s. 1H T T B H T T Bdüşünce d ü n y a ’ d a n b i r h a b e r
t ü r k i y e ’ n i n d ı ş p o l i t i k a s ı v e b ö l g e s e l a k t ö r l ü ğ ü
1 Sayı : 9
s. 2TÜRK DIŞ POLİTİKASI 4
II.DÜNYA SAVAŞI VE TÜRKİYE’NİN AKTİF TARAFSIZLIK POLİTİKASI 8 KATAR VE TÜRK DIŞ POLİTİKASI 35
UKRAYNA-RUS SAVAŞI VE TÜRK DİPLOMASİSİ 39 BU SAYIDA
KIBRIS HAREKATI VE TÜRK DIŞ POLİTİKASI 06
BOSNA SAVAŞI VE DAYTON ANLAŞMASI 16 KARABAĞ SAVAŞI VE TÜRK DIŞ POLİTİKASI 43
KÖRFEZ SAVAŞLARI, IRAK VE TÜRK DİPLOMASİSİ 20
ARAP BAHARI VE TÜRK DIŞ POLİTİKASI 27 51
ARAP BAHARI SONRASI LİBYA VE TÜRK DIŞ POLİTİKASI 3060 AFRİKA VE TÜRK DIŞ POLİTİKASI
İRAN VE TÜRK DIŞ POLİTİKASI
KİTAP TÜRK DIŞ POLİTİKASI-1-2-3
BELGESEL -HENRY KISSENGER
SİNEMA- DİPLOMASİ 61
s. 3Osmanlı Devleti’nin tasviyesi sonrası kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti, ilk sınavını II. Dünya Savaşı ile vermiş, “Aktif Tarafsızlık Politikası” ile hem boğazların kontrolünü hem de Hatay’ın Türkiye’ye katılmasını sağlamıştır.
II. Dünya Savaşı sonrası oluşan Soğuk Savaş ve “Çift Kutuplu Dünya” düzeninde Batı yanlısı bir dış politika sergileyen yeni cumhuriyet 1952 yılında Batı’nın askeri kanadına dahil olmuş ve günümüzde NATO’nun 2. büyük ordusuna sahip olarak önemini korumaya devam etmiştir.
Her ne kadar 1974 Kıbrıs Harekatı ile ilişkiler sekteye uğramış olsa da Türkiye, Batı’nın vazgeçemediği ülke konumunu korumayı başarmıştır. Türkiye Cumhuriyeti, bölgesinde güçlü askeri yapısı, demokrasisi, kadim devlet geleneği, nüfusu ve ticaret yollarının üzerinde olması hasebi ile her zaman Batı ile Doğu arasında bir köprü vazifesini sürdürmüştür.
1980'li yıllara gelindiğinde Türkiye, bulunduğu coğrafyadaki gelişmeleri yakından takip etmiş, Rusya’nın Afganistan’ı işgali, Irak-İran Savaşı, 1. ve 2. Körfez Savaşları ile Arap Baharı süreçlerini , yine “Aktif Tarafsızlık Politikaları” ile başarılı bir şekilde yönetmiştir.
Rusya’nın Ukrayna saldırısı sonrası özellikle “Tahıl Krizi, esir takası” ve birçok konuda “hakem” görevi üstlenmiştir. Katar ile körfez ülkeleri arasındaki krizi yöneten, Libya İç Savaşında “Ağabeylik” görevi üstlenen Türkiye, son olarak “Suriye’de Esad Rejiminin” devrilmesinde ve Suriye’de yeni bir yönetimin oluşmasında anahtar rol üstlenmeye devam ederek, bölgesindeki çatışma alanlarını daraltmak için girişimleri devam etmektedir.
Türk DIş Politikası her ne kadar 2. Dünya Savaşından beri “Aktif Tarafsızlık” üzerine bina edilmiş olsa bile, son 10 yıldır bölgesinde ve küresel çapta aktif diplomasi ve arabuluculuk girişimleri ile bölge ve küresel çapta taktir edilen bir politika sergilemiştir. Son yıllarda özellike Afrika’da yumuşak güç unsurlarını ustaca kullanan Türkiye, bölge ülkelerince arabuluculuk yanında ekonomik, askeri ve diğer hususlarda öenmli bir partner durumuna gelmiştir.
Yavuz KAYA YORUM
s. 405 Türk Dış Politikası
Türkiye Cumhuriyeti, kurulduğu 1923 yılından itibaren dış politikada bağımsızlık, uluslararası barış ve toprak bütünlüğünü koruma ilkeleri doğrultusunda hareket etmiştir. Cumhuriyetin dış politika anlayışı, Mustafa Kemal Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesiyle şekillenmiş ve bu çerçevede Türkiye, hem bölgesel hem de küresel düzeyde etkili bir aktör olmayı başarmıştır. Denge politikası, aktif tarafsızlık ve uluslararası iş birliği çerçevesinde yürütülen diplomatik girişimler, Türkiye’nin uluslararası arenada saygın bir konuma gelmesinde önemli rol oynamıştır.
s. 5Türkiye Cumhuriyeti, kurulduğu günden itibaren dış politikada bağımsızlık, barış ve uluslararası iş birliği prensiplerini benimseyerek birçok önemli diplomatik başarıya imza atmıştır. Lozan Antlaşması ile uluslararası tanınırlığını ve sınırlarını garanti altına alan Türkiye, Montreux Boğazlar Sözleşmesi ile stratejik konumunu güçlendirmiş ve Hatay’ın anavatana katılmasıyla diplomasi yoluyla toprak kazanımı elde etmiştir. II. Dünya Savaşı sırasında aktif tarafsızlık politikasıyla savaştan uzak kalan Türkiye, savaş sonrası Birleşmiş Milletler’in kurucu üyeleri arasında yer alarak uluslararası prestij kazanmıştır. Soğuk Savaş döneminde NATO’ya katılarak Batı blokuyla güvenlik iş birliği yaparken, aynı zamanda bağlantısız ülkelerle de ilişkilerini sürdüren Türkiye, bölgesel istikrarın korunmasında dengeleyici bir rol üstlenmiştir.
Modern dönemde Türkiye, Karabağ Savaşı’nda Azerbaycan’a verdiği destekle Kafkasya’daki etkisini artırmış, Ukrayna-Rusya Savaşı sırasında Tahıl Koridoru Anlaşması ile küresel gıda krizine çözüm sunarak diplomatik gücünü sergilemiştir. Ayrıca, Türkiye-Irak Kalkınma Yolu Projesi ile bölgesel ekonomik entegrasyonu desteklemiş, Türk Devletleri Teşkilatı’yla Türk dünyasında iş birliğini güçlendirmiştir. Türkiye’nin dış politikadaki başarısı, bölgesel liderlik, küresel prestij ve ekonomik kazanımlarla somutlaşmıştır. Denge politikası, aktif tarafsızlık ve uluslararası iş birliği ekseninde geliştirilen stratejilerle Türkiye, modern uluslararası sistemde etkin bir aktör ve bölgesel güç olarak konumlanmıştır. Bölgesel Liderlik: Türkiye, Orta Doğu, Kafkasya ve Balkanlar’da istikrarın sağlanmasında önemli bir aktör haline gelmiştir.
Küresel İtibar: Türkiye, BM, NATO, G20 ve İslam İşbirliği Teşkilatı gibi platformlarda etkin bir rol oynayarak uluslararası sistemde saygın bir konum elde etmiştir.
Ekonomik Kazanımlar: Türkiye’nin enerji koridorları, ticaret yolları ve altyapı projeleri üzerinden kurduğu bağlantılar, ülkenin ekonomik kalkınmasına katkı sağlamıştır.
s. 6Türkiye, 2000’li yıllardan itibaren Güney Amerika ile ilişkilerini genişletmiş, bu bölgeyi diplomatik açılımlarının bir parçası haline getirmiştir. Büyükelçiliklerin Açılması: Türkiye, Latin Amerika’da diplomatik temsilciliklerini artırarak bölge ülkeleriyle ekonomik ve siyasi ilişkilerini güçlendirmiştir. Ticaret ve İş Birliği: Türkiye, Güney Amerika ülkeleriyle enerji, tarım ve altyapı projelerinde iş birliği yapmış ve ticaret hacmini artırmıştır. Türkiye, son yıllarda yumuşak gücünü etkin bir şekilde kullanarak uluslararası alanda prestij kazanmıştır. TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı): TİKA aracılığıyla Afrika, Orta Asya ve Balkanlar’da kalkınma projeleri yürütmüş, bu bölgelerdeki etkisini artırmıştır. Kültürel Diplomasi: Yunus Emre Enstitüsü ve Türk dizilerinin küresel etkisi, Türkiye’nin kültürel diplomasi araçları olarak dikkat çekmiştir. İnsani Yardımlar: Türkiye, AFAD ve Kızılay gibi kuruluşlar aracılığıyla insani krizlere hızlı müdahale ederek "yardımsever devlet" imajını pekiştirmiştir. Türkiye’nin Avrupa Birliği (AB) ile ilişkileri, üyelik perspektifine dayalı olarak gelişmiştir. 1963 Ankara Antlaşması ile başlayan üyelik süreci, 1999 Helsinki Zirvesi’nde Türkiye’nin aday ülke olarak tanınması ile önemli bir ivme kazanmıştır. Türkiye, AB Gümrük Birliği Anlaşması ile ekonomik entegrasyonunu artırmış, 2000’li yıllarda müzakere süreçlerinde reformlar gerçekleştirmiştir. Mülteci krizinde AB ile yapılan iş birliği, Türkiye’nin Avrupa’daki stratejik önemini pekiştirmiştir.
Türkiye, İran ile olan ilişkilerinde denge politikasını benimsemiştir. Enerji İş Birliği: Türkiye, İran’dan doğalgaz ithalatı yaparak enerji güvenliğini sağlamış ve ticaret ilişkilerini sürdürmüştür. Nükleer Anlaşma Süreci: Türkiye, Brezilya ile birlikte 2010 yılında İran’ın nükleer programıyla ilgili diplomatik çözümler geliştirmiş ve bölgesel bir barış aktörü olarak öne çıkmıştır. Türkiye, Cumhuriyet tarihi boyunca izlediği denge politikası ve aktif tarafsızlık stratejileriyle uluslararası sistemde önemli bir aktör olarak yer almıştır. Rusya ile Batı arasındaki dengeleri kurma becerisi, Ortadoğu’daki insani ve askeri girişimleri, AB ile iş birliği ve müzakere süreçleri, Latin Amerika ve İran ile geliştirdiği ilişkiler ve yumuşak gücünü etkin kullanımı, Türkiye’nin diplomatik başarılarını çeşitlendirmiştir. Bu süreçte Türkiye, bölgesel ve küresel krizlerde çözüm odaklı bir yaklaşım benimseyerek hem stratejik çıkarlarını korumuş hem de uluslararası alanda saygınlık kazanmıştır.
s. 7Türkiye’nin diplomatik başarıları, bağımsızlığını garanti altına almak ve uluslararası arenada meşruiyet kazanmak için Lozan Antlaşması’yla başlamıştır. Lozan Antlaşması’nın ardından Montreux Boğazlar Sözleşmesi (1936) ile Boğazlar üzerindeki kontrolünü geri kazanarak KaradenizAkdeniz arasındaki stratejik pozisyonunu güçlendirmiştir. Hatay’ın anavatana katılması (1939), Türkiye’nin toprak bütünlüğünü koruma konusunda diplomasi yoluyla elde ettiği önemli bir başarıdır. II. Dünya Savaşı’nda aktif tarafsızlık politikası, Türkiye’nin savaşa doğrudan katılmasını engellemiş, topraklarını yıkımdan korumasını sağlamış ve savaş sonrası Birleşmiş Milletler’in kurucu üyeleri arasında yer almasına zemin hazırlamıştır. Türkiye, Soğuk Savaş döneminde NATO üyeliği (1952) ile Batı ittifakına katılmış, aynı zamanda bağlantısız ülkelerle de iş birliği yaparak denge politikasını sürdürmüştür.
Türkiye’nin dış politikasında Rusya-Türkiye ilişkileri, NATO ve AB ile dengeleme açısından kritik bir yere sahiptir. Türkiye, NATO üyesi bir ülke olarak, Rusya’nın Karadeniz ve Orta Doğu’daki etkinliğini dengelemede önemli bir rol üstlenmiştir. Ancak, Türkiye aynı zamanda Rusya ile enerji, ticaret ve savunma iş birliğini geliştirmiş ve bu alanda bağımsız bir diplomasi izlemeyi başarmıştır. S-400 anlaşması ve Akkuyu Nükleer Güç Santrali gibi projeler, Türkiye’nin Rusya ile iş birliğini derinleştirirken, NATO ile dengeli bir ilişki sürdürme çabasını göstermiştir. Bu durum, Türkiye’nin küresel aktörlerle çok yönlü dış politika yürütme becerisini yansıtır. Ortadoğu, Türkiye’nin dış politikasında her zaman önemli bir yer tutmuştur. Türkiye, özellikle Arap Baharı sürecinde ve sonrasında, bölgede istikrar sağlama çabalarıyla ön plana çıkmıştır. Suriye Krizi ve Mülteci Politikaları: Türkiye, 2011’de başlayan Suriye İç Savaşı sonrasında dünyanın en büyük mülteci topluluğuna ev sahipliği yaparak insani bir güç olarak öne çıkmıştır. 4 milyondan fazla mülteciye sağlanan barınma, sağlık ve eğitim hizmetleri, Türkiye’nin uluslararası insani yardım diplomasisindeki başarısını göstermiştir. AB ile yapılan Mülteci Anlaşması (2016), Türkiye’nin Avrupa’ya göç akışını kontrol altına almadaki rolünü pekiştirmiştir. Türkiye, bu anlaşma ile AB’den mali destek sağlarken, uluslararası toplumda mülteci krizinin çözümünde merkezi bir aktör olarak tanınmıştır. Ortadoğu’daki Dengeleyici Rol: Türkiye, Katar krizinde olduğu gibi, bölgesel krizlerde arabulucu bir rol üstlenmiştir. Katar’a yönelik ambargolar sırasında Katar’ı desteklemiş, askeri üsler kurarak bölgedeki etkisini artırmıştır.
s. 805 II.Dünya Savaşı ve Türkiye’nin Aktif Tarafsızlık Politikası
Türkiye, II. Dünya Savaşı sırasında aktif tarafsızlık politikası izleyerek savaşın yıkıcı etkilerinden korunmuş, savaş sonrası dönemde ise yeni bir dünya düzenine uyum sağlamak için stratejik hamlelerde bulunmuştur. Bu süreçte Türkiye’nin dış politikası, sınırlarını koruma, siyasi bağımsızlığını sürdürme ve bölgesel ve küresel güç dengelerinde kendine yer bulma ekseninde şekillenmiştir.
s. 92. DÜNYA SAVAŞ VE SONRASI TÜRKİYE DIŞ POLİTİKASI
Montreux Boğazlar Sözleşmesi (1936): Türkiye, Boğazlar üzerinde tam kontrol sağlayarak savaş sırasında stratejik bir avantaj elde etti. Bu durum, hem Almanya hem de Müttefikler için Türkiye’yi önemli bir müzakere konusu haline getirdi.
Krom Madenleri: Türkiye, savaş sırasında Almanya’ya krom satarak ekonomisini güçlendirdi, ancak Müttefiklerin baskısıyla bu satışları sınırladı. Türkiye, savaşa doğrudan katılmamakla birlikte, taraflar arasında denge kurmayı hedefleyen bir dış politika izledi. Türkiye, Almanya ve Müttefikler ile ilişkilerini dengeleyerek iki tarafın da ülkeye askeri müdahalesini engelledi.
Türkiye, Fransa ve İngiltere ile Almanya’nın genişleme politikalarına karşı bir savunma ittifakı kurdu. Almanya’nın Sovyetler Birliği’ne saldırması öncesinde Türkiye, Almanya ile saldırmazlık anlaşması imzalayarak doğrudan savaşa çekilmekten kaçındı.
Türkiye, II. Dünya Savaşı öncesi ve sonrasında, stratejik öneme sahip iki önemli meselede başarılı diplomasi ve jeopolitik hamlelerle kazanımlar elde etmiştir: Boğazlar üzerindeki kontrolü sağlamlaştırmak ve Hatay’ı topraklarına katmak. Bu kazanımlar, Türkiye’nin ulusal güvenliğini güçlendirdiği gibi, bölgesel dengelerdeki önemini artırmıştır. II. Dünya Savaşı Sırasında Boğazların Önemi Boğazlar, savaş sırasında hem Müttefikler hem de Mihver Devletler için stratejik bir geçiş noktasıydı. Türkiye’nin tarafsız kalması ve Montreux’ün sağladığı kontrol sayesinde Boğazlar, savaşa dahil edilmedi. Bu durum, Türkiye’nin savaştan uzak kalmasına katkı sağladı.
s. 10Boğazlar Meselesi ve Türkiye’nin Jeopolitik Hamleleri Montreux Boğazlar Sözleşmesi (1936) Öncesi Durum: 1923 Lozan Antlaşması ile Boğazlar, uluslararası bir komisyonun kontrolüne bırakılmıştı. Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliği sınırlıydı ve bu durum ulusal güvenlik için bir risk oluşturuyordu. Türkiye, Boğazlar bölgesinde askeri varlık bulunduramıyordu ve bu durum, ilerleyen yıllarda stratejik bir dezavantaj yaratıyordu. Sözleşmenin Şartları: 1936 yılında Montreux’de imzalanan anlaşma, Boğazlar üzerindeki Türkiye’nin kontrolünü yeniden tesis etti. Türkiye’ye, savaş zamanında Boğazlardan geçişleri kısıtlama ve barış zamanında düzenleme hakkı tanındı. Türkiye, Boğazlar bölgesinde askeri güç bulundurma hakkını kazandı. Stratejik Kazanımlar: Türkiye, Karadeniz ve Akdeniz arasında önemli bir jeopolitik kontrol noktası haline geldi. Sovyetler Birliği ve diğer güçlerin Karadeniz’den Akdeniz’e geçişlerini kontrol edebilme imkânı elde etti. Savaş Sonrası Boğazlar Üzerindeki Sovyet Baskısı Sovyet Talepleri: Sovyetler Birliği, II. Dünya Savaşı’ndan sonra Türkiye’den Boğazlar üzerinde ortak kontrol talebinde bulundu ve Kars-Ardahan gibi toprakları istedi. Bu talepler, Türkiye’nin Batı ile daha yakın bir ilişki kurmasına neden oldu. Türkiye’nin Tepkisi: Türkiye, ABD’nin Truman Doktrini kapsamında sağladığı destekle bu talepleri reddetti. Montreux rejimi korunarak Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliği devam etti.
s. 11Hatay Meselesi ve Türkiye’nin Stratejik Hamleleri Hatay Sorununun Arka Planı Sykes-Picot Antlaşması (1916): Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılma sürecinde Hatay ve çevresi, Fransız etki alanında kaldı.
Lozan Antlaşması (1923): Lozan’da Hatay, Türkiye sınırlarının dışında bırakıldı ve Fransız mandası altındaki Suriye’ye bağlı bir bölge olarak kaldı.
Hatay’daki Durum: Hatay’da Türk nüfus yoğunluğu bulunmaktaydı ve bu durum, Türkiye’nin bölge üzerinde hak iddia etmesine zemin hazırladı. II. Dünya Savaşı ve Sonrasında Türkiye’nin Kazanımları Boğazların Kontrolü Montreux Sözleşmesi ile Türkiye, Karadeniz ve Akdeniz arasındaki stratejik geçiş üzerinde tam kontrol sağladı. II. Dünya Savaşı’nda tarafsız kalarak Boğazları savaştan uzak tutmayı başardı.
Hatay’ın Türkiye’ye Katılması Türkiye, Hatay’ı diplomatik yollarla topraklarına katarak ulusal güvenliğini artırdı ve güney sınırlarını genişletti.
Uluslararası İtibar Türkiye, diplomatik başarıları ve tarafsızlık politikası sayesinde II. Dünya Savaşı sonrası uluslararası arenada saygınlık kazandı. Birleşmiş Milletler’in kurucu üyelerinden biri olarak uluslararası sistemde aktif bir rol üstlendi.
Batı ile Entegrasyon Savaş sonrası Sovyet tehdidine karşı ABD ile yakınlaşarak NATO üyeliği ve Truman Doktrini gibi Batı ittifaklarına dahil oldu. Hatay’ın Türkiye’ye Katılması (1939) 1936 Fransa’nın Suriye’den Çekilmesi: Fransa, Suriye üzerindeki mandasını sona erdirme kararı aldı. Türkiye, Hatay’ın geleceği konusunda müdahil oldu.
Bağımsız Hatay Devleti (1938): Türkiye’nin girişimleriyle Hatay, 1938’de bağımsız bir devlet ilan edildi.
Türkiye ile Birleşme: 29 Haziran 1939’da Hatay Meclisi, Türkiye ile birleşme kararı aldı ve Hatay resmen Türkiye topraklarına katıldı.
s. 1205 Kıbrıs Harekatı ve Türk Dış Politikası
Kıbrıs, Türkiye'nin dış politikasında 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren stratejik, siyasi ve güvenlik açısından kritik bir konu olmuştur. 1974 öncesi ve sonrası süreçler, Türk dış politikasını etkileyen farklı dinamikler ve krizlerle şekillenmiştir. 1974 yılında gerçekleşen harekat ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kurulmuştur. Günümüzde özellikle Doğu Akdeniz konusunda stratejik ve jeopolitik öneme sahip olan Kıbrıs, her dönem önemini korumuştur.
s. 13“Kıbrıs’ta meydana gelen çatışmalar ve artan Rum çetelerinin saldırıları nedeni ile Türkiye 29 Mayıs 1964 tarihinde verdiği bir nota ile İngiltere ve Yunanistan’ın dikkatini çekmiştir” Yaşanan tüm bu gelişmeler sonrası Türkiye, ABD ile görüşmeler yaparak haklılığını kanıtlamayı ummuştur. Bu bağlamda Başbakan İnönü Washington’a gitmiş ve bir dizi görüşmeler gerçekleştirmiştir. Ancak yapılan görüşmelerden hiçbir netice alınamamıştır. ABD ve NATO devletleri, Kıbrıs’ta süren katliamları sadece kınamakla yetinmişlerdi.
1973 yılına kadar süren görüşmelerden bir sonuç alınamaması bir yana Rum mezalimi devam etmiştir. Türkiye, tüm bu olup bitenlere rağmen uluslararası sistemin bir şekilde çözüm sağlaması için gayret etmiştir. Ancak gelinen noktada artık yapılacak tek şey kalmıştır. “1974 yılında, Türkiye’ye ait Çandarlı adlı araştırma gemisinin kendi kıta sahanlığında petrol aramasına Yunanistan karşı çıkarak kendi kıta sahanlığında olduğunu iddia etmiştir. Makarios ile Yunanistan arasında oluşan çıkar kavgası nedeni ile 15 Temmuz 1974’te Makarios’a bir darbe yapılmıştır. Artık Kıbrıs’ta ‘enosis’ hayalini gerçeğe dönüştürmeye çalışan Yunanistan ile Kıbrıslı Türkler karşı karşıya kalmışlardı. Kıbrıs, Türkiye için gerek adada yaşayan Türkler ve gerekse jeopolitik konumu nedeni ile ulusal güvenlik sorunu olmuştur. Artık , gerek Kıbrıs Türkleri ve gerekse ulusal güvenliği için harekete geçmesi gerekmektedir. Nicholas J.Spykman’ın çıkarımı dikkate şayandır. “ Günümüz dünya toplumunun genel özelliği, diğer devletlerle ilişkilerinin yürütmesinde üstün bir otorite tanımayan bir birim olan egemen devletin bağımsızlığıdır. Her ne kadar uluslararası kurumlar devletlerin çözmesi gereken sorunlarına binaen belirli aşamalarda başa çıkmak için kurulmuş olsalar ve ulusların birbirlerine karşı davranışlarını düzenleyen bir kurallar düzeni oluştursalar da hala, her bir devletin güvenliği yalnızca kendi kendine dayanmaktadır”[1] 1923 yılında Türkiye’nin toprağı olmaktan çıkan Kıbrıs için barışçıl bir yol izleyen Türk dış politikası 1974 yılına gelinene kadar takip edilen güvenlik anlayışlı defansif politikalardan vazgeçip, güç anlayışının ön plana çıktığı ofansif bir politika izlenmiştir. 20 Temmuz 1974, Türkiye’nin, güvenliğinin yalnızca kendi kendine dayandığı gerçeğinin farkına vardığı tarih olarak anılacaktı.
s. 141974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrası Yunanistan, NATO’nun Türkiye’ye karşı bir şey yapamadığını öne sürerek NATO’nun askeri kanadından çekildiğini ilan etmiştir
Barış Harekâtı sonrası ABD, Türkiye’ye ambargo kararı almıştı. ABD’de bulunan Yunan lobisi, Türkiye’nin adadan askerlerini çekmesi için ABD’nin Türkiye’ye baskı yapmasını sağlamış ve fakat gerek ABD ve gerekse NATO için özellikle askeri açıdan büyük önem arz eden Türkiye’ye karşı Yunanistan başarılı olamamıştır. Bu bağlamda baktığımız zaman, Türk dış politikası Kıbrıs konusunda güç dengesi faktörünü olumlu yönde kullanmıştır. 1973 Arap-İsrail savaşlarında Türkiye, İsrail’e yardım için ABD’ye üslerini açmamıştır. Ama Sovyetler Birliğinin Arap ülkelerine yarım için hava sahasını kullanmasına izin vermiştir. Türkiye’nin İsrail’i siyasi olarak tanıması Türkiye’nin Arap ve Müslüman ülkeleri ile ilişkilerini olumsuz şekilde etkilemişti. Bu manevra ile Arap coğrafyası ile bir nebze buzları eriten Türkiye, 1974 yılındaki “Kıbrıs Barış Harekâtı” sırasında İslam Kalkınma Bankası üye devletlerinden destek almıştır. ABD’nin Türkiye’ye karşı daha da olumsuz bir şekilde yaklaşım sergileyememesinde, bölgenin jeopolitik konumu, petrol krizi ve Türkiye’nin kararlı bir şekilde ofansif politikaları etkili olmuştur.
s. 15Ancak son dönemde özellikle Doğu Akdeniz’de zengin doğalgaz ve hidrokarbon yataklarının keşfedilmesi nedeni ile Kıbrıs sorununun çözümünün başka baharlara kalacağı yorumlanmaktadır. Bu çalışmada realizm kuramının defansif ve ofansif paradigmaları ile Kıbrıs sorunu irdelenmiştir. Kıbrıs özelinde neorealist yaklaşımın tarihi süreçte Kıbrıs sorununa farklı bir açıdan anlaşılması için katkı yapacağı düşünülmektedir. 1923 yılında Lozan ile İngiltere’ye devredilen Kıbrıs, 1954 yılından itibaren uluslararası bir sorun olmuştur. Türk dış politikasında önemli bir yere sahip olan Kıbrıs sorunu günümüze kadar bir çözüme kavuşturulamamıştır. Jeopolitik önemi, enerji hattı üzerinde olması, ABD’nin Ortadoğu ve İsrail ile ilgili realist dış politikası ve Rusya’nın bölge ile ilgili planlarının bunda etkisi vardır. 1960 yılında kurulan ve iki tarafında eşit haklara sahip olduğu bir devleti ‘enosis’ hayalleri için feda eden Milliyetçi Yunan ve Rum ideolojisi ve bölgede uygulanmaya çalışılan realist politikalar nedeni iledir.
Kıbrıs sorununa güç odaklarının realist yaklaşımına etken birçok neden sıralanabilir. 1954 ile 1975 yılları arası bölgede meydana gelen Arap-İsrail savaşı, 1929 ekonomik buhrandan sonra dünya çapında bir ekonomik soruna neden olan petrol krizi, 2. Dünya savaşı sonrası iki kutuplu bir dünyanın meydana çıkardığı soğuk savaş, Ortadoğu’da meydana gelen darbeler, ABD’de Watergate skandalı ve dünyanın çeşitli yerlerinde devam eden savaşların etkisi gibi. Kıbrıs sorunu hakkında tarihsel süreci konu edinirken Kıbrıslı Türkler ve Rum halkının uzun yıllarca bir arada yaşamalarına rağmen 1950 li yıllardan sonra ortaya çıkan aşırı milliyetçi duygular, tarihsel kimlikleri 1. Dünya savaşı sırasında yaşananlar ve iki etnik kimliğin süreçten etkilenmeleri, Gerek Yunanistan ve gerekse Türkiye tarafından yürütülen iç politikaya yönelik söylemler uyguladıkları realist politikalar, soğuk savaşın etkisi, ekonomik kaygılar gibi konuların Kıbrıs sorunun bu duruma gelmesinde ve soruna etkileri yadsınmamalıdır. Her iki halkın geleceği ve huzur içinde yaşamak için kaynakları ortak kullanma zorunluluğunun farkında olmaları tüm taraflar için faydalı olacaktır.
s. 1605 Bosna Savaşı ve Dayton Anlaşması
Dayton Anlaşması, Bosna Savaşı'nın acımasız yıkımını sona erdiren ve Bosna-Hersek'in siyasi yapısını yeniden şekillendiren tarihi bir antlaşmadır. Türkiye, bu sürecin hem öncesinde hem de sonrasında aktif bir rol oynayarak Balkanlar’daki tarihsel ve kültürel bağlarını stratejik bir avantaja dönüştürmüştür. Türkiye’nin Dayton Anlaşması’ndaki rolü, çeşitli alanlarda etkin bir şekilde kendini göstermiştir.
s. 17Srebrenitsa’da yaşanan katliamın başlangıcı Yugoslavya’nın parçalanmasına dek uzanıyor. Bugün üzerinde yedi bağımsız devletin bulunduğu Yugoslavya toprakları, 1991 yılına gelindiğinde bağımsızlık hareketlerine sahne olacaktı. İlk olarak Slovenya ardından da Hırvatistan bağımsızlığını ilan etti. Kendisini Yugoslavya’nın doğal mirasçısı olarak gören ve devletin yönetimini de elinde bulunduran Sırplar bu bağımsızlık hareketlerine karşı askeri müdahalede bulunarak karşılık verdiler. Sırplar askeri müdahale gücünü ordu içerisindeki Sırp çoğunluktan alıyordu. Zira “Avrupa’nın Son Bolşevik Ordusu” olarak adlandırılan Yugoslav Federal Ordusu’nun içerisinde yer alan erlerin büyük çoğunluğu ve komutanların tamamı Sırp’tı. Sırpların karşı çıkmaları ve askeri müdahalede bulunmalarına rağmen, Avrupalı devletlerin desteğini arkasına alan Slovenya ve Hırvatistan topraklarındaki kontrolü sağladı. 25 Haziran 1991'de Hırvatistan ve Slovenya’nın resmi olarak bağımsızlıklarını ilan etmesi sonrasında patlak veren Yugoslavya İç Savaşı sonrası dağılmaya başlayan ülke, Sırbistan, Karadağ, Bosna-Hersek, Hırvatistan, Slovenya ve Makedonya'dan oluşuyordu.
09 Bosna- Hersek de 29 Şubat-1 Mart 1992'de yapılan referandumla eski Yugoslavya'dan ayrılarak bağımsızlığını ilan etti. 1991'de bağımsızlığını kazanan Hırvatistan'da Hırvat güçleri ile Yugoslav askerleri arasında devam eden çatışmalar, Bosna Hersek'e de sıçradı. Sırpların kontrolündeki Yugoslav ordusu, o dönemde nüfusunun büyük çoğunluğunu Hırvatların oluşturduğu Boşnakların Ravno köyüne saldırdı. Böylece Bosna Hersek'teki savaş bu saldırı ile gayrı resmi olarak başlamış oldu. Yugoslavya'nın parçalanmasını fırsat bilen Bosnalı Hırvat ve Sırplar da Bosna Hersek topraklarını kendi aralarında paylaşmak için Boşnakları da içine alan cumhuriyet kurduklarını açıkladı. Hırvatlar, 18 Kasım 1991'de Hersek-Bosna Hırvat Cumhuriyeti'ni, Sırplar ise 9 Ocak 1992'de Sırp Cumhuriyeti'ni ilan etti. Bosna'yı ele geçirmek isteyen Sırp ve Hırvatların bağımsızlığını ilan etmesinin ardından, Sırpların kontrolündeki Yugoslav ordusunun ve istihbarat birimlerinin silahlandırdığı Bosnalı Sırplar, Müslüman Boşnaklara yönelik etnik temizlik başlattı. Boşnaklar ise liderleri Aliya İzzetbegoviç önderliğinde kuzeyde ve doğuda Sırplara, güneyde ve batıda da Hırvatlara karşı ülkenin bütünlüğünü korumak için savaştı.
s. 18Bosna-Hersek Savaşı (1992-1995), Avrupa’nın en karanlık dönemlerinden biri olarak tarihe geçti. Bu süreçte Türkiye, Balkanlar’daki tarihsel, kültürel ve stratejik bağlarından kaynaklanan sorumluluk bilinciyle Bosna-Hersek’in bağımsızlığı, toprak bütünlüğü ve halkının korunması için yoğun diplomatik çabalar yürüttü. Savaş boyunca Türkiye’nin diplomasi trafiği, Bosna halkının haklarını savunmaya, uluslararası müdahaleyi hızlandırmaya ve nihayetinde Dayton Anlaşması'nın imzalanmasına kadar etkisini sürdürdü.
09 Türkiye, Bosna-Hersek’in 1992’de bağımsızlığını ilan etmesinin hemen ardından bu devleti tanıyan ilk ülkelerden biri oldu. Türkiye’nin dönemin Cumhurbaşkanı Turgut Özal liderliğindeki siyaseti, Bosna-Hersek’in uluslararası arenada tanınması ve Sırp saldırılarının durdurulması için aktif bir kampanya yürütülmesini içeriyordu. Özal, savaşın başlarında Bosna’daki trajediye dikkat çekmek için uluslararası toplum nezdinde girişimlerde bulundu ve BM kararlarının hızla alınması için baskı yaptı. Özal’ın çabaları, Türkiye’nin İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) ve Batı’daki müttefikleri ile ortak bir hareket alanı oluşturmasında etkili oldu. 1993 yılında Süleyman Demirel’in Cumhurbaşkanı ve Tansu Çiller’in Başbakan olduğu dönemde, Türkiye’nin Bosna politikası daha da aktif bir diplomasi eksenine kaydı. Demirel ve Çiller, Avrupa başkentlerinde yoğun temaslarda bulunarak Sırp saldırılarının uluslararası toplum tarafından durdurulması gerektiğini vurguladılar. Türkiye, bu dönemde hem Batılı güçleri hem de Müslüman ülkeleri Bosna için harekete geçirmeye çalıştı. Uluslararası Arenadaki Girişimler Türkiye, Bosna Savaşı boyunca özellikle üç alanda diplomasi yürüttü:
BM ve NATO Nezdindeki Çabalar: Türkiye, BM Güvenlik Konseyi'nde Bosna halkının korunması için daha sert yaptırımlar ve Sırp güçlerine karşı uluslararası müdahale kararlarının alınması için çalıştı. Ayrıca, NATO’nun Bosna’daki saldırılara karşı askeri müdahalede bulunması için lobi faaliyetleri yürüttü.
İslam İşbirliği Teşkilatı’ndaki Liderlik: Türkiye, İslam İşbirliği Teşkilatı çerçevesinde Bosna-Hersek’e yönelik insani yardımların artırılmasını ve uluslararası baskının yükseltilmesini sağladı. Türkiye’nin öncülüğünde, Bosna’daki insani kriz hakkında farkındalık yaratmak için Müslüman ülkeler arasında bir birlik sağlandı.
İnsani Yardımlar ve Mülteci Desteği: Türkiye, savaştan kaçan Bosnalı mülteciler için güvenli bir liman haline geldi. Ülkeye gelen mültecilere barınma, sağlık ve eğitim desteği sağladı. Aynı zamanda Türkiye’den Bosna’ya insani yardım konvoyları düzenlendi.
s. 19Srebrenitsa Katliamı ve Türkiye’nin Tepkisi 1995 yılında yaşanan Srebrenitsa Katliamı, savaşın seyrini değiştiren en acı olaylardan biri oldu. Türkiye, bu katliamın ardından uluslararası toplumun Bosna’da harekete geçmesi için daha yüksek sesle çağrıda bulundu. Katliamın ardından Cumhurbaşkanı Demirel, BM Güvenlik Konseyi’nde daha sert önlemler alınmasını ve NATO’nun müdahaleyi hızlandırmasını talep etti.
09 Dayton Anlaşması ve Türkiye’nin Katkısı 1995 yılında ABD'nin arabuluculuğunda, Ohio'daki Dayton şehrinde barış görüşmeleri başlatıldı. Bu süreçte Türkiye, Bosnalı Müslüman lider Alija İzetbegoviç’e güçlü destek verdi ve Bosna tarafının çıkarlarının korunması için diplomatik baskı unsuru oldu. Türkiye, Bosna-Hersek’in toprak bütünlüğünün ve bağımsızlığının garanti altına alınması gerektiğini vurgulayarak, uluslararası kamuoyunda bu yönde bir uzlaşının oluşmasına katkıda bulundu. Dayton Anlaşması’nın imzalanmasıyla Bosna Savaşı sona erdi ve Bosna-Hersek, Sırp Cumhuriyeti ve Bosna-Hersek Federasyonu olmak üzere iki özerk entiteden oluşan bir devlet yapısına kavuştu. Türkiye, bu anlaşmayla Bosna-Hersek’in bağımsızlığının ve toprak bütünlüğünün korunmasını diplomatik bir başarı olarak değerlendirdi. Dayton Sonrası Türkiye’nin Bosna Politikası Dayton Anlaşması sonrasında Türkiye, NATO’nun barışı koruma operasyonlarına (IFOR ve SFOR) aktif katkı sağladı. Türk Silahlı Kuvvetleri, Bosna’da güvenliği sağlamada ve insani yardım faaliyetlerinde yer aldı. Aynı zamanda Türkiye, Bosna’nın yeniden inşasında ekonomik yardımlar, altyapı projeleri ve kültürel destek programlarıyla etkin rol oynadı. TİKA gibi kuruluşlar aracılığıyla eğitim ve sağlık alanlarında önemli projeler gerçekleştirildi. Türk Diplomasisinin Başarısı Bosna Savaşı boyunca Türkiye’nin izlediği aktif diplomasi, savaşın sona erdirilmesinde ve BosnaHersek’in bağımsız bir devlet olarak uluslararası sistemde yerini korumasında etkili olmuştur. Türkiye’nin Batı ile Doğu arasında kurduğu denge, hem NATO ve BM hem de İslam İşbirliği Teşkilatı gibi farklı platformlarda Bosna meselesini uluslararası gündeme taşımıştır. Süleyman Demirel ve Tansu Çiller’in dönemin zorlu uluslararası atmosferinde sürdürdüğü yoğun diplomasi, Türkiye’nin Balkanlar’da barışın inşasında kritik bir aktör olmasını sağlamıştır.
Türkiye, Bosna Savaşı sırasında ve sonrasında yürüttüğü politikalarla hem insani hem de stratejik bir duruş sergilemiştir. Balkanlar’daki tarihsel bağlarını diplomatik bir avantaja dönüştüren Türkiye, Bosna-Hersek’in bağımsızlık mücadelesinde ve Dayton Anlaşması’nın şekillenmesinde etkili bir rol oynayarak uluslararası toplumda barış yanlısı bir aktör olarak öne çıkmıştır. Bu süreç, Türkiye’nin Balkanlar’daki uzun vadeli etkisini pekiştirmiş ve ülkenin dış politikada dengeleyici gücünü göstermiştir.
s. 2005 Körfez Savaşları, Irak ve Türk Diplomasisi
Türkiye, her iki Körfez Savaşı sırasında da jeopolitik konumunun getirdiği avantajları diplomatik bir güç olarak kullanmayı başarmıştır. 1. Körfez Savaşı’nda Batı ile iş birliği yaparak uluslararası saygınlığını artırmış, bölgesel istikrarın korunmasında önemli bir rol oynamıştır. Ancak 2. Körfez Savaşı’nda savaşa doğrudan katılmamayı tercih ederek daha bağımsız bir dış politika sergilemiş ve bölgesel dengeleri gözetmiştir. Türkiye’nin Körfez Savaşlarındaki diplomatik çabaları, hem Batı ile ilişkilerin hem de bölgesel güvenlik politikalarının şekillenmesinde kritik bir rol oynamıştır. Bu süreçler, Türkiye’nin hem Batı ile iş birliği yapma kapasitesini hem de bağımsız kararlar alabilme yetisini ortaya koymuştur.
s. 21Türkiye, hem 1. Körfez Savaşı (1990-1991) hem de 2. Körfez Savaşı (2003) sırasında coğrafi konumu ve stratejik önemi nedeniyle uluslararası ve bölgesel dengelerde kritik bir rol oynamıştır. Bu iki savaş, Türkiye’nin dış politikasında farklı yaklaşımlar sergileyerek hem Batı ile ilişkilerini hem de bölgesel çıkarlarını gözettiği dönemler olarak öne çıkmıştır. Türkiye’nin bu süreçlerdeki diplomatik başarıları, uluslararası hukuka bağlılığını, bölgesel istikrarı koruma çabalarını ve ulusal çıkarlarını önceliklendiren bir yaklaşımı yansıtmıştır.
1. Körfez Savaşı sırasında Türkiye, Irak’ın 1990 yılında Kuveyt’i işgal etmesinin ardından uluslararası toplumun yanında yer almış ve BM kararlarına tam destek vermiştir. Türkiye, Kuveyt’in toprak bütünlüğünü savunmuş, Irak’ın saldırısını açıkça kınayarak uluslararası hukukun yanında yer almıştır. Türkiye, bu süreçte BM’nin ekonomik yaptırımlarına katılmış ve KerkükYumurtalık Petrol Boru Hattı’nı kapatarak Irak’ın petrol gelirlerine darbe vurmuştur. Ayrıca, ABD liderliğindeki koalisyon güçlerine İncirlik Hava Üssü’nü açarak lojistik destek sağlamış ve bölgedeki istikrarın korunmasında aktif bir rol üstlenmiştir. Turgut Özal’ın liderliğinde yürütülen bu politika, Türkiye’nin Batı ile ilişkilerini güçlendirmiş, NATO içindeki önemini artırmış ve uluslararası saygınlık kazandırmıştır. Ancak bu savaşın ekonomik maliyeti de ağır olmuş, Türkiye, Irak’la kesilen ticaret ve petrol gelirleri nedeniyle ekonomik kayıplar yaşamıştır. Buna rağmen Türkiye, savaşın sınırlarına sıçramasını engellemiş, bölgesel bir çatışmaya dönüşmesini önleyerek önemli bir diplomatik başarı elde etmiştir.
s. 221. Körfez Savaşı (1990-1991) ve Türkiye’nin Diplomatik Rolü 1. Körfez Savaşı, Irak’ın 1990 yılında Kuveyt’i işgal etmesiyle başlayan ve ABD liderliğindeki koalisyon güçlerinin müdahalesiyle sona eren bir krizdir. Türkiye, coğrafi konumu ve bölgedeki etkisi nedeniyle bu savaşın önemli bir tarafı olmuştur. Türkiye’nin izlediği politika, hem bölgesel istikrarın korunması hem de Batı ile ilişkilerin güçlendirilmesi üzerine kurulmuştur. Türkiye’nin Diplomatik Hamleleri
Irak’ın Kuveyt’i İşgaline Tepki: Türkiye, Irak’ın Kuveyt’i işgalini açıkça kınamış ve Kuveyt’in toprak bütünlüğünü savunmuştur. Bu tutum, Türkiye’nin uluslararası hukuka olan bağlılığını göstermiştir. BM Yaptırımlarına Destek: Türkiye, BM Güvenlik Konseyi’nin Irak’a karşı aldığı yaptırım kararlarını uygulamıştır. Bu çerçevede, Irak ile Türkiye arasındaki Kerkük-Yumurtalık Petrol Boru Hattı kapatılmış ve Irak ekonomisi üzerindeki baskıya katkı sağlanmıştır. Koalisyon Güçlerine Lojistik Destek: Türkiye, koalisyon güçlerinin Irak’a müdahalesine destek vererek İncirlik Hava Üssü’nü koalisyon güçlerine açtı. Bu destek, savaşın kısa sürede sona erdirilmesine katkı sağladı. Bölgesel İstikrarın Korunması: Türkiye, savaşın bölgeye yayılmasını engellemek için ABD, NATO ve bölgedeki diğer ülkelerle koordineli bir diplomasi yürüttü. Özellikle Suriye ve İran gibi komşu ülkelerle temasta bulunarak geniş çaplı bir çatışmanın önüne geçmeye çalıştı. Türkiye’nin Diplomatik Kazanımları Uluslararası Saygınlık: Türkiye’nin BM kararlarına uyumu ve koalisyon güçlerine desteği, Batı dünyasında ve özellikle ABD ile ilişkilerde prestij kazandırdı. Ekonomik ve Güvenlik Garantileri: Savaşın ardından Türkiye, ABD ve diğer Batılı ülkelerden ekonomik destek aldı. Ayrıca Türkiye’nin NATO’daki rolü pekişti. Bölgesel İstikrarın Korunması: Türkiye, savaşı doğrudan sınırlarına taşımadan, hem bölgesel hem de uluslararası düzeyde istikrarı destekleyen bir aktör olarak öne çıktı.
s. 232. Körfez Savaşı, Türkiye’nin daha bağımsız bir dış politika sergilediği bir dönem olmuştur. ABD’nin, Irak’ın kitle imha silahları bulundurduğu iddiasıyla Saddam Hüseyin rejimini devirmek için başlattığı bu savaş sırasında, Türkiye savaşa katılım konusunda dengeli bir yaklaşım benimsemiştir. 2003 yılında, ABD’nin Türkiye’den kara birliklerinin geçişi ve İncirlik Üssü’nün aktif kullanımı için talepte bulunmasıyla başlayan süreçte, TBMM’nin 1 Mart Tezkeresi’ni reddetmesi dönemin en önemli diplomatik hamlesi olmuştur. Bu karar, Türkiye’nin savaşa doğrudan müdahil olmayacağını ve bağımsız bir dış politika çizgisi izlemek istediğini göstermiştir. Ancak bu karar, ABD ile ilişkilerde kısa süreli bir gerilim yaratmış olsa da Türkiye’nin bölgesel çıkarlarını ön planda tuttuğu bir dönüm noktası olmuştur. Türkiye, 2. Körfez Savaşı boyunca bölgesel istikrarı koruma çabalarını sürdürmüş ve savaşın olumsuz etkilerinin sınırlarına taşmaması için diplomatik temaslarda bulunmuştur. Kuzey Irak’ta Kürt grupların güçlenmesinin Türkiye’nin ulusal güvenliğine olası etkilerini yakından takip etmiş, hem ABD hem de bölgedeki diğer ülkelerle dengeli bir ilişki kurarak Irak’ın parçalanmasına karşı politikalarını net bir şekilde ortaya koymuştur. Ayrıca, Türkiye savaş sırasında mülteci akınlarına karşı insani yardım sağlayarak bölgesel bir krizle başa çıkma konusunda aktif bir rol üstlenmiştir. Her iki Körfez Savaşı’nda da Türkiye, coğrafi konumunun getirdiği avantajları diplomatik bir güç olarak kullanmayı başarmıştır. 1. Körfez Savaşı’nda Batı ile güçlü bir iş birliği geliştirirken, 2. Körfez Savaşı’nda daha bağımsız bir çizgi izleyerek uluslararası arenada dengeli bir aktör olarak öne çıkmıştır. Türkiye’nin bu süreçlerdeki diplomatik başarıları, hem uluslararası hukuka bağlılığını hem de ulusal çıkarlarını koruma kararlılığını yansıtmış ve Türkiye’yi bölgesel bir denge unsuru haline getirmiştir. Bu savaşlar, Türkiye’nin hem Batı ile iş birliği yapma kapasitesini hem de bağımsız kararlar alabilme yetisini ortaya koyarak modern Türk dış politikasının önemli dönemeçlerinden biri olmuştur.
s. 242. Körfez Savaşı (2003 Irak İşgali) ve Türkiye’nin Tutumu 2. Körfez Savaşı, ABD’nin Irak’ta kitle imha silahları bulunduğu iddiasıyla 2003 yılında Saddam Hüseyin rejimini devirmek için başlattığı askeri müdahaledir. Bu süreçte Türkiye, savaşa katılım konusunda Batı ile ilişkilerinde diplomatik bir kriz yaşamış, ancak aynı zamanda bölgesel istikrarı korumak için dengeli bir politika izlemiştir. Türkiye’nin Diplomatik Hamleleri
1 Mart Tezkeresi: 2003 yılında ABD, Türkiye’den kara birliklerinin Irak’a geçişi ve İncirlik Üssü’nün operasyonel kullanımı için izin talep etti. TBMM’de yapılan oylamada 1 Mart Tezkeresi reddedildi. Bu karar, Türkiye’nin savaşa doğrudan müdahil olmama yönündeki politik kararlılığını gösterdi. Bölgesel Dengeleri Gözetme: Türkiye, ABD’nin Irak’ı işgaline karşı çekincelerini dile getirmiş ve savaşın bölgede yaratacağı istikrarsızlığa dikkat çekmiştir. Türkiye, özellikle Kuzey Irak’taki Kürt grupların güç kazanmasının ve Irak’ın parçalanmasının Türkiye’nin ulusal güvenliğine olası etkilerine odaklandı.
Sivillere ve Mültecilere Yardım: Türkiye, savaş sırasında Irak’tan kaçan mültecilere yardım sağlayarak bölgesel bir insani krizle başa çıkmada önemli bir rol oynadı. Diplomatik İletişim: Türkiye, savaş boyunca hem ABD hem de Irak’ın komşu ülkeleriyle yoğun diplomatik temaslarda bulundu. Özellikle İran ve Suriye gibi bölge ülkeleriyle iş birliğini artırdı. Türkiye’nin Diplomatik Kazanımları Uluslararası Denge Politikası: Türkiye, 1 Mart Tezkeresi’ni reddederek bağımsız bir dış politika çizgisi sergiledi. Bu karar, Türkiye’nin yalnızca Batı’dan gelen talepler doğrultusunda hareket etmeyeceğini göstermesi açısından önemliydi. Bölgesel Güvenlik Konusunda Liderlik: Türkiye, savaştan sonra Irak’ın yeniden inşası ve bölgedeki güvenlik yapısının desteklenmesi için önemli katkılarda bulundu. Özellikle Kuzey Irak’taki gelişmeleri yakından izleyerek kendi ulusal güvenlik çıkarlarını koruma çabasında oldu. Ekonomik Çıkarların Korunması: Türkiye, Irak’la ticari ilişkilerini sürdürülebilir bir şekilde yöneterek ekonomik çıkarlarını büyük ölçüde korudu.
s. 25Türkiye-Irak Kalkınma Yolu Projesi, Türkiye ile Irak arasında ekonomik, lojistik ve stratejik bağları güçlendirmek amacıyla planlanan büyük bir altyapı ve ticaret girişimidir. Bu proje, Irak’ın güneyindeki Basra Körfezi'nden başlayarak Türkiye üzerinden Avrupa’ya uzanan bir kara ve demiryolu hattını kapsamaktadır. Proje, sadece iki ülke arasındaki ekonomik ilişkileri değil, aynı zamanda bölgesel iş birliğini ve kalkınmayı teşvik etmesi açısından önemli bir diplomatik başarı olarak değerlendirilmektedir. TÜRKİYEIRAK KALKINMA YOLU PROJESİ,
Hedef ve Kapsam: Kalkınma Yolu Projesi, Basra Körfezi'nden Türkiye'nin güney sınırına kadar uzanan yaklaşık 1200 kilometrelik bir kara ve demiryolu hattının inşasını öngörmektedir. Bu güzergâh, Irak’taki Basra limanlarını Türkiye’nin Mersin ve İskenderun limanlarıyla bağlayacak ve lojistik bir koridor oluşturacaktır. Avrupa ile Orta Doğu arasında kesintisiz bir ticaret yolu oluşturulması hedeflenmektedir. Bu, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi ile paralellikler taşıyan stratejik bir ticaret rotasıdır. Ekonomik ve Stratejik Hedefler: Irak, bu proje ile Basra limanını küresel ticaret ağlarının merkezi haline getirmeyi planlamaktadır. Türkiye, bu projeyle bölgesel lojistik merkezi olma pozisyonunu güçlendirecek ve Avrupa ile Orta Doğu arasındaki ticareti kolaylaştıracaktır. Projenin tamamlanmasıyla yıllık milyarlarca dolarlık bir ticaret hacmi oluşturulması beklenmektedir.
s. 26Türkiye, bu projenin hem mimarlarından biri hem de ana uygulayıcılarından biri olarak öne çıkmaktadır. Türkiye’nin diplomatik ve stratejik becerisi, projeyi uluslararası bir gündem haline getirmiştir. Liderlik ve Diplomatik Çaba: Türkiye, bu projeyi Irak ile ikili ilişkilerini geliştirmek ve bölgedeki ekonomik iş birliğini artırmak için önemli bir fırsat olarak görmüştür. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, projenin tanıtımına ve iki ülke arasında mutabakat sağlanmasına öncülük etmiştir. Bölgesel İş Birliğini Güçlendirme: Türkiye, Kalkınma Yolu Projesi’ni sadece Irak ile sınırlı bir girişim olarak değil, diğer Körfez ülkeleri ve Avrupa ile bağlantılı bir entegrasyon projesi olarak sunmuştur. Böylece Türkiye, bölgede hem ticaret hem de diplomasi anlamında merkezi bir rol oynamaktadır. Lojistik ve Altyapı Kapasitesi: Türkiye, mevcut altyapısını bu proje ile uyumlu hale getirerek uluslararası ticaretin hızlanmasına katkıda bulunmayı planlamaktadır. Modern demiryolu ve kara yolu ağlarının entegrasyonu bu bağlamda kritik öneme sahiptir.
Türkiye-Irak Kalkınma Yolu Projesi, Türkiye açısından bir diplomasi zaferi olarak değerlendirilebilir. Bunun birkaç önemli nedeni bulunmaktadır:
Irak ile İlişkilerin Güçlenmesi: Türkiye, zaman zaman inişli çıkışlı bir seyir izleyen Irak ile ilişkilerini bu proje sayesinde olumlu bir eksene oturtmuştur. Irak’ın kalkınmasına destek vermesi, Türkiye’nin bölgede güvenilir bir ortak olarak algılanmasını sağlamıştır. Bölgesel Liderlik: Türkiye, bu proje ile Orta Doğu’da ekonomik kalkınmanın lideri ve ticaretin kilit aktörü olma hedefini bir adım ileri taşımıştır. Projenin çok uluslu bir boyut kazanması, Türkiye’nin jeopolitik ağırlığını artırmıştır. Uluslararası Prestij: Kalkınma Yolu Projesi, Türkiye’nin uluslararası arenada bir köprü rolü üstlendiğini ve bölgesel sorunlara ekonomik çözüm önerileriyle yaklaşma becerisini göstermektedir.
Türkiye-Irak Kalkınma Yolu Projesi, ekonomik ve lojistik anlamda büyük bir potansiyele sahip olmasının yanı sıra, Türkiye’nin bölgesel ve uluslararası düzeydeki diplomatik başarılarının somut bir örneğidir. Türkiye, bu proje ile yalnızca Irak ile ilişkilerini güçlendirmekle kalmamış, aynı zamanda Avrupa, Orta Doğu ve Asya arasında bir ticaret köprüsü oluşturma vizyonunu desteklemiştir. Bu girişim, Türkiye’nin bölgedeki liderlik kapasitesini artırmış, ekonomik kalkınmasına katkı sağlamış ve uluslararası arenada prestijini pekiştirmiştir. Bu nedenlerle Kalkınma Yolu Projesi, Türkiye için yalnızca ekonomik bir hamle değil, aynı zamanda önemli bir diplomatik zafer olarak değerlendirilebilir.
s. 2705 Arap Baharı ve Türk Dış Politikası
Arap Baharı sonrası Türkiye’nin dış politikasında önemli değişiklikler meydana geliyordu. Soğuk Savaşın sona erdiği dönemden günümüze kadar artan nüfus, ekonomik buhranlar, bölge ülkelerinin İsrail ile sorunları gibi konuları dahil edersek, Ortadoğu ülkelerindeki baskı rejimlerin etkisi hissedilse de apolitik bir toplumdan bahsedebiliriz. Ortadoğu’da siyaset ile ilgilen her ne kadar sol eğilimli gruplar olsa da rejimler ile iyi ilişkileri bulunuyordu. Ancak Mısır’daki Müslüman Kardeşler ve bu siyasi görüşün etkili olduğu ülkelerdeki yapı, yönetimleri tehdit ediyordu. Türkiye’nin bölge ülkeleri ile ilişkilerinin AKP döneminde daha da arttığı bir gerçektir.
s. 28Arap Baharı, 2010 yılında Tunus'ta başlayan ve Orta Doğu ile Kuzey Afrika'daki birçok ülkeyi etkileyen toplumsal ayaklanmalar serisidir. Türkiye, bu süreçte bölgedeki tarihi, kültürel ve stratejik bağlarını kullanarak aktif bir dış politika izlemiştir. Türkiye’nin Arap Baharı sürecindeki dış politikası, hem halkların demokratik taleplerine destek verme hem de bölgedeki istikrarı koruma çabalarını dengeleme üzerine kurulmuştur. Bu dönemde Türkiye, özellikle Mısır, Libya, Suriye ve Tunus gibi ülkelerde diplomatik girişimlerde bulunmuş, jeopolitik ve stratejik çıkarlarını gözeterek bölgesel bir aktör olarak etkisini artırmaya çalışmıştır. Türkiye, Arap Baharı sürecinde demokrasi, insan hakları ve özgürlük taleplerini desteklediğini açıkça ifade etmiş, halkların yanında yer aldığını göstermiştir. Ancak bölgedeki iç savaşlar, rejim değişiklikleri ve istikrarsızlık Türkiye’nin dış politika tercihlerini daha pragmatik bir zemine kaydırmıştır. Özellikle Suriye ve Libya’daki çatışmalarda Türkiye, aktif bir şekilde yer almış, bu bölgelerde askeri ve diplomatik adımlarla jeopolitik dengeyi lehine çevirmeye çalışmıştır. Türkiye’nin bu süreçteki stratejik kazanımları arasında, bölgedeki insani krizlere müdahale ederek uluslararası prestij kazanması, enerji kaynakları üzerindeki etkisini artırması ve bölgesel güvenlik politikalarında önemli bir aktör olarak konumlanması yer alır. Aynı zamanda Türkiye, Arap Baharı sonrasında ortaya çıkan güç boşluklarını değerlendirerek kendi stratejik çıkarlarını gözetmiş ve bu süreçte yumuşak gücünü etkili bir şekilde kullanmıştır. Türkiye, Arap Baharı sürecinde halkların yanında yer alarak demokrasi ve insan hakları savunucusu olarak uluslararası alanda prestij kazanmıştır. İnsani yardımlarla Türkiye, özellikle mülteci krizinde sorumluluk üstlenmiş ve BM gibi kuruluşlardan destek görmüştür.
Türkiye, TİKA, Kızılay ve diğer kurumlar aracılığıyla insani yardımlar ve kalkınma projeleriyle bölgedeki etkisini artırmıştır. Türkiye’nin kültürel bağları ve tarihi yakınlığı, bölge ülkelerinde halk desteğini artıran önemli bir yumuşak güç unsuru olmuştur.
s. 29Arap Baharı, 2011 yılında Kuzey Afrika ve Orta Doğu’da birçok ülkeyi etkileyen toplumsal hareketler dalgasını ifade eder. Bu süreç, Türkiye için bir fırsat ve meydan okuma anlamına gelmiştir. Türkiye, bölge ülkeleriyle ilişkilerini yeniden şekillendirmek, istikrarı sağlamak ve kendi jeopolitik etkisini artırmak amacıyla çeşitli stratejik hamleler yapmıştır. Bu hamleler savaşları engelleme, insani yardım ve bölgesel diplomasi gibi çok boyutlu bir çerçevede gerçekleşmiştir.
Türkiye, BM tarafından tanınan Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükümeti’ni (UMH) destekleyerek iç savaşın daha da derinleşmesini engellemeye çalıştı. 2019’da imzalanan Deniz Yetki Alanları Sınırlandırma Anlaşması, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki çıkarlarını korumasını sağladı.Türkiye, 2020’de UMH’ye sağladığı SİHA, askeri danışmanlık ve eğitim desteği ile General Hafter liderliğindeki güçlerin Trablus’u ele geçirme girişimini durdurdu. Türkiye, Tunus’taki demokratik geçiş sürecini destekledi ve bu sürecin başarısına yönelik siyasi, ekonomik ve diplomatik destek sağladı.Tunus’un Müslüman Kardeşler’e yakın olan Nahda Hareketi ile Türkiye’nin ilişkileri güçlü bir müttefiklik oluşturdu.Türkiye, Tunus’un ekonomik krizlerle mücadelesine destek sağladı ve ticari iş birliklerini artırdı.Türkiye’nin desteği, Tunus’un Arap Baharı sonrası demokrasiye geçiş sürecinde istikrar kazanmasını sağladı.Tunus, Türkiye’nin Kuzey Afrika’da etkisini artıran bir partner haline geldi.
Türkiye, Arap Baharı sonrası Mısır’da iktidara gelen Muhammed Mursi liderliğindeki Müslüman Kardeşler hükümetine güçlü bir destek verdi. 2013’te Abdülfettah el-Sisi’nin darbesi sonrası Türkiye, Mursi hükümetinin meşruiyetini savunmaya devam etti Türkiye’nin Mursi yanlısı tutumu, Mısır ile diplomatik ilişkilerde uzun süreli bir kopuşa neden oldu. Ancak 2021 itibarıyla iki ülke arasındaki ilişkiler yeniden normalleşme sürecine girdi.Türkiye’nin Mısır’la rekabeti, Doğu Akdeniz enerji politikalarında dikkat çekici bir konum elde etmesini sağladı. Türkiye, Sisi hükümetini uluslararası platformlarda eleştirerek Mısır’daki demokrasi eksikliğini gündeme taşıdı.
Türkiye, Suriye iç savaşında Esad rejimine karşı muhalifleri destekledi ve aynı zamanda bölgede insani krizleri yönetmek için milyonlarca mülteciye ev sahipliği yaptı. Türkiye’nin sınır ötesi operasyonları, Suriye’nin kuzeyindeki terör gruplarını etkisiz hale getirerek güvenlik risklerini azalttı. Türkiye, Irak’ta DEAŞ’a karşı operasyonlarda aktif rol oynadı ve Kürt Bölgesel Yönetimi ile enerji iş birliği geliştirdi. Türkiye, Irak’ın yeniden inşasında ekonomik fırsatlar elde etti ve bölgedeki güvenlik risklerini azalttı. Türkiye, Arap Baharı sürecinde ve sonrasında sergilediği aktif politikalarla bölgesel bir güç olarak etkisini artırdı.Türkiye, savaş bölgelerinde insani yardımlarıyla uluslararası toplumda takdir topladı.Türkiye, Arap Baharı sonrası ülkelerin yeniden inşa süreçlerinde ekonomik iş birliklerini artırarak uluslararası ticarette yeni fırsatlar elde etti.
s. 3005 Arap Baharı Sonrası Libya ve Türk Dış Politikası
Arap Baharı sonrası Libya ve Türkiye, bölgesel dinamiklerde farklı stratejik hamleler yapmıştır. Libya, iç savaşa sürüklenmiş ve iki ana güç (Birleşmiş Milletler destekli Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükümeti ve doğudaki Hafter güçleri) arasında bölünmüştür. Bu durum, Libya'nın enerji kaynakları ve stratejik konumu nedeniyle uluslararası aktörlerin dikkatini çekmiş ve müdahil olmasına neden olmuştur. Türkiye, Libya ile yaptığı hamleler sayesinde Yunanistan’a karşı hem askeri hem de diplomatik üstünlükler elde etti. Doğu Akdeniz’de deniz yetki alanları mücadelesinde Yunanistan’ın izole edilmesi, Türkiye’nin bölgedeki enerji kaynaklarına yönelik iddialarını ve jeopolitik gücünü artırdı. Bu süreç, Yunanistan’ın bölgesel politikalarının etkinliğini zayıflatırken, Türkiye’nin Akdeniz’deki etkisini pekiştirdi.
s. 31Türkiye, özellikle 2019'da imzalanan Türkiye-Libya Deniz Yetki Alanları Anlaşması ile Doğu Akdeniz'deki jeopolitik denklemi değiştirmiştir. Aynı zamanda askeri yardımlar ve dron teknolojileri ile Libya'daki denklemi sahada lehine çevirmeye çalışmıştır. Libya ise bu süreçte petrol kaynaklarını koruma ve siyasi istikrarı sağlama mücadelesi vermiştir. 2011’de Kaddafi rejiminin yıkılmasının ardından, Libya iki ana güç arasında bölündü: Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükümeti (UMH) ve Tobruk merkezli Temsilciler Meclisi ile onun askeri lideri General Halife Hafter.
UMH, BM ve Türkiye gibi uluslararası aktörlerce desteklenirken, Hafter güçleri Mısır, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Rusya ve Fransa gibi ülkelerden destek aldı. Libya, Afrika'nın en büyük petrol rezervlerine sahiptir. Petrol gelirleri, hem UMH hem de Hafter güçleri için birincil finansman kaynağı oldu. Stratejik petrol bölgelerinin kontrolü için şiddetli çatışmalar yaşandı, bu durum küresel enerji piyasalarını da etkiledi.
UMH, Türkiye gibi müttefiklerle ittifaklarını derinleştirerek askeri üstünlük sağlamaya çalıştı. Hafter ise Rus Wagner Grubu ve BAE’nin sağladığı silah ve paralı asker desteğiyle sahada denge kurmayı hedefledi. 2020’de Berlin Konferansı ve BM öncülüğünde yürütülen barış görüşmeleri, tarafları müzakereye çekme çabasıydı. 2021’de geçici bir Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) kuruldu ancak ülkede hâlâ siyasi istikrarsızlık sürüyor.
s. 32Doğu Akdeniz Stratejisi: Türkiye, 2019’da Libya ile Deniz Yetki Alanları Sınırlandırma Anlaşması imzalayarak Doğu Akdeniz’deki münhasır ekonomik bölge (MEB) iddialarını güçlendirdi. Bu anlaşma, Yunanistan, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, Mısır ve İsrail gibi ülkelerin Akdeniz’deki enerji projelerine karşı bir denge unsuru oldu.
Askeri Müdahaleler ve Teknolojik Destek: Türkiye, 2020’de UMH ile imzaladığı askeri işbirliği anlaşması çerçevesinde Libya’ya SİHA’lar, zırhlı araçlar ve eğitimli personel gönderdi. Türk yapımı Bayraktar TB2 SİHA’lar, Hafter güçlerine karşı Trablus’un savunulmasında kritik rol oynadı. Enerji ve Ekonomik Çıkarlar: Libya’nın enerji kaynaklarına erişim ve Türk şirketlerinin savaş sonrası yeniden inşa projelerine katılımı, Türkiye’nin ekonomik stratejilerinin bir parçası oldu. Türkiye, Libya’daki varlığını Doğu Akdeniz’deki doğal gaz rezervlerine ulaşmak ve enerji bağımsızlığını artırmak için bir kaldıraç olarak kullandı.
Uluslararası Rekabet ve Denge Politikası: Türkiye, Libya’daki varlığıyla BAE, Mısır ve Fransa gibi aktörlerin etkisini dengelemeyi amaçladı. Aynı zamanda, BM ve NATO gibi uluslararası platformlarda Libya’daki meşru hükümetin desteklenmesi için aktif bir diplomasi yürüttü.
Dış müdahaleler, Libya’nın egemenliğini daha da zayıflattı ve siyasi çözümü zorlaştırdı. Petrol üretimi ve ihracatı, iç savaşın bir uzantısı haline geldi. 2020 sonrası nispi ateşkes sağlanmış olsa da siyasi istikrar hâlâ kırılgan. Doğu Akdeniz’deki enerji kaynaklarına yönelik stratejik hedeflerinde ilerleme sağladı. Bölgesel etkisini artırırken, Batılı müttefikler ve Arap ülkeleriyle olan ilişkilerinde yeni gerilimler yaşadı. Libya üzerinden geliştirilen askeri ve diplomatik hamleler, Türkiye’yi bölgedeki kilit aktörlerden biri haline getirdi. Libya İçin: Türkiye İçin:
s. 33Türkiye-Libya Deniz Yetki Alanları Sınırlandırma Anlaşması (2019): Türkiye, bu anlaşmayla Doğu Akdeniz’deki münhasır ekonomik bölge (MEB) iddialarını genişletti ve Yunanistan’ın Girit Adası ile diğer ada grupları üzerinden kurduğu deniz yetki alanı tezlerini dengeledi. Anlaşma, Yunanistan’ın Türkiye’yi Akdeniz’de kıyılarına sıkıştırma politikasını etkisiz kılma yönünde önemli bir adım oldu. Türkiye, bu sayede Doğu Akdeniz’de doğal gaz ve petrol arama çalışmalarını sürdürme konusunda daha güçlü bir hukuki zemin elde etti.
Stratejik Denge Unsuru Olarak Libya Yunanistan’ın İzolasyonu: Libya ile ilişkilerini güçlendiren Türkiye, Yunanistan’ın Libya üzerindeki etkisini sınırlamış oldu. Yunanistan, Ulusal Mutabakat Hükümeti (UMH) yerine General Hafter’e yakın bir politika izleyerek Libya’nın meşru hükümetiyle doğrudan ilişki kuramadı. Türkiye’nin Trablus üzerindeki güçlü etkisi, Yunanistan’ı Libya’daki denklem dışında bıraktı.
Doğu Akdeniz’de Güç Dengesi Yunanistan’ın Enerji Projelerine Meydan Okuma: Türkiye, Libya anlaşmasıyla Yunanistan, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, İsrail ve Mısır’ın oluşturduğu EastMed Projesini stratejik olarak zayıflattı. Türkiye’nin Libya ile deniz yetki alanı oluşturması, EastMed boru hattının planlanan güzergâhında ciddi hukuki ve teknik sorunlar yarattı. Enerji Politikalarında Güçlü Bir Kart Doğal Gaz ve Petrol Çalışmalarının Artması: Türkiye, Doğu Akdeniz’de kendi arama ve sondaj faaliyetlerini Libya anlaşmasına dayandırarak genişletti. Bu durum, Yunanistan’ın enerji güvenliği üzerinde baskı yarattı ve bölgede Türkiye'nin enerji denklemindeki rolünü güçlendirdi. Yunanistan’ın Askeri ve Diplomatik Planlarına Karşılık Türk SİHA’larının Etkisi: Libya’da Ulusal Mutabakat Hükümeti’ne sağlanan Türk SİHA’ları, sadece Libya’daki çatışmanın seyrini değiştirmekle kalmadı; aynı zamanda Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin askeri caydırıcılığını artırdı.Türkiye, Doğu Akdeniz’de hem Libya üzerinden hem de kendi donanmasıyla Mavi Vatan doktrini kapsamında sahada aktif bir askeri varlık sergiledi. NAVTEX ve Deniz Tatbikatları:Türkiye, Doğu Akdeniz’de NAVTEX ilanlarıyla hidrokarbon arama faaliyetlerini sürdürerek Yunanistan’ın karşı hamlelerini etkisiz kıldı.Türkiye’nin donanma gücünü Libya bağlantılı olarak artırması, Yunanistan üzerinde stratejik baskı oluşturdu.
Jeopolitik ve Diplomatik Kazanımlar Yunanistan’ın Avrupa’daki Girişimlerinin Engellenmesi: Türkiye’nin Libya anlaşması, Yunanistan’ın Avrupa Birliği (AB) içinde Türkiye karşıtı politikalarına yönelik desteği zayıflattı. Almanya gibi ülkeler, Doğu Akdeniz’de bir çatışmadan kaçınmak için Türkiye ile daha dengeli bir politika izlemeyi tercih etti. Yunanistan’ın Hukuki Hamlelerine Karşı Durum: Türkiye, Libya ile yaptığı anlaşma üzerinden Yunanistan’ın Uluslararası Adalet Divanı’na gitme taleplerine karşı güçlü bir pozisyon elde etti.
s. 3405 Katar ve Türk Dış Politikası
Türkiye ve Katar ilişkileri, özellikle Arap Baharı sonrası dönemde stratejik bir ortaklık seviyesine yükselmiştir. Türkiye, Katar ile siyasi, ekonomik ve askeri alanlarda kapsamlı iş birliği geliştirerek Körfez bölgesindeki etkisini artırmıştır. Katar’ın Arap ülkeleri tarafından 2017’de abluka altına alınması, iki ülke arasındaki ilişkilerin daha da güçlenmesine neden olmuştur. Türkiye, bu süreçte Katar’a hem askeri hem de ekonomik destek sağlayarak bölgedeki önemli bir aktör olduğunu kanıtlamıştır. Katar ise Türkiye’nin ekonomik kriz dönemlerinde yatırımları ve finansal desteğiyle stratejik bir müttefik olmuştur.
s. 355 Haziran 2017’de Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Bahreyn ve Mısır’ın öncülüğünde Katar’a yönelik diplomatik, ekonomik ve siyasi izolasyon uygulamalarıdır. Bu dört ülke, Katar’ı terör gruplarını desteklemekle, özellikle Müslüman Kardeşler gibi hareketlere finans sağlamak ve İran ile yakın ilişkiler geliştirmekle suçlamıştır. Abluka, Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) içinde ciddi bir ayrışmaya neden olmuş ve bölgesel dengeleri sarsmıştır.
Ablukayı başlatan ülkeler, Katar ile tüm diplomatik ilişkilerini keserek büyükelçiliklerini kapattı. Katar vatandaşlarının bu ülkelerde bulunması yasaklandı ve Katar’a seyahatler durduruldu. Katar’a yönelik hava, kara ve deniz yolları kapatıldı. Suudi Arabistan, Katar’ın kara sınırını tamamen kapatarak Katar’ın ticaret yollarını tıkadı. Katar’dan gelen ürünlerin ithalatı yasaklandı ve Katar’la tüm ticari ilişkiler askıya alındı.
Havayolu ve Lojistik İzolasyonu: Katar Havayolları, abluka uygulayan ülkelerin hava sahasını kullanmaktan men edildi. Bu durum Katar’ın küresel lojistik bağlantılarına zarar verdi. Askeri ve Güvenlik Baskısı: Abluka ülkeleri, Katar’ı Körfez bölgesinde istikrarsızlık yaratan bir tehdit olarak gösterdi ve uluslararası arenada izolasyon çağrıları yaptı. Katar’ın Türkiye ile yakınlaşması, Müslüman Kardeşlerin desteği, ve İran ile yakınlaşma gibi nedenler öne sürülüyordu.
Müslüman Kardeşler Desteği: Katar, Arap Baharı sürecinde Müslüman Kardeşler hareketine verdiği destekle Körfez’deki Suudi Arabistan ve BAE gibi ülkelerin politikalarıyla ters düştü. İran ile İlişkiler: Ablukayı uygulayan ülkeler, Katar’ın İran ile ekonomik ve siyasi ilişkilerini derinleştirmesini bölgedeki güvenlik dengelerine tehdit olarak gördü. Katar, İran ile ortak bir doğalgaz sahasını paylaşmaktadır.
Medya Gücü (Al Jazeera): Katar merkezli Al Jazeera televizyon kanalı, Suudi Arabistan ve Mısır gibi otoriter rejimlere yönelik eleştirileriyle bu ülkelerin tepkisini çekmiştir. Bölgesel Liderlik Rekabeti: Suudi Arabistan ve BAE, Katar’ın bağımsız dış politikasını bölgesel liderlik iddialarına tehdit olarak algılamış ve Katar’ın bu politikalarını engellemek istemiştir.
s. 36Askeri ve Güvenlik Alanındaki Kazanımlar Askeri Üs Kurulması: Türkiye, Katar’da 2015 yılında imzalanan anlaşma ile Tarık Bin Ziyad Üssü’nü kurarak Körfez bölgesinde kalıcı bir askeri varlık elde etti. Bu üs, Türkiye’nin Orta Doğu’da savunma ve güvenlik politikalarını yürütmesi için stratejik bir platform sağladı. Katar Ablukası Sırasındaki Askeri Destek: Katar’ın 2017’de Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Bahreyn ve Mısır tarafından abluka altına alınması sırasında, Türkiye hızla askeri ve lojistik destek sağladı. Türkiye’nin bu hamlesi, Katar’ın güvenliğini sağlamasında kritik bir rol oynarken, Türkiye’nin bölgesel caydırıcılığını artırdı.
Ekonomik İş Birlikleri ve Finansal Destek Katar’dan Yatırımlar ve Fonlar: Türkiye, ekonomik kriz dönemlerinde Katar’dan önemli finansal destek aldı. Özellikle 2018 döviz krizi sırasında Katar, Türkiye’ye 15 milyar dolarlık bir yatırım paketi açıkladı. Katar Yatırım Otoritesi (QIA), Türkiye’de bankacılık, enerji, altyapı ve gayrimenkul gibi sektörlere büyük yatırımlar yaptı. Savunma Sanayiinde İş Birliği Silah ve Teknoloji Transferi: Türkiye’nin Katar’a sattığı İHA ve SİHA’lar, bölgedeki askeri iş birliğini derinleştirdi. Türk savunma şirketleri, Katar ile ortak projelere imza atarak hem ihracat hacmini artırdı hem de bölgedeki etkisini güçlendirdi.
Diplomatik ve Jeopolitik Kazanımlar Bölgesel İttifaklar: Türkiye, Katar ile güçlü bir ittifak kurarak Körfez’deki Suudi ArabistanBAE eksenine karşı denge sağladı. Katar, Türkiye’nin Orta Doğu ve Kuzey Afrika’daki dış politikasını destekleyen bir müttefik haline geldi. Medya ve Yumuşak Güç Alanındaki İş Birliği Al Jazeera ile İletişim Gücü: Katar’ın sahip olduğu Al Jazeera medya ağı, Türkiye’nin bölgedeki politikalarını destekleyen bir platform olarak öne çıktı. Türkiye, Katar’ın medya etkisiyle Orta Doğu halklarına yönelik mesajlarını daha geniş bir şekilde iletebildi.
s. 37Türkiye’nin Katar ile kurduğu stratejik ortaklık, sadece iki ülke arasındaki ilişkileri güçlendirmekle kalmamış, aynı zamanda Türkiye’nin Körfez ve Orta Doğu’daki etkisini artırmıştır. Askeri üs, ekonomik destek, savunma sanayii projeleri ve diplomatik iş birlikleri, Türkiye’nin bölgesel bir güç olarak konumunu pekiştirmiştir. Katar ise Türkiye üzerinden bölgesel denklemlerde yalnızlıktan çıkmış, ekonomik ve güvenlik açısından stratejik kazanımlar elde etmiştir.
Avrupa’nın enerji arz güvenliğini artırırken Türkiye’yi de bir enerji transit merkezi haline getirmek.Katar’dan Türkiye’ye ulaşacak gaz boru hattı için ideal güzergahlar Suudi Arabistan, Ürdün ve Suriye üzerinden Türkiye’ye ulaşma fikrini içermektedir. Alternatif olarak, boru hattı yerine Katar LNG’sinin deniz yoluyla Türkiye’ye taşınıp buradan Avrupa’ya aktarılması gündeme gelmiştir.
Katar gazının Avrupa’ya ulaştırılması, Avrupa’nın enerji çeşitliliğini artırır ve Rusya’nın enerji üzerindeki etkisini azaltır. Bu proje, Türkiye’nin enerji transit merkezi olma hedefini destekler ve enerji koridorlarındaki önemini artırır.Katar, Avrupa pazarına daha kolay ulaşarak LNG ihracatını artırmayı ve küresel enerji piyasasında daha fazla söz sahibi olmayı hedeflemektedir.ABD, Katar gazının Avrupa’ya taşınmasını desteklerken; İran ve Suriye, bu projeye karşı çıkarak bölgedeki alternatif gaz ihracatı projelerini desteklemektedir. Katar, dünyanın en büyük sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ihracatçılarından biridir ve Avrupa enerji pazarında önemli bir tedarikçi olarak konumunu güçlendirmek istemektedir. Katar gazının Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşınması fikri, hem enerji güvenliği hem de ekonomik faydalar açısından önemli bir projedir. Bu proje, mevcut küresel enerji krizleri, Rusya-Ukrayna savaşı ve Avrupa'nın Rus gazına bağımlılığını azaltma arayışlarıyla daha da ön plana çıkmıştır.
Türkiye, bu projede transit ülke olarak stratejik bir konumda yer almaktadır. Katar gazının Avrupa’ya taşınması durumunda Türkiye, enerji ticaretinden önemli gelirler elde edecek ve Doğu-Batı enerji koridorunda kritik bir aktör olacaktır.Boru hattının Suriye üzerinden geçmesi planlandığı için Suriye’deki istikrarsızlık projeyi engellemiştir.Suriye rejimi, Katar’ın yerine İran gazını Avrupa’ya taşıyacak bir projeye daha sıcak bakmıştır. Bu nedenle Katar-Türkiye projesine direnç göstermiştir.
Suriye savaşının sona ermesi, Katar gazının Türkiye üzerinden Avrupa’ya taşınma projesini olumlu yönde etkileyebilir. Savaşın bitmesiyle Suriye’de altyapı projelerine yönelik engeller kalkabilir ve boru hattı daha az riskle inşa edilebilir. Ancak, bu süreçte Suriye’nin Katar ve Türkiye ile diplomatik ilişkileri yeniden tesis etmesi, jeopolitik dengelerin değişmesi ve finansal yatırım kararları gibi faktörler de belirleyici olacaktır.Türkiye, bu projede stratejik bir merkez olma fırsatını kullanarak hem ekonomik hem de jeopolitik kazanımlar elde edebilir. Ancak bölgedeki dengeler ve diplomatik süreçler, projenin hayata geçme süresini ve maliyetini doğrudan etkileyecektir.
s. 3805 Ukrayna-Rus Savaşı ve Türk Diplomasisi
Türkiye, Ukrayna-Rusya Savaşı sürecinde izlediği dengeli ve proaktif dış politikayla uluslararası arenada önemli bir diplomatik aktör olarak öne çıkmıştır. Savaşın başladığı 24 Şubat 2022 tarihinden itibaren Türkiye, hem Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü ve egemenliğini savunan bir tutum sergilemiş hem de Rusya ile stratejik ilişkilerini koruyarak barış çabalarının merkezinde yer almıştır. Türkiye’nin bu süreçteki diplomatik becerileri, savaşı sonlandırmaya yönelik arabuluculuk girişimleri, enerji güvenliği ve gıda krizine yönelik çözüm odaklı politikaları ile somut kazanımlarla sonuçlanmıştır.
s. 39Türkiye, Ukrayna-Rusya Savaşı’nda, her iki tarafla da iletişim kanallarını açık tutarak arabuluculuk rolünü üstlenmiştir. Savaşın başında, Türkiye açık bir şekilde Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü savunmuş ve Rusya’nın işgalini kınamıştır. Bu tavır, Türkiye’nin uluslararası hukuka bağlılığını ve NATO üyesi bir ülke olarak kolektif savunma ilkelerine olan taahhüdünü göstermiştir. Ancak Türkiye, bu süreçte Rusya ile diplomatik ve ekonomik ilişkilerini de sürdürülebilir kılarak tarafsız bir diyalog platformu yaratmıştır. Türkiye’nin Montreux Boğazlar Sözleşmesi çerçevesinde savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini sınırlandırması, hem Karadeniz’deki tansiyonun artmasını önlemiş hem de bölgedeki stratejik rolünü güçlendirmiştir. Bu adım, Türkiye’nin tarafsızlık ve bölgesel güvenlik konusundaki kararlılığını uluslararası topluma göstermiştir.
s. 40Keithston Türkiye, Ukrayna-Rusya Savaşı sırasında barışa katkı sağlamak amacıyla çeşitli diplomatik girişimlerde bulunmuş ve bu süreçte önemli bir arabuluculuk rolü üstlenmiştir: Antalya Diplomasi Forumu (Mart 2022): Türkiye, Ukrayna Dışişleri Bakanı Dmitro Kuleba ve Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’u Antalya’da bir araya getirerek savaştan bu yana ilk üst düzey görüşmeyi organize etti. Bu toplantı, savaşın başlangıcından itibaren diplomasi yoluyla çözüm arayışlarının somut bir adımı olarak değerlendirildi.
İstanbul Görüşmeleri (Mart 2022): Türkiye, Rusya ve Ukrayna heyetleri arasında İstanbul’da gerçekleşen barış müzakerelerine ev sahipliği yaptı. Bu toplantılarda, taraflar arasında ateşkes ve insani koridorların oluşturulması gibi önemli konularda ilerleme sağlandı. Türkiye’nin bu süreçteki arabuluculuğu, savaşı sona erdirme çabalarına uluslararası düzeyde takdir kazandırdı.
s. 4114 A short intro or kicker of the article will go here. This part acts as a bridge between the headline and the items on the article.
TRAVEL MAGAZİNE Tahıl Koridoru Anlaşması (Temmuz 2022): Türkiye, Birleşmiş Milletler ile birlikte Ukrayna ve Rusya arasında Tahıl Koridoru Anlaşması’nın imzalanmasını sağladı. Bu anlaşma, Ukrayna limanlarından tahıl ihracatının devam etmesine olanak tanıyarak küresel gıda krizinin hafifletilmesine büyük katkı sağladı. Türkiye’nin bu anlaşmadaki rolü, küresel gıda güvenliğinin korunmasında stratejik bir aktör olduğunu kanıtladı
Esir Değişimi Anlaşmaları: Türkiye, savaş sırasında Ukrayna ve Rusya arasında esir değişimlerinde arabuluculuk yaptı. Bu girişimler, Türkiye’nin insani diplomasi alanındaki başarısını ortaya koydu. Türkiye, Ukrayna-Rusya Savaşı sürecinde izlediği aktif ve dengeleyici dış politikayla hem bölgesel hem de küresel düzeyde etkili bir aktör olmuştur. Savaşın başlangıcından itibaren Türkiye, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü savunmuş, ancak aynı zamanda Rusya ile stratejik ilişkilerini koparmayarak tarafsız bir diplomasi platformu sunmuştur. Türkiye’nin bu süreçteki başarısı, barış müzakerelerine ev sahipliği yapması, Tahıl Koridoru Anlaşması’nı sağlaması ve bölgesel güvenlikteki rolünü güçlendirmesiyle somut kazanımlara dönüşmüştür.
Türkiye’nin bu politikası, küresel krizlerin çözümünde arabuluculuk ve iş birliğine dayalı dış politika yaklaşımının etkinliğini göstermiştir. Bu süreçte Türkiye, uluslararası prestijini artırmış, bölgesel liderlik kapasitesini pekiştirmiş ve kriz yönetiminde örnek bir rol üstlenmiştir. UkraynaRusya Savaşı, Türkiye’nin dış politika stratejisinde hem Batı hem de Doğu ile dengeli ilişkiler kurabilme becerisini bir kez daha ortaya koymuştur.
s. 42Uluslararası İtibar ve Diplomatik Güç: Türkiye’nin taraflarla diyalog kurabilmesi, uluslararası toplumda önemli bir diplomatik aktör olarak kabul görmesini sağlamıştır. Türkiye, hem NATO ve Batı ittifakları içinde hem de Rusya ile ilişkilerinde dengeleyici bir rol üstlenerek bağımsız dış politika kapasitesini göstermiştir. Enerji ve Ticaret Alanında Avantajlar: Türkiye, Rusya ile enerji iş birliğini sürdürerek ekonomik çıkarlarını korumuştur. Akkuyu Nükleer Santrali projesi ve doğalgaz ticareti, bu süreçte Türkiye’nin enerji güvenliği açısından önem kazanmıştır.
Bölgesel Güvenlikte Anahtar Rol: Türkiye’nin Montreux Sözleşmesi’ni uygulaması ve Karadeniz’de dengeyi koruması, bölgesel güvenlikteki stratejik önemini artırmıştır. İnsani Diplomaside Başarı: Esir değişimleri ve insani yardımlar gibi girişimler, Türkiye’nin savaşın insani boyutuna verdiği önemi ve bu alandaki etkisini artırmıştır. Küresel Gıda Güvenliğine Katkı: Tahıl Koridoru Anlaşması, Türkiye’nin uluslararası krizlerin çözümünde oynadığı yapıcı rolün somut bir örneği olmuştur. Bu adım, özellikle Afrika ve Asya’daki gıda kriziyle karşı karşıya olan ülkelerde Türkiye’ye yönelik olumlu bir algı yaratmıştır. TÜRKİYE, UKRAYNARUSYA SAVAŞI SIRASINDA İZLEDİĞİ AKTİF POLİTİKA İLE BİRÇOK STRATEJİK VE DİPLOMATİK KAZANIM ELDE ETMİŞTİR:
s. 4305 Karabağ Savaşı ve Türk Dış Politikası
2020 yılında Azerbaycan ile Ermenistan arasında gerçekleşen Karabağ Savaşı, Güney Kafkasya’daki dengeleri yeniden şekillendiren önemli bir çatışma olmuştur. 44 gün süren savaş, Azerbaycan’ın işgal altındaki topraklarını geri almasıyla sonuçlanırken, Türkiye’nin bu süreçteki stratejik desteği ve etkisi, savaşın sonucunu belirleyen en önemli faktörlerden biri olmuştur. Türkiye, Azerbaycan’a verdiği askeri, diplomatik ve lojistik destekle hem bölgesel güç dengesinde hem de uluslararası alanda önemli bir rol oynamıştır.
s. 44Türkiye’nin Azerbaycan’a sağladığı askeri destek, savaşın gidişatını önemli ölçüde değiştirmiştir:
Savunma Sanayiinin Rolü: Türkiye’nin yerli savunma sanayii ürünleri, özellikle Bayraktar TB2 SİHA’ları, savaşın seyrini belirlemede kilit rol oynamıştır. Bu silahlı insansız hava araçları, Ermenistan’ın hava savunma sistemlerini, lojistik hatlarını ve stratejik noktalarını etkisiz hale getirerek Azerbaycan ordusunun hızlı ilerlemesini sağlamıştır. Ortak Tatbikatlar ve Eğitim: Türkiye, savaş öncesinde Azerbaycan ile düzenlediği ortak askeri tatbikatlar ve eğitim programlarıyla Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri’nin modernizasyonuna katkıda bulunmuştur. Bu hazırlıklar, Azerbaycan ordusunun operasyonel kabiliyetini artırmıştır. Teknik ve Lojistik Destek: Türkiye, savaş sırasında Azerbaycan’a istihbarat desteği ve teknik bilgi sağlayarak askeri operasyonların başarısına katkıda bulunmuştur.
Savaş boyunca Türkiye, Azerbaycan’ın uluslararası hukuktan kaynaklanan haklarını savunmuş ve Ermenistan’ın işgalci tutumunu dünya kamuoyuna duyurmuştur: Azerbaycan’ın Yanında Açık Duruş: Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye’nin Azerbaycan’a olan desteğini net bir şekilde ifade ederek uluslararası toplumda Azerbaycan’ın mücadelesini savunmuştur. Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, savaş süresince hem bölgesel hem de küresel platformlarda Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünün korunması gerektiğini vurgulamıştır. Uluslararası Hukukun Vurgulanması: Türkiye, Ermenistan’ın işgal ettiği toprakların Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararlarına aykırı bir şekilde işgal altında olduğunu sürekli olarak dile getirmiş ve bu kararların uygulanmasını savunmuştur. Türk Dünyası ile İş Birliği: Türkiye, savaş sırasında Türk Devletleri Teşkilatı ve diğer Türk dünyası platformlarında Azerbaycan’a güçlü bir destek verilmesini sağlamıştır.
s. 45Türkiye’nin Karabağ Savaşı’ndaki etkisi, Azerbaycan’ın zaferine katkıda bulunmasının yanı sıra, Türkiye’nin bölgesel liderliğini güçlendiren somut kazanımlarla sonuçlanmıştır: Bölgesel Liderlik: Türkiye, Azerbaycan ile olan stratejik ortaklığı sayesinde Güney Kafkasya’da daha etkili bir aktör haline gelmiştir. Türkiye’nin bu süreçteki başarısı, bölgedeki diğer ülkelerle ilişkilerini de güçlendirmiştir. Savunma Sanayiinin Küresel Tanınırlığı: Türk savunma sanayii ürünlerinin, özellikle Bayraktar TB2 SİHA’larının savaşta gösterdiği başarı, dünya genelinde Türkiye’ye önemli bir savunma ihracatı kapısı açmıştır. Türk-Rus İş Birliği: Türkiye, savaşın ardından imzalanan ateşkes anlaşması kapsamında Rusya ile Türk-Rus Ortak Gözlem Merkezini kurarak barış sürecinin yönetiminde aktif bir rol üstlenmiştir. Bu durum, Türkiye’nin bölgede kalıcı bir güç olarak yer almasını sağlamıştır. Zengezur Koridoru ve Ticaret Yolları: Savaş sonrası süreçte açılması planlanan Zengezur Koridoru, Türkiye ile Azerbaycan arasında kesintisiz bir kara bağlantısı sağlayacak ve Türkiye’nin Orta Asya ile ticaret ve enerji koridorlarını güçlendirecektir. Karabağ Savaşı, Türkiye’nin askeri ve diplomatik gücünü sergilediği bir dönüm noktası olmuştur. Türkiye’nin Azerbaycan’a sağladığı stratejik destek, bölgesel dengeleri değiştirerek Azerbaycan’ın tarihi zaferini mümkün kılmıştır. Türkiye, bu süreçte hem Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü yeniden tesis etmesine katkı sağlamış hem de Güney Kafkasya’da yeni bir denge oluşturmuştur. Türkiye’nin savunma sanayii, diplomatik becerileri ve bölgesel vizyonu, Karabağ Savaşı’nda etkili bir şekilde birleşerek Türkiye’yi uluslararası sistemde daha güçlü bir aktör haline getirmiştir. Bu başarı, Türkiye’nin yalnızca Azerbaycan’ın müttefiki olarak değil, aynı zamanda bölgesel barış ve istikrarın destekçisi olarak da rolünü pekiştirmiştir.
s. 462020 Karabağ Savaşı, Türkiye’nin Azerbaycan’a verdiği stratejik destekle bölgesel dengeleri değiştiren bir dönüm noktası olmuştur. Türkiye, askeri ve diplomatik katkılarıyla Azerbaycan’ın işgal altındaki topraklarını geri almasına önemli ölçüde yardımcı olmuş ve bu süreçte çeşitli kazanımlar elde etmiştir. Türkiye’nin en büyük kazanımlarından biri, bölgesel liderlik pozisyonunun güçlenmesidir. Türkiye, Azerbaycan ile olan “Bir Millet, İki Devlet” anlayışını somut eylemlerle destekleyerek Güney Kafkasya’da etkili bir aktör haline gelmiştir. Savunma sanayiindeki başarısı, özellikle Bayraktar TB2 SİHA’larının savaşta gösterdiği etkinlik, Türkiye’nin uluslararası alandaki prestijini artırmış ve savunma sanayii ürünlerinin küresel ölçekte talep görmesine yol açmıştır. Diplomatik alanda Türkiye, Azerbaycan’ın uluslararası hukuka dayalı haklarını savunarak Ermenistan’ın işgal politikasını dünya kamuoyuna duyurmuş, aynı zamanda barış görüşmelerinde de aktif bir rol oynamıştır. Türkiye’nin bu süreçteki girişimleri, Türk-Rus Ortak Gözlem Merkezi gibi yapılar aracılığıyla bölgede kalıcı bir varlık göstermesine olanak tanımıştır. Ekonomik açıdan Türkiye, savaş sonrası süreçte Zengezur Koridoru gibi projelerle Azerbaycan üzerinden Orta Asya’ya bağlanma fırsatı elde etmiştir. Bu koridor, ticaret ve enerji akışında Türkiye’nin stratejik önemini artırmıştır. Sonuç olarak, Türkiye’nin Karabağ Savaşı’ndaki kazanımları, yalnızca Azerbaycan’ın zaferine katkı sağlamakla sınırlı kalmamış, aynı zamanda Türkiye’nin bölgesel ve uluslararası düzeyde etkinliğini ve prestijini güçlendirmiştir. Bu süreç, Türkiye’nin Güney Kafkasya’da kalıcı bir güç olarak yerini sağlamlaştırdığı ve Türk dünyası ile bağlarını daha da güçlendirdiği bir dönemi temsil etmektedir.
Türkiye’nin Karabağ Savaşı’ndaki etkisi, bölgesel güç dengelerini değiştiren stratejik bir başarı olarak değerlendirilmelidir. Türkiye, Azerbaycan’a sağladığı askeri, diplomatik ve teknolojik destekle sadece Azerbaycan’ın zaferine katkı sağlamakla kalmamış, aynı zamanda Güney Kafkasya’da kalıcı bir güç haline gelmiştir. Zengezur Koridoru gibi projelerle ticaret ve enerji alanında stratejik kazanımlar elde eden Türkiye, Türk-Rus Ortak Gözlem Merkezi gibi girişimlerle de bölgede uzun vadeli bir varlık göstermeyi başarmıştır. Bu süreç, Türkiye’nin savunma sanayiindeki başarısını küresel ölçekte tanıtarak uluslararası prestijini artırmış, Türk dünyasıyla ilişkilerini daha da derinleştirmiştir. Karabağ Savaşı, Türkiye’nin etkin bir bölgesel lider ve barışın tesisinde aktif bir arabulucu olarak rolünü pekiştirdiği, stratejik hedeflerine ulaşmada önemli bir kilometre taşı olmuştur.
s. 47Afrika ve Türk Dış Politikası
Türkiye’nin Afrika ülkeleriyle ilişkileri, son yıllarda hızla gelişen çok yönlü bir iş birliği ağına dönüşmüştür. Afrika Açılımı Politikası ve Afrika Ortaklık Politikası çerçevesinde Türkiye, ekonomik, siyasi, kültürel ve güvenlik alanlarında Afrika’daki etkisini artırmıştır. Bu ilişkiler, Sahel bölgesi, Sudan, Somali ve Etiyopya gibi stratejik öneme sahip ülkelerde özel bir derinlik kazanmıştır.
s. 48Türkiye, 2005 yılını “Afrika Yılı” ilan ederek kıta ile ilişkilerini güçlendirmeye başlamıştır. AFRİKA AÇILIMI (2005)
Türkiye, Afrika ile eşit ortaklık ilkesi çerçevesinde siyasi, ekonomik ve insani yardımlarını artırmıştır. AFRİKA ORTAKLIK POLİTİKASI (2010)
2005’te sadece 12 Afrika ülkesinde büyükelçiliği bulunan Türkiye, 2023 itibarıyla 44 Afrika ülkesinde büyükelçilik açmıştır. AFRİKA KITASI İLE DİPLOMATİK GENİŞLEME
AFRİKA ZİRVELERİ Türkiye, 2008, 2014 ve 2021 yıllarında TürkiyeAfrika Ortaklık Zirveleri düzenleyerek iş birliğini kurumsallaştırmıştır. TÜRKİYE'NİN AFRİKA AÇILIMI VE STRATEJİK YAKLAŞIMI
Başlıca Sahel Ülkeleri ile İlişkiler: Mali, Nijer, Çad ve Burkina Faso: Türkiye, bu ülkelerde güvenlik iş birliği anlaşmaları yapmıştır.Türk savunma sanayi ürünleri, Sahel ülkelerine ihraç edilmektedir.
Kalkınma ve İnsani Yardım: TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı), Sahel bölgesinde sağlık, eğitim ve altyapı projelerine destek sağlamaktadır. Terörle Mücadele: Türkiye, Sahel bölgesindeki El Kaide ve DEAŞ bağlantılı gruplarla mücadele için yerel yönetimlerle iş birliği yapmaktadır.
İstihbarat Paylaşımı ve Eğitim: Türk güvenlik birimleri, Sahel ülkelerinde güvenlik güçlerine eğitim sağlamaktadır. Sahel Bölgesi ile Türkiye’nin İlişkileri Sahel, Afrika’nın en hassas bölgelerinden biridir ve terörizm, istikrarsızlık ve iklim değişikliği gibi sorunlarla mücadele etmektedir. Türkiye’nin bu bölgeye yaklaşımı, insani yardım, kalkınma iş birliği ve güvenlik odaklıdır.
s. 49Türkiye’nin Somali’deki Güvenlik Rolü: 2017’de Türkiye, Somali’de Mogadişu Askeri Eğitim Üssü’nü kurmuştur. Bu üs, Türkiye’nin Afrika’daki en büyük askeri tesisi olarak dikkat çekmektedir. Türkiye, Somali ordusunun modernizasyonuna ve askeri personelin eğitimine katkıda bulunmaktadır.
Terörle Mücadele: Türkiye, Somali’de El Şebab gibi terör örgütlerine karşı güvenlik iş birliği sağlamaktadır. Liman ve Deniz Güvenliği: Türkiye, Mogadişu Limanı’nın modernizasyonunda rol almıştır ve Somali’nin Hint Okyanusu’ndaki deniz ticaret yollarında güvenliğini artırmayı hedeflemektedir. İnşaat ve Altyapı Projeleri: Türk şirketleri, Somali’de havaalanı, liman ve yollar gibi önemli altyapı projelerini üstlenmiştir. Mogadişu Havalimanı’nın işletmesi, bir Türk şirketi tarafından yürütülmektedir.
Ticaret Hacmi: Türkiye ve Somali arasındaki ticaret hacmi 2023 itibarıyla 300 milyon doları aşmıştır. Sağlık ve Eğitim: Türkiye, Somali’de hastaneler inşa etmiş ve Türk doktorlar bu bölgede hizmet vermiştir. Türk bursları aracılığıyla Somalili öğrenciler Türkiye’de eğitim almaktadır. Somali ile Türkiye’nin İlişkileri Somali, Türkiye’nin Afrika’daki en önemli stratejik ortaklarından biridir. İlişkiler, jeopolitik, stratejik ve ticari boyutlarda özel bir derinlik kazanmıştır.
s. 50Etiyopya ve Somali arasındaki sorunlar, özellikle sınır bölgelerindeki Ogaden Bölgesi üzerine odaklanmaktadır. Somali, bu bölgenin Somali’ye ait olduğunu savunurken, Etiyopya bu bölge üzerinde kontrol sağlamaktadır. Sorunun Temel Nedenleri: Ogaden Bölgesi, Somali’nin Büyük Somali ideali kapsamında talep ettiği bir bölgedir. Etiyopya, bu bölgenin stratejik önemini korumak için sert politikalar izlemektedir.
Türkiye’nin Rolü: Türkiye, Etiyopya ve Somali ile güçlü ilişkilere sahiptir ve taraflar arasında arabulucu bir rol oynayabilecek birkaç ülkeden biridir. Somali’nin İstikrarı: Türkiye, Somali’nin siyasi istikrarını desteklemekte ve Etiyopya ile çatışmalardan kaçınması gerektiği mesajını iletmektedir.
Kalkınma ve Barış Girişimleri: Türkiye, iki ülke arasında ticaret ve altyapı iş birliği aracılığıyla ilişkileri yumuşatmayı amaçlamaktadır. Afrika Birliği ile İş Birliği: Türkiye, Afrika Birliği’nin Etiyopya-Somali sorununa yönelik çözüm çabalarına destek vermektedir. TÜRKİYE, BU SORUNUN ÇÖZÜMÜNDE DENGELEYİCİ BİR AKTÖR OLARAK HAREKET EDEBİLİR. TARAFLAR ARASINDA BARIŞ VE İŞ BİRLİĞİNİN TEŞVİK EDİLMESİ, TÜRKİYE’NİN AFRİKA’DAKİ ETKİSİNİ ARTIRACAKTIR. ETİYOPYA-SOMALİ SORUNU:
s. 5105 İran ve Türk Dış Politikası
Türkiye ve İran, tarihsel olarak güçlü birer bölgesel aktör olarak Orta Doğu’da rekabet ve iş birliği dengesine dayalı ilişkiler yürütmüştür. İki ülkenin ilişkileri, jeopolitik çıkarlar, enerji iş birlikleri, sınır güvenliği ve bölgesel meseleler (Suriye, Irak, Körfez, Kafkaslar) gibi çok yönlü konular üzerinden şekillenmektedir. Bölgesel rekabete rağmen, ortak sınır ve ekonomik bağımlılıklar, iki ülkenin diyalog ve iş birliği içinde kalmasını zorunlu hale getirmiştir. Türkiye, İran ile ilişkilerinde enerji iş birliklerini artırarak ekonomik faydalar sağlarken, bölgesel rekabetin getirdiği zorlukları dengelemiş ve uluslararası arenada daha etkili bir pozisyon almıştır.
s. 52Türkiye ve İran arasındaki ilişkiler, tarihsel, kültürel ve jeopolitik bağların ötesinde; Suriye, Irak, Azerbaycan, Zengezur Koridoru ve İran’ın nükleer programı gibi çok boyutlu ve dinamik meseleler etrafında şekillenmektedir. Türkiye, İran ile rekabet içinde olduğu kadar, bölgesel denge politikaları ve ortak çıkarlar doğrultusunda iş birliği de geliştirmiştir.
Irak’ta Güç Dengesi Irak, hem Türkiye hem de İran için stratejik bir öneme sahiptir. Türkiye, Irak’ta Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) ile ekonomik ilişkilerini geliştirirken, DEAŞ tehdidine karşı uluslararası koalisyonun bir parçası oldu. İran ise Irak’taki Şii gruplar üzerinden etkisini artırmayı sürdürdü. İki ülke, DEAŞ’a karşı ortak mücadele ve Irak’ın toprak bütünlüğünün korunması gibi konularda iş birliği yapmıştır. Türkiye’nin Kazanımları: Kürt Meselesi ve PKK ile Mücadele: Türkiye, İran ile PKK ve onun İran’daki uzantısı PJAK’a karşı istihbarat ve operasyonel iş birliği geliştirdi. Bu sayede sınır ötesi güvenlik risklerini azaltmaya çalıştı. Ekonomik Bağlantılar: Türkiye, Irak’ın yeniden inşasında aktif rol oynayarak hem enerji ithalatını artırdı hem de ekonomik iş birliklerini derinleştirdi. Denge Politikası: İran’ın Irak üzerindeki Şii etkisini dengelemek için IKBY ile ekonomik ilişkiler ve Türkmenler üzerinden diplomatik bağlar geliştirildi. Azerbaycan ve Zengezur Koridoru Türkiye, Azerbaycan ile stratejik ortaklığını pekiştirerek 2020 Karabağ Savaşı sırasında aktif destek verdi. İran, Ermenistan ile tarihsel bağlarını koruyarak Azerbaycan’ın bölgede artan etkisine karşı temkinli bir tutum sergiledi. Türkiye, Azerbaycan’ın zaferiyle sonuçlanan savaş sonrası Zengezur Koridoru’nun açılması fikrini güçlü şekilde destekledi. Türkiye’nin Kazanımları: Türk Dünyasına Bağlantı: Zengezur Koridoru’nun açılması, Türkiye’nin Azerbaycan üzerinden Orta Asya’daki Türk Cumhuriyetleri ile doğrudan kara bağlantısı kurmasını sağlayacak. Bu, Türkiye’nin lojistik ve ticaret ağlarını genişletecek bir kazanımdır. Bölgesel Etki Artışı: Türkiye, Karabağ’daki zaferle Güney Kafkasya’da kilit bir aktör haline geldi ve İran’ın Ermenistan üzerindeki etkisini sınırladı. Enerji Güvenliği: Koridor, Hazar Denizi’nden Avrupa’ya enerji taşımacılığını kolaylaştıracak ve Türkiye’nin enerji arz güvenliğini artıracaktır.
s. 53İran’ın Nükleer Programı Türkiye, İran’ın nükleer programı konusunda diplomatik bir denge politikası izlemiş, ABD yaptırımlarını eleştirirken İran’ın bölgesel güvenlik risklerini artırabilecek adımlarını da dikkatle takip etmiştir. Türkiye, 2010 yılında İran’ın nükleer krizini çözmek için diplomatik arabuluculuk girişiminde bulunmuş ve İran’ın zenginleştirilmiş uranyumunu Türkiye’de depolama önerisinde bulunmuştur. Türkiye’nin Kazanımları: Enerji İlişkileri: Türkiye, İran ile ticari ilişkilerini sürdürerek doğalgaz ve petrol tedarikinde güvenilir bir kaynak sağlamıştır. Nükleer anlaşmanın dönemsel olarak devreye girmesi, ticaretin önünü açmıştır. Bölgesel Güvenlik: Türkiye, İran’ın nükleer programının bir çatışmaya dönüşmesini engellemek için diplomatik çabalarla bölgesel istikrarı korumayı hedeflemiştir. Stratejik Esneklik: Türkiye, İran’ın nükleer faaliyetlerinden kaynaklanabilecek küresel riskleri, iş birliği ve diyalog ile yönetmeye çalışarak uluslararası arenada yapıcı bir rol üstlenmiştir. Körfez Bölgesi ve Katar Krizi: Türkiye, Katar’a verdiği askeri ve ekonomik destekle Körfez’deki İran etkisini dengeleyerek kendi stratejik konumunu güçlendirdi. Bu süreçte Katar ile İran arasında gelişen ilişkiler, Türkiye’nin İran ile çatışma yerine dengeleyici bir politika izlemesini kolaylaştırdı. Kafkasya ve Orta Asya: Türkiye, İran’ın Ermenistan ve Orta Asya’daki ekonomik ve siyasi etkisini dengelemek için Azerbaycan ve Türk Konseyi üzerinden etkili bir strateji geliştirdi.
Türkiye, İran ile ilişkilerinde stratejik rekabeti yöneterek bölgesel ve küresel düzeyde önemli kazanımlar elde etmiştir. Suriye ve Irak’ta sınır güvenliğini artırırken, Azerbaycan ve Zengezur Koridoru üzerinden Kafkasya ve Orta Asya’daki etkisini pekiştirmiştir. İran’ın nükleer programı konusunda dengeli bir politika izleyen Türkiye, enerji arz güvenliğini koruyarak ekonomik kazançlar sağlamış ve bölgesel çatışmaları önleme konusunda diplomatik bir aktör olarak ön plana çıkmıştır. Bu çok boyutlu ilişkiler, Türkiye’nin bölgesel liderlik hedefine katkı sunan kritik bir jeopolitik zemin oluşturmuştur.
s. 54PKK/YPG’ye Karşı Etkin Mücadele: Türkiye, sınır ötesi operasyonlarla (Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı, Barış Pınarı ve diğer harekâtlar) Suriye’nin kuzeyinde terör koridoru oluşturma girişimlerini engelledi. Esad sonrası dönemde, Türkiye’nin bu bölgelerdeki kontrolü, hem sınır güvenliğini sağladı hem de yerel halkın göç etmesini engelleyerek bölgesel istikrarı destekledi. Mülteciler İçin Güvenli Bölge: Türkiye, Suriye’nin kuzeyinde oluşturduğu güvenli bölgelerde mültecilerin dönüşüne uygun altyapılar kurarak, uluslararası arenada hem insani hem de siyasi bir kazanım elde etti Siyasi Geçiş Sürecinde Aktif Rol Astana Süreci ve Barış Görüşmeleri: Türkiye, Suriye’deki siyasi çözüm çabalarına Rusya ve İran ile birlikte öncülük etti. Esad’ın gitmesiyle ortaya çıkan siyasi boşluk, Türkiye’nin bu süreçteki etkinliğini artırdı. Yeni dönemde Türkiye, muhalif grupların temsilini güçlendirerek, Suriye’nin geleceğini şekillendiren önemli bir aktör haline geldi. Esad sonrası oluşacak yönetimle Türkiye’nin tarihi, kültürel ve coğrafi bağlarına dayalı yakın ilişkiler kurma fırsatı doğdu. Bu, Suriye’nin yeniden inşasında Türkiye’ye ekonomik ve siyasi avantajlar sağladı. Bölgesel ve Uluslararası Kazanımlar Bölgesel Güvenlik ve İş Birliği: Türkiye, Esad sonrası dönemde Suriye’nin toprak bütünlüğünün korunması için bölgesel aktörlerle (İran, Rusya, Körfez ülkeleri) dengeli ilişkiler kurdu. Suriye’de terör örgütlerinin barınmasını önleyerek, Orta Doğu’daki güvenlik mimarisinde kilit bir rol oynadı. Mülteci Krizi ve Uluslararası İmaj: Türkiye, Esad sonrası dönemde mülteci krizini yönetmedeki başarısıyla uluslararası arenada insani bir lider olarak konumlandı. Bu süreç, Türkiye’nin Batı ile ilişkilerinde elini güçlendirdi. Ekonomik ve Yeniden İnşa Süreci Yeniden İnşa Projeleri: Esad’ın gitmesiyle başlayan yeniden inşa süreci, Türk inşaat, enerji ve altyapı şirketleri için büyük bir ekonomik fırsat sundu. Türkiye’nin güvenli bölge çalışmaları, bu süreçte önemli bir referans noktası oldu ve Türk şirketleri Suriye’nin kalkınmasında öncü bir rol üstlendi. Ticaret ve Lojistik Ağları: Suriye’nin yeniden inşasıyla birlikte, Türkiye-Suriye sınır ticareti canlandı ve Türkiye, bölgenin lojistik merkezi haline geldi.
Suriye krizi, 2011’de başlayan Arap Baharı’nın etkisiyle ortaya çıkan iç savaşın, bölgesel ve uluslararası aktörlerin müdahaleleriyle daha karmaşık bir hale gelmesiyle şekillendi. Türkiye, bu süreçte Esad rejimine karşı net bir tutum alarak muhalif grupları desteklemiş, Suriye’nin kuzeyinde terör örgütlerine karşı güvenlik operasyonları düzenlemiş ve milyonlarca mülteciye ev sahipliği yaparak insani bir misyon üstlenmiştir. Esad’ın gitmesiyle birlikte, Suriye’nin siyasi geleceği ve yeniden inşa sürecinde yeni bir dönem başlamıştır. Türkiye, bu yeni dönemi şekillendirmek için hem bölgesel hem de uluslararası düzeyde etkili politikalar yürütmektedir.
s. 55Türk Dünyası ve Türk Dış Politikası
Türkiye, son yıllarda Türk Devletleri ile iş birliğini güçlendiren kapsamlı bir dış politika stratejisi benimsemiştir. Özellikle Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) aracılığıyla kültürel bağları diplomatik, ekonomik ve askeri iş birliğine dönüştürmeyi hedefleyen Türkiye, bu sayede Orta Asya, Kafkaslar ve Hazar Havzası’nda etkisini artırmıştır. Türkiye, Türk devletleriyle ilişkilerinde enerji, ticaret, savunma sanayii ve ulaşım gibi alanlarda önemli kazanımlar elde ederek bölgesel bir lider konumuna yükselmiştir.
s. 56Türk Dünyası, küresel ölçekte Rusya, ABD, Avrupa Birliği (AB), Çin, İran ve diğer güçlere karşı Türkiye’nin stratejik önemini artırmıştır. Türkiye, bu süreçte Orta Koridor olarak adlandırılan jeostratejik güzergâhın merkezinde yer alarak, Avrasya’da enerji ve lojistik hatlarının kilit noktası haline gelmiştir. Bu bağlamda, Türk Devletleri ile yapılan iş birlikleri Türkiye’ye hem bölgesel hem de küresel çapta stratejik avantajlar sağlamıştır.
Bölgesel Liderlik ve Türk Dünyası ile Entegrasyon Türk Devletleri Teşkilatı (TDT): 2009 yılında kurulan Türk Keneşi, 2021’de Türk Devletleri Teşkilatı’na dönüşerek, Türkiye’nin liderliğinde Türk Dünyası’nın siyasi ve ekonomik entegrasyonunda önemli bir adım atmıştır. Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve gözlemci üye Türkmenistan ile birlikte kültürel bağları stratejik bir iş birliği platformuna dönüştürmüştür. Zengezur Koridoru ve Kafkasya’daki Etki: Azerbaycan’ın Karabağ zaferi sonrası, Türkiye’nin desteklediği Zengezur Koridoru, Türkiye’yi Orta Asya’ya bağlayan doğrudan bir kara hattı oluşturmuştur. Bu koridor, Kafkasya’da Ermenistan ve İran’ın etkisini sınırlarken, Türkiye’nin bölgedeki liderliğini pekiştirmiştir.
Ekonomik ve Enerji İş Birlikleri Orta Koridor ve Lojistik Ağlar: Türkiye, Çin’in Kuşak ve Yol Projesi’ni dengeleyen bir stratejiyle Orta Koridoru geliştirmiştir. Bu güzergâh, Türk devletleri üzerinden Türkiye’yi Avrupa ile Asya arasında bir enerji ve ticaret merkezi haline getirmiştir. Orta Asya ve Hazar Denizi üzerinden yapılan ticaret, Türkiye’nin Avrasya’daki ekonomik etkisini artırmıştır. Enerji Güvenliği: Türkiye, Türk Devletleri ile enerji iş birliğini artırarak doğal gaz ve petrol kaynaklarının güvenliğini sağlamıştır. Özellikle Azerbaycan ile TANAP (Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı) gibi projeler, Türkiye’yi Avrupa’nın enerji tedarikinde kilit bir transit ülke yapmıştır.
s. 57Savunma Sanayii ve Askeri İş Birlikleri Türk SİHA’larının İhraç Edilmesi: Türkiye, Türk devletlerine savunma sanayii ürünleri (SİHA, İHA, zırhlı araçlar) ihraç ederek, bölgesel askeri iş birliğini derinleştirmiştir. Azerbaycan’ın Karabağ zaferinde Türk yapımı Bayraktar SİHA’ları, Türkiye’nin askeri gücünü ve savunma sanayii ihracatını artırmıştır. Askeri Tatbikatlar ve Eğitim: Türkiye, Türk Devletleri ile ortak askeri tatbikatlar ve eğitim programları düzenleyerek bölgesel güvenlik mimarisinde önemli bir rol üstlenmiştir. Kültürel ve Dil Birliği Türk Dünyası Kültürel İş Birlikleri: Türk Devletleri ile ortak tarih, dil ve kültür bağları üzerinden oluşturulan projeler, Türkiye’nin liderliğinde Türk Dünyası’nın birliğini güçlendirmiştir. Türk Akademisi ve Türk Kültür ve Miras Vakfı gibi kurumlarla kültürel bağlar derinleştirilmiştir.
Küresel Stratejik Kazanımlar Rusya ile Denge Politikası: Türkiye, Türk Devletleri ile iş birliği geliştirerek Rusya’nın Orta Asya’daki etkisini sınırlamıştır. Ancak bu süreçte Rusya ile doğrudan bir çatışmaya girmekten kaçınarak dengeli bir politika izlemiştir. Orta Asya’da Türk etkisinin artması, Rusya için jeopolitik bir meydan okuma olsa da, Türkiye-Rusya ilişkileri pragmatik bir zeminde devam etmektedir. ABD ve AB’ye Karşı Stratejik Avantaj: Türkiye, Türk Devletleri ile ekonomik ve enerji iş birliklerini artırarak ABD ve AB’nin Avrasya politikalarına karşı alternatif bir güç merkezi oluşturmuştur. Avrupa’nın enerji arz güvenliği için Türk Devletleri ile geliştirilen projeler, Türkiye’yi vazgeçilmez bir aktör yapmıştır.
s. 58Çin ile Rekabet: Türkiye, Çin’in Kuşak ve Yol Projesi’ne alternatif olarak Orta Koridor’u geliştirmiş, Türk Devletleri ile iş birliği sayesinde Çin’in Orta Asya üzerindeki etkisini dengelemiştir. İran’ın Etkisini Azaltma: Zengezur Koridoru, İran’ın Orta Asya ve Kafkasya’daki lojistik ve enerji ağları üzerindeki etkisini sınırlamıştır. Türkiye’nin Azerbaycan ve Orta Asya ile yakın ilişkileri, İran’ın bölgesel nüfuzunu dengeleyen önemli bir faktör olmuştur.
Türkiye’nin Türk Devletleri ile geliştirdiği iş birlikleri, bölgesel entegrasyonu güçlendiren ve küresel dengeleri etkileyen stratejik bir hamledir. Orta Koridor, Zengezur Koridoru ve enerji projeleri gibi girişimlerle Türkiye, Avrasya’nın kilit ülkelerinden biri haline gelmiştir. Bu süreç, Türkiye’nin hem bölgesel liderlik pozisyonunu güçlendirmiş hem de Rusya, ABD, AB, Çin ve İran gibi küresel aktörlere karşı stratejik bir avantaj sağlamıştır. Türk Dünyası ile ilişkilerin derinleşmesi, Türkiye’yi çok kutuplu dünya düzeninde önemli bir aktör haline getirmiştir.
s. 59Uzman bir akademisyen grubu tarafından hazırlanan üç ciltlik Türk Dış Politikası bugüne kadar alanında yazılmış en hacimli ve ayrıntılı kitap: Türk dış politikasını, bir resmî görüşe ya da herhangi bir siyasal dogmatizme bağlı kalmadan, bütün boyutlarıyla, bütün verileri ve gerçekliğiyle irdeleyen temel bir başvuru kaynağı. Yalnızca meslekten olanlara ve uzmanlara değil meraklı okurlara da hitap eden ciltlerdeki yazılar iktisattan hukuka, sosyolojiden coğrafyaya, iç politikadan siyasal tarihe, stratejiden ekonomi politike, dinler tarihine kadar 1919-2012 yılları arasındaki dış politikayı tüm yönleriyle kapsamlı biçimde ele alıyor.
s. 60Washington'un nabzı dendiği zaman bütün televizyonlarda herkesin gözü bir kişinin üzerinde, Henry Kissinger'ın. Çünkü sadece dış politika üstadı hatta dış politika yapıcısı olmak değil Henry Kissinger Bush yönetimine adeta her hareketine, karnesine not veren bir isim. Bütün televizyonlarda harekat öncesinde, harekat sonrasında çıkıp şu iyi oldu bu kötü oldu diyor ve herkes onu dinliyor. Henry Kissinger (Eski Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanı)
s. 61Tarih 25 Ağustos 1944. Müttefikler Paris'e doğru ilerlemektedir. Başkentin Nazi işgalinden kurtulması an meselesidir artık. Ancak bölgeden sorumlu Nazi komutanı Dietrich von Choltitz'in vermesi gereken önemli bir karar vardır: Hitler'in emrettiği gibi şehri bedeli ne olursa olsun sonuna kadar savunup, şehri bomba ve mayınlarla patlatmak ya da teslim olup binlerce insanın hayatını ve karakteristik tarihi Fransız mimarisiyle bezeli bu güzel şehri kurtarmak. Diğer yandan İsveç konsülü Raoul Nordling de onun doğru karar vermesi için her türlü diplomatik yola başvurmaktadır.
s. 62Gözen, R. (2011). "Türkiye ve Arap Baharı: Değişimi Açıklamak ve Anlamak." ADAM Akademi, Keskin, Ş. (2021). "Ortadoğu’da Arap Baharı Süreci ve Libya İç Savaşı." Akademik İzdüşüm Dergisi, Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (2013). "Mısır'da Arap Baharı Süreci ve Türkiye'nin Mısır Politikası Özkan, F. (2017). "Türkiye'nin Orta Doğu Dış Politikası." Türk Dış Politikası: Aktörler, Krizler, Tercihler, Çözümler. https://www.ahaber.com.tr/yazarlar/kerem-alkin/2024/10/04/turk-devletleri-isbirligi-ve-kuresel-rekabet https://stratejikortak.com/2024/09/turk-devletleri-teskilatinin-stratejik-rolu-ve-askeri-is-birligi-potansiyeli.html https://kriterdergi.com/dosya-turk-devletleri-teskilati/turk-devletleri-teskilatina-uye-ulkeler-arasinda-ikiliiliskilere-bakis https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2860125 https://tudpam.org/uluslararasi-alanda-turkiyenin-afrikadaki-rolu/ https://tudpam.org/turkiyenin-dogu-afrika-diplomasisi/ Oran, B. (2020). Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar (1980-2001) (17. b., Cilt 2.). İstanbul: İletişim Yayınları, Demirdağ,Y.,Çelebi,Ö.,. (2011). Türk Dış Politikası Son On Yıl. Ankara: Palme Yayıncılık, Müftüoğlu, İ. (2015). Türkiye'nin Dış Politikası ve Ortadoğu. İstanbul: Alioğlu Yayınevi, Balcı, A. (2018). Türkiye Dış Politikası İlkeler, Aktörler,Uygulamalar (3. b.). İstanbul: Alfa Yayınları. Şahbenderoğlu, V. (2019). 1 Mart Tezkeresi Türkiye ABD ilişkileri Ve Ortadoğu. Ankara: Dorlion Yayınları, Çevik, A. (2011). Ortadoğu Denkleminde Irak Türkiye ve ABD. İstanbul: Bengisu, https://www.amerikaninsesi.com. (2021, 05 01). /a/a-17-a-2002-11-03-1-1-87876927/800687.html adresinden alındı Duran,B.,İnat,K.,Ataman,M.,. (2011). Türk Dış Politika Yıllığı 2009. Ankara: Seta Yayınları XIII. Zengin, G. (2013), KAVGA: Arap Baharı'nda Türk Dış Politikası (2010-2013). İstanbul: İnkılap, Yavuz,C.,Erdurmaz,S. (2012). ARAP BAHARI VE TÜRKİYE . Ankara: Berikan Yayınevi, Amar,P.,Prashad,V.,. (2014). Arap Baharı'ndan Kesitler-Yeni Ortadoğu'yu Anlamak (1. b.). (Ö. Furtun, Çev.) İstanbul, Arı, T. (2017). Geçmişten Günümüze Ortadoğu (Cilt 2.). İstanbul: Genel Dağıtım. Dabaşi, H. (2015). Arap Baharı Post Kolonyalizmin Sonu (1. b.). (A. Esen, Çev.) İstanbul: Sümer Yayıncılık, Yavuz,C.,Erdurmaz,S. (2012). ARAP BAHARI VE TÜRKİYE . Ankara: Berikan Yayınevi. Yıldırım, Y. (2014). Değişen Orta Doğu'da Değişmeyen Sorunlar: Irak İşgali'nden Arap Baharı'na(Özkoç,Ö., “Mısır Devrimi”ni anlama) (1. b.). Bursa: Dora Yayıncılık, İyiat, B. (2018). Din,Siyaset,Ekonomi Ekseninde Çatışan Ortadoğu (1. b.). Ankara: Kripto. Karadeniz, Y. (2012). İran Tarihi (1700-1925). İstanbul: Selenge Yayınları. https://www.cnnturk.com/. (2021, 12 05). 2011/turkiye/02/01/erdogandan.mubareke.halka.kulak.ver adresinden alındı https://www.aksam.com.tr/siyaset/halkin-sesine-kulak-ver. (2021, 05 12). /haber-16708 adresinden alındı. Duran, B., İnat,K.,Ulutaş,U.,. (2013). Türk Dış Politikası Yıllığı 2012. Ankara: Seta Yayınları.,s.19-20 https://www.hurriyet.com.tr/. (2021, 05 12). gundem/erdogandan-onemli-mesajlar-21386210 adresinden alındı
s. 63Fish,R.,Cockburn,P.,Sengupta,K.,. (2014). Suriye Cehennemine Düşüş, 2011-2014 Çağdaş Haberciliğin Unutulmaz Antolojisi. (B. Yasin, Çev.) İstanbul: Matbuat Yayın Grubu, Amar,P.,Prashad,V.,. (2014). Arap Baharı'ndan Kesitler-Yeni Ortadoğu'yu Anlamak (1. b.). (Ö. Furtun, Çev.) İstanbul. https://www.turpav.org/milli-politikalar-enstitusu/dis-politika/bosna-hersek-ile-iliskilerin-turkiye-nin-balkansiyasetine-etkisi.html https://tasam.org/tr-TR/Icerik/347/dayton_baris_anlasmasinin_10_yilinda_bosna-hersek https://politikaakademisi.org/2017/08/17/turkiyenin-bosna-hersek-savasindaki-politikasi/ Arı, T, Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika, 2017, Baskı-11, Alfa Akademi Basım Yayım, Armaoğlu, F, 20.Yüzyıl Siyasi Tarihi(1914-1995) , 2020, Baskı-27 İstanbul, Kronik Kitap . Bayraklı, E, v.d. Türk Dış Politikası Yıllığı, 2016, Baskı-2, İstanbul, SETA Yayınları, Booth, K. , ve Smith, S. Uluslararası İlişkiler Kuramları, 2015, Baskı-1, İstanbul, Röle Akademik Carr, E.H. Yirmi Yıl Krizi, 2020, Baskı-3, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, Collins, A., Çağdaş Güvenlik Çalışmaları, 2017, Baskı-3, Ankara, Uluslararası İlişkiler Kütüphanesi,. Dayıoğlu, A, Oran, B, v.d.Türk Dış Politikası(1919-1980),Cilt I, 2020, Baskı-4, İstanbul, İletişim Gözen R, vd. Uluslararası İlişkiler Teorileri, 2019, Baskı-2, İstanbul, İletişim Yayınları, Griffith M, vd. , Uluslararası İlişkilerde Temel Düşünürler ve Teorileri, 2011, Baskı-2, Ankara, Nobel Yayın-ları, http://www.aljazeera.com.tr/gorus/anastasiadis-muzakereleri-neden-terk-etti . (tarih yok). http://www.mfa.gov.tr/kibris-meselesinin-tarihcesi_-bm-muzakerelerinin-baslangici.tr.mfa. http://www.mfa.gov.tr/kibris-sorununun-uzerinde-anlasmaya-varilan-nihai-cozumun-temelini-aciklayicimuhtira_londra_19__subat-1959_.tr.mfa(. https://kriterdergi.com/dosya/turkiye-ve-libya-arasindaki-anlasmanin-sonuc-ve-etkileri, https://tr.sputniknews.com/aksam_postasi/202010091043002924-akincinin-sosyal-medyada-gundem-olanrumlara-toprak-vermeliyiz-sozleri-aslinda-ne-zaman-ve-ne/ https://www.aa.com.tr/tr/dunya/kapali-maras-46-yilin-ardindan-kademeli-olarak-acildi/1998407 https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51429351, (23.11.2020). https://www.milliyet.com.tr/dunya/rumlar-kibris-in-yuzde-75-ini-istiyor-1963924. İşyar, Ö.G. Türk Dış Politikası Sorunlar ve Süreçler, 2017, Baskı-1, Bursa, Dora Yayıncılık,. Kissinger, H, Diplomasi 2014, Baskı-13, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Machiavelli, N. Prens, 2012, Baskı-6, İstanbul, Can Yayınları, Sönmezoğlu, F, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, 2017, Baskı-5, İstanbul, D&R Yayınları Spykman, N.J, Coğrafya ve Dış Politika, 2020, Baskı-1, İstanbul, Jeopolitik Doğu Kütüphanesi, tp://www.mfa.gov.tr/kibris-cumhuriyetinin-temel-yapisi-_zurih_11-subat-1959_.tr.mfa. Aras, İ. (2020). Avrupa, Akdeniz Ve Arap Baharı. Ankara: Detay Yayıncılık. Arı, T. (2012). Geçmmişten Günümüze Oradoğu Siyaset,Savaş,Diplomasi (Cilt 1.). Bursa: MKM Yayın. Arı, T. (2017). Geçmişten Günümüze Ortadoğu (Cilt 2.). İstanbul: Genel Dağıtım. Armaoğlu, F. (1997). 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi(1789-1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu. Armaoğlu, F. (2019). Filistin Meselesi ve Arap-İsrail Savaşları (1948-1988)9 (5. b.). İstanbul: Kronik Kitap. Armaoğlu, F. (2020). 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914-1995). İstanbul: Kronik. Armaoğlu, F. (2020). Türk Dış Politikası Tarihi (3. b.). İstanbul: Kronik Yayınları.
s. 64Arsel, İ. (1999). Arap Milliyetçiliği ve Türkler (6. b.). İstanbul: Kaynak Yayınları. Balcı, A. (2018). Türkiye Dış Politikası İlkeler, Aktörler,Uygulamalar (3. b.). İstanbul: Alfa Yayınları. Battır,O.,Özşahin,M.C. (2019). Arap Baharı Sonrası Ortadoğu Kuram ve Siyaset (1. b.). Ankara: Nobel. Bozarslan, H. (2018). Ortadoğu:Bir Şiddet Tarihi Osmanlı İmparatorluğu'nun Sonundan El-Kaide'ye (5. b.). İstanbul: İletişim Yayınları. Clevlannd, W. (2015). Modern Ortadoğu Tarihi (2. b.). (M. Harmancı, Çev.) İstanbul: Agora Kitaplığı. Çelik, M. (2020). Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'nin Ortadoğu Politikası(1945-1965). İstanbul: Değişim Yayınları. Çetinkaya, Y. (2014). Ortadoğu: Direniş,Devrim,Emperyalizm (1. b.). İstanbul: İletişim Yayınları. Çevik, A. (2011). Ortadoğu Denkleminde Irak Türkiye ve ABD. İstanbul: Bengisu. Dabaşi, H. (2015). Arap Baharı Post Kolonyalizmin Sonu (1. b.). (A. Esen, Çev.) İstanbul: Sümer Yayıncılık. Demirdağ,Y.,Çelebi,Ö.,. (2011). Türk Dış Politikası Son On Yıl. Ankara: Palme Yayıncılık. Doğan, S. (2020). Türkiye-BAE İlişkilerinde Yol Ayrımı. İstanbul: İnsamer. Duman, M, 2020, Türk Dış Politikası ve Kamu Diplomasisi Faaliyetleri(1934-1960), Konya,Palet Yayınları. (tarih yok). Duran, B., İnat,K.,Ulutaş,U.,. (2013). Türk Dış Politikası Yıllığı 2012. Ankara: Seta Yayınları. Duran,B.,İnat,K.,Ataman,M.,. (2011). Türk Dış Politika Yıllığı 2009. Ankara: Seta Yayınları XIII. Duran,B.,İnat,K.,Ataman,M.,. (2011). Türk Dış Politikası Yıllığı 2009. Ankara: Seta Yayınları XIII. Duran,B.,İnat,K.,Balcı,A.,. (2014). Türk Dış Politikası Yıllığı 2013. Ankara: Seta Yayınları. Duran,B.,İnat,K.,Caner,M.,. (2020). Türk Dış Politikası Yıllığı 2019. Ankara: Seta Yayınları. Eyicil, A. (2020). Siyasi Tarih 1789-1939 (3. b.). Ankara: Altınordu Yayınları. Ferro, M. (2002). Fetihlerden Bağımsızlık Hareketlerine Sömürgecilik Tarihi (13. Yüzyıl-20 Yüzyıl) (1. b.). (M. Cedden, Çev.) Ankara: İmge Kitabevi. Fisf,R.,Cockburn,P.,Sengupta,K.,. (2014). Suriye Cehennemine Düşüş, 2011-2014 Çağdaş Haberciliğin Unutulmaz Antolojisi. (B. Yasin, Çev.) İstanbul: Matbuat Yayın Grubu. Fuller, G. (2019). Türkiye ve Arap Baharı (4. b.). Ankara: Serbest Kitaplar. Garaudy, R. (2011). İlahi Mesajlar Toprağı-Filistin (1. b.). İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları. Gerger, H. (2007). ABD, Ortadoğu Türkiye (4. b.). İstanbul: Ceylan Yayınları. Goldschmidt,J.,A., Davidson,L.,. (2007). Kısa Ortadoğu Tarihi. (A. Güler, Çev.) İstanbul: Doruk Yayınları. Gönlübol, M., v.d. (2014). Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995) (10. b.). Ankara: Siyasal Kitabevi. Grolier İnternational Americana Encyclopedia. (1993). Ortadoğu. Medya Holding. Gündoğan, Ü. (2016). İran ve Ortadoğu (2. b.). Ankara: Adres Yayınları. Gürün, K. (1983). Dış İlişkiler ve Türk Politikası(1939 dan Günümüze Kadar). Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları:531. Hale, W. (2003). Türk Dış Politikası (1774-2000). (P. Demir, Çev.) İstanbul: Mozaik Yayınları.
s. 65Arsel, İ. (1999). Arap Milliyetçiliği ve Türkler (6. b.). İstanbul: Kaynak Yayınları. Balcı, A. (2018). Türkiye Dış Politikası İlkeler, Aktörler,Uygulamalar (3. b.). İstanbul: Alfa Yayınları. Battır,O.,Özşahin,M.C. (2019). Arap Baharı Sonrası Ortadoğu Kuram ve Siyaset (1. b.). Ankara: Nobel. Bozarslan, H. (2018). Ortadoğu:Bir Şiddet Tarihi Osmanlı İmparatorluğu'nun Sonundan El-Kaide'ye (5. b.). İstanbul: İletişim Yayınları. Clevlannd, W. (2015). Modern Ortadoğu Tarihi (2. b.). (M. Harmancı, Çev.) İstanbul: Agora Kitaplığı. Çelik, M. (2020). Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'nin Ortadoğu Politikası(1945-1965). İstanbul: Değişim Yayınları. Çetinkaya, Y. (2014). Ortadoğu: Direniş,Devrim,Emperyalizm (1. b.). İstanbul: İletişim Yayınları. Çevik, A. (2011). Ortadoğu Denkleminde Irak Türkiye ve ABD. İstanbul: Bengisu. Dabaşi, H. (2015). Arap Baharı Post Kolonyalizmin Sonu (1. b.). (A. Esen, Çev.) İstanbul: Sümer Yayıncılık. Demirdağ,Y.,Çelebi,Ö.,. (2011). Türk Dış Politikası Son On Yıl. Ankara: Palme Yayıncılık. Doğan, S. (2020). Türkiye-BAE İlişkilerinde Yol Ayrımı. İstanbul: İnsamer. Duman, M, 2020, Türk Dış Politikası ve Kamu Diplomasisi Faaliyetleri(1934-1960), Konya,Palet Yayınları. (tarih yok). Duran, B., İnat,K.,Ulutaş,U.,. (2013). Türk Dış Politikası Yıllığı 2012. Ankara: Seta Yayınları. Duran,B.,İnat,K.,Ataman,M.,. (2011). Türk Dış Politika Yıllığı 2009. Ankara: Seta Yayınları XIII. Duran,B.,İnat,K.,Ataman,M.,. (2011). Türk Dış Politikası Yıllığı 2009. Ankara: Seta Yayınları XIII. Duran,B.,İnat,K.,Balcı,A.,. (2014). Türk Dış Politikası Yıllığı 2013. Ankara: Seta Yayınları. Duran,B.,İnat,K.,Caner,M.,. (2020). Türk Dış Politikası Yıllığı 2019. Ankara: Seta Yayınları. Eyicil, A. (2020). Siyasi Tarih 1789-1939 (3. b.). Ankara: Altınordu Yayınları. Ferro, M. (2002). Fetihlerden Bağımsızlık Hareketlerine Sömürgecilik Tarihi (13. Yüzyıl-20 Yüzyıl) (1. b.). (M. Cedden, Çev.) Ankara: İmge Kitabevi. Fisf,R.,Cockburn,P.,Sengupta,K.,. (2014). Suriye Cehennemine Düşüş, 2011-2014 Çağdaş Haberciliğin Unutulmaz Antolojisi. (B. Yasin, Çev.) İstanbul: Matbuat Yayın Grubu. Fuller, G. (2019). Türkiye ve Arap Baharı (4. b.). Ankara: Serbest Kitaplar. Garaudy, R. (2011). İlahi Mesajlar Toprağı-Filistin (1. b.). İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları. Gerger, H. (2007). ABD, Ortadoğu Türkiye (4. b.). İstanbul: Ceylan Yayınları. Goldschmidt,J.,A., Davidson,L.,. (2007). Kısa Ortadoğu Tarihi. (A. Güler, Çev.) İstanbul: Doruk Yayınları. Gönlübol, M., v.d. (2014). Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995) (10. b.). Ankara: Siyasal Kitabevi. Grolier İnternational Americana Encyclopedia. (1993). Ortadoğu. Medya Holding. Gündoğan, Ü. (2016). İran ve Ortadoğu (2. b.). Ankara: Adres Yayınları. Gürün, K. (1983). Dış İlişkiler ve Türk Politikası(1939 dan Günümüze Kadar). Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları:531. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/libyada-tekrar-baslayan-catismalar-ve-turkiyenin-baris-cabalari/2684715 Hale, W. (2003). Türk Dış Politikası (1774-2000). (P. Demir, Çev.) İstanbul: Mozaik Yayınları. https://tudpam.org/turk-dis-politikasi-perspektifinde-son-donem-turkiye-libya-iliskileri/ https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-48844835
s. 66düşünce
D Ü N Y A ’ D A N B İ R H A B E R H T T B
