş sürecinin kısa sürmesi, toplumsal ayrışmaların silahlı iç savaşa dönüşmediği, gelenek ve töreye bağlılığın hala en üst seviyede olduğu bir yapıdadır. Ortadoğu ve İslam dünyasında lider konumda olan, batı ile köprü olacak şekilde bölgenin en güçlü sistemine sahiptir. Gerek iç ve gerekse de dış kaynaklı provakatif düşünce yapısının zerk edilmeye çalışılmasına rağmen , inanç bakımından hala güçlü ve demokrasi bakımından da dünyadaki birçok ülkeden ayırt edici şekilde farklıdır.
Türkiye, bu farklığını iç politikadaki kısır çekişmeler ile heba etmemelidir. Zira, küreselleşen dünyada , bi,lginin, kaosun ve ayrışmanın kısa sürede yayıldığı bir zaman dilimindeyiz. Potansiyeli yüksek , geçmişin yanlışlıklarından ders alacak şekilde hareket edilmesi, mevcut ayrışmanın önüne geçecektir.
Asli görevimiz (İnsan olarak) Ahlaklı, adaletli ve vicdanlı toplumlar yetiştirmek olmalıdır.
s. 3728 Şubat Belgeseli | Tek Bölüm | 32.
Gün Arşivi“Son Darbe: 28 Şubat” belgeseli Türk demokrasisinin en önemli yol kazalarından biri olan 28 Şubat sürecini anlatıyor. Turgut Özal'ın ölümünden AK Parti'nin iktidara gelişine kadar olan dönemi inceleyen ve 12 bölümden oluşan belgeselde her bölüm 1 yılda yaşananları kapsıyor... https://www.youtube.com/watch? v=DVTCRVDl_DU BELGESEL
s. 38TÜRK SİNEMASINDA SEKÜLER VE MUHAFAZAKÂR SINIF HABİTUSU Murat Şahin
Yeni orta sınıflar mekân tercihleri, tüketim, yaşam tarzları ve beğenileri ile diğer toplumsal sınıflardan farklılaşırlar. Türkiye’de yeni orta sınıflar, seküler ve muhafazakâr olarak ikiye ayrılırlar. Seküler yeni orta sınıfın ortaya çıkışı 1980’li yıllara kadar uzanırken, muhafazakâr yeni orta sınıf, 2000 sonrası görünürlük kazanmaya başlıyor. Çalışmada, bireyselleşmenin arttığı bir dönemde birey üzerinden anlatıya önem veren yeni Türk Sineması’nda seküler ve muhafazakâr yeni orta sınıfların Bourdieucü anlamda tercih ve beğenileri ortaya çıkarılmaya çalışılıyor.
Filmlerdeki temsiller ışığında seküler ve muhafazakâr yeni orta sınıfların aralarında beğeni, tercih ve sermaye çeşitleri bakımından farklılıklar olmasına rağmen buluştukları ortak noktaların neler olduğu açığa çıkarılıyor. 2000 sonrası Türkiye’de yaşanan değişim ve dönüşümün kodları, aynı yıllardan itibaren nitelik ve nicelik olarak gelişme kaydeden Yeni Türk Sineması’nda yer bulmakta mıdır? Çalışmada orta sınıfların tarihsel seyir içinde Türk Sineması’ndaki görünümüne yer veriliyor. Ayrıntılı olarak ise habitus kavramıyla Yeni Türk Sineması’nda yeni orta sınıfların nasıl temsil edildiği inceleniyor. KİTAP
s. 39Türkiye, İslam ve Sekülarizm
Şerif Mardin,
Dinin toplumsal hayatta oynadığı rol, dinî kurumların Cumhuriyet döneminin modernleşme perspektifiyle yaşadığı gerilimli ilişki, toplumbilimleri açısından çeşitli tartışmalara yol açmıştır. Şerif Mardin’in bu kitapta bir araya getirilen makaleleri, 19. yüzyıldaki siyasal tartışmalardan AKP’ye uzanan gerilim hatlarının siyasal düşüncede ve siyaset sahnesinde nasıl bir rol oynadığını inceliyor. Türkiye’de düşünce tarihi, din ve siyaset sosyolojisine yaptığı önemli katkılar nedeniyle düşünce hayatımızın önde gelen isimlerinden biri olan Şerif Mardin, toplumumuzda yüz yılı aşkın bir süredir gündemde kalan din, modernleşme, Batılılaşma gibi olguları hem resmî yorumun hem de yerleşik muhalif söylemlerin dışında kalarak, toplumsal zemin ve arka planlarıyla birlikte inceler. Mardin’in pozitivist Batı düşüncesinin Türkiye’de egemen görüşle birleşerek biçimlendirdiği “kabul edilmiş” eğilim ve yönteme kapılmayışı, toplumsal değişim dinamiklerini genelgeçer kalıplara sokmayışı, resmî ideoloji ve Kemalist söylemin etkilerinden uzak kalışı, onu “Cumhuriyet aydınları”nın önemli bir kesiminden kalın çizgilerle ayırır ve bütün eserlerini toplumbilim dünyamızda ayrıcalıklı bir yere koymayı gerektirir. Dinin toplumsal hayatta oynadığı rol, dinî kurumların Cumhuriyet döneminin modernleşme perspektifiyle yaşadığı gerilimli ilişki, toplumbilimleri açısından çeşitli tartışmalara yol açmıştır. Şerif Mardin’in bu kitapta bir araya getirilen makaleleri, 19. yüzyıldaki siyasal tartışmalardan AKP’ye uzanan gerilim hatlarının siyasal düşüncede ve siyaset sahnesinde nasıl bir rol oynadığını inceliyor. KİTAP
s. 40https://acikerisim.cumhuriyet.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12418/12119/10316526.
pdf?sequence=1&isAllowed=y
Nikki R. Keddie, "Sayyid Jamal ad-Din al-Afghani: A Political Biography", University of
California Press, 1972.
Elie Kedourie, "Afghani and 'Abduh: An Essay on Religious Unbelief and Political Activism in
Modern Islam", Frank Cass & Co. Ltd., 1966.
Şerif Mardin, "The Genesis of Young Ottoman Thought: A Study in the Modernization of
Turkish Political Ideas", Princeton University Press, 1962.
David Motadel, "Islam and the European Empires", Oxford University Press, 2014.
Adnan Sofuoğlu, "Cemaleddin Afgani ve II. Abdülhamid'in Mektuplaşmaları", İstanbul
Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1999.
İlber Ortaylı, "Osmanlı Modernleşmesi", Timaş Yayınları, 2006.
H. A. R. Gibb, "The Islamic Response to Western Influence: A Study in Political and Religious
Ideas", Oxford University Press, 1968.
https://islamansiklopedisi.org.tr/namik-kemal
https://www.muharrembalci.com/hukukdunyasi/alintilar/1673.pdf
https://www.gzt.com/cins/turkiye-islamciliginin-kokleri-3-islami-dusuncenin-oncu-
munevveri-namik-kemal-3293621
https://www.tr724.com/neden-geri-kaldik-sorusuna-bir-cevap-arayisi-islamciligin-dogusu/
http://earsiv.hitit.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11491/3731/369222.pdf?
sequence=1&isAllowed=y
Kara, İsmail. Türkiye’de İslamcılık Düşüncesi: Metinler ve Belgeler. Dergah Yayınları, 1986.
Akçura, Y. (2019). Üç Tarz-ı Siyaset (9. b.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Alkan, C. (2019). Türklerin Ortadoğu Hakimiyeti. İstanbul: Kamer Yayınları.
Armaoğlu, F. (1997). 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi(1789-1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
https://www.setav.org/avrupa-arastirmalari/infografik-medyada-islamofobi Kaynakça
s. 41Armaoğlu, F. (2020). Türk Dış Politikası Tarihi (3. b.). İstanbul: Kronik Yayınları.
Arsel, İ. (1999). Arap Milliyetçiliği ve Türkler (6. b.). İstanbul: Kaynak Yayınları.
Karpat, H. (2019). Osmanlı'dan Günümüze Ortadoğu'da Millet,Milliyet,Milliyetçilik (4. b.).
İstanbul: Timaş Yayınları.
McNeill, W. (2002). Dünya Tarihi (6. b.). (A. Şenel, Çev.) Ankara: İmge Kitabevi.
Mitchell, T. (2001). Mısır'ın Sömürgeleştirilmesi (1. b.). (Z. Altok, Çev.) İstanbul: İletişim Yayınları.
Saygın, A.G, Saygın,M. (2016). Sykes-Picot Gizli Antlaşmasının 100. Yılında Ortadoğu ve Türkiye
Uluslararası Sempozyumu. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
Ünal, U. (2013). Osmanlı Belgelerinde Birinci Dünya Harbi. (D. Kandıra, Çev.) İstanbul: T.C.
Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
Mardin, Şerif. Din ve İdeoloji. İletişim Yayınları, 1993.
Düzdağ, M. Ertuğrul. Mehmet Akif Ersoy: Hayatı, Eserleri ve İslam Birliği Üzerine Düşünceleri.
Kapı Yayınları, 2016.
Birinci, Ali. Mehmet Akif: İslamcılığın Fikir Mimarı. Timaş Yayınları, 2011.
Namık Kemal. Evrak-ı Perişan. Hazırlayan: Orhan Okay, Dergah Yayınları, 1987.
Birinci, Ali. Osmanlı'da İslamcılık Düşüncesi. Timaş Yayınları, 2013.
Berkes, Niyazi. Türkiye'de Çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları, 2002.
Kazancigil, Ali ve Özbudun, Ergun. Atatürk: Founder of a Modern State. Hurst & Company,
1981.
Gökalp, Ziya. Türkçülüğün Esasları. 1923.
İnsel, Ahmet. Laik Kemalist Düşüncenin İdeolojik Yeniden Üretimi. İletişim Yayınları, 2001.
Öniş, Ziya. The Political Economy of Islamic Resurgence in Turkey. Third World Quarterly,
1997.
Bayramoğlu, Ali. Laiklik ve Demokrasi Arasında Türkiye. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,
2004
https://www.yenisafak.com/gundem/kara-harp-okulu-tarihinin-ilk-basortulu-subayi-
muberra-ozturk-3690077 Kaynakça
s. 42https://www.aa.com.tr/tr/28-subat/28-subat-postmodern-darbesinin-uzerinden-25-yil-
gecti/2516611
https://tr.euronews.com/2022/02/28/postmodern-darbe-uzerinde-22-yil-gecti-28-subat-
surecinde-neler-yasandi
https://www.tihek.gov.tr/upload/file_editor/2022/02/1646061729.pdf
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/212487
https://www.aljazeera.com.tr/kronoloji/kronoloji-28-subata-giden-yol Kaynakça
s. 43düşünce D Ü N Y A ’ D A N B İ R H A B E R H T T B
