s. 1H T T B SAYI: 41 DÜŞÜNCE
D Ü N Y A ' D A N B İ R H A B E R
S T R A T E J İ K Ö Z E L B Ü LT E N TÜRKİYE-IRAK YENİ STRATEJİK EŞİK
Enerji, Su, Güvenlik, Ticaret ve Büyük Güçler Mücadelesi
YAV U Z K AYA
s. 2KÜNYE VE YÖNTEM DÜŞÜNCE - SAYI 41
1 T.C. İletişim Başkanlığı: Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'nin Türkiye ziyareti açıklaması, 27 Temmuz 2026 | 2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 7 World Bank: Iraq Country Climate and Development Report
YAVUZ KAYA 2 Bu sayı nasıl hazırlandı?
Yayın künyesi Yayın: Düşünce - Dünya'dan Bir Haber
Sayı: 41
Dosya: Türkiye-Irak: Yeni Stratejik Eşik
Yazar ve yayın sorumlusu: Yavuz Kaya
Yayın tarihi: Temmuz 2026
Çalışmanın niteliği Bu özel sayı, 28 Temmuz 2026 tarihli Ankara ziyaretini merkez alarak Türkiye-Irak ilişkilerini tarih, ekonomi, enerji, hidropolitik, güvenlik, iç siyaset ve küresel güç rekabeti eksenlerinde inceler. Resmî açıklamalar, uluslararası kuruluş verileri, enerji kurumları, düşünce kuruluşları ve farklı ülke basınları birlikte değerlendirilmiştir. Yöntem ve sınırlar Veriler mümkün olduğunca 2025-2026 dönemine güncellenmiştir. Kesinleşmemiş yatırım ve kapasite açıklamaları, gerçekleşmiş sonuç değil hedef veya senaryo olarak işaretlenmiştir. Haritalar analitik amaçlıdır; tartışmalı bölgeler ve silahlı aktör sahaları yaklaşık gösterimdir.
Editoryal ilke Resmî söylem, haber, veri ve bültenin analitik hükmü birbirinden ayrılmıştır. Her önemli rakam kaynak numarasıyla gösterilmiş, tam künyeler 49-50. sayfalardaki kaynakçada verilmiştir.
Temel sorular Ankara-Bağdat yakınlaşması kalıcı ortaklığa dönüşebilir mi? Kalkınma Yolu ekonomik ve güvenli biçimde işletilebilir mi?
Enerji, su ve güvenlik dosyaları aynı pazarlığın parçaları mı? Büyük güçler bu yakınlaşmadan ne kazanır veya ne kaybeder? • •
• •
s. 3İÇİNDEKİLER DÜŞÜNCE - SAYI 41
YAVUZ KAYA 3 İçindekiler - I
04-10 Ziyaret ve ana bulgular Başyazı, yönetici özeti, kritik göstergeler, kronoloji ve beş anlaşma. 11-15 Tarihsel arka plan Musul meselesinden 2024-2026 stratejik yakınlaşmasına.
16-19 Ticaret ve sınır ekonomisi Ticaret yapısı, makroekonomi, Türk şirketleri, Habur-Ovaköy. 20-23 Kalkınma Yolu Fav Limanı, güzergâh, rakip koridorlar, finansman ve yönetişim.
24-27 Enerji ortaklığı Petrol sahaları, Kerkük-Ceyhan, TPAO-BP, doğal gaz ve elektrik. 28-29 Su ve gıda güvenliği Dicle-Fırat havzası, kuraklık, verimlilik ve toplumsal riskler.
Bültenin sekiz ana inceleme ekseni.
s. 4İÇİNDEKİLER DÜŞÜNCE - SAYI 41
YAVUZ KAYA 4 İçindekiler - II
30-33 Güvenlik mimarisi PKK, Sincar, Mahmur, IŞİD ve İran bağlantılı silahlı ağlar. 34-37 Irak'ın iç fay hatları Şiî siyaset, Sünnî bölgeler, Kürt rekabeti, Kerkük ve Türkmenler.
38-43 Dış aktörler ABD, İran, Çin, Rusya, Fransa, AB, İsrail, Körfez ve Hindistan. 44-47 Stratejik karar seti Basın anlatıları, SWOT, risk matrisi, senaryolar ve yol haritası.
48 Kavram sözlüğü Muhasasa'dan hidropolitiğe 55 temel kavram. 49-50 Kaynakça Resmî kaynaklar, uluslararası kuruluşlar, akademik ve medya kaynakları.
Okuma yolu Ziyaretin anlamı için 5-10; proje ve sektörler için 16-29; güvenlik ve iç siyaset için 30-37; büyük güçler ve Türkiye'nin karar seçenekleri için 38-47. sayfalar birlikte okunmalıdır.
s. 5BAŞYAZI DÜŞÜNCE - SAYI 41
1 T.C. İletişim Başkanlığı: Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'nin Türkiye ziyareti açıklaması, 27 Temmuz 2026 | 2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 24 Carnegie Endowment: Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026
YAVUZ KAYA 5 Bir komşuluk ziyaretinden daha fazlası
Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'nin Ankara ziyareti, iki komşu arasında alışılmış protokol temaslarından daha fazlasıdır. Ziyaretin gündemi güvenlik, ticaret, enerji, ulaştırma ve su olarak açıklanmış; görüşmeler sonunda Ovaköy bağlantısı ve doğal kaynak karşılığı ulaştırma altyapısı dâhil beş belge imzalanmıştır.1,3 Bu başlıklar, Türkiye-Irak ilişkisinin yıllardır güvenlik ve kriz yönetimi ekseninde sürdürülmesinden ekonomik ve jeostratejik bütünleşmeye doğru genişletilmek istendiğini göstermektedir.
Bu dönüşümün merkezinde üç büyük proje vardır. Birincisi, Basra Körfezi'nden Türkiye'ye ve Avrupa'ya uzanması hedeflenen Kalkınma Yolu'dur. İkincisi, Kerkük-Ceyhan hattının eski hukukî çerçevesi yerine petrol, doğal gaz, elektrik ve üretim sahalarını içerebilecek daha kapsamlı enerji ortaklığıdır. Üçüncüsü ise su krizinin yalnız tahsis tartışması değil; sulama verimliliği, tarımsal dönüşüm ve iklim uyumu üzerinden yönetilmesidir. Ancak coğrafya aynı anda fırsat ve kırılganlık üretmektedir. PKK'nın Irak'ın kuzeyindeki varlığı, Sincar'ın parçalı güvenlik düzeni, IŞİD'in kırsal hücreleri, Haşdi Şabi içindeki farklı yapılar, BağdatErbil anlaşmazlığı, Şiî bloklar arası rekabet ve Kerkük'ün tartışmalı statüsü, her ekonomik projenin güvenlik maliyetini yükseltmektedir.
Ziyaretin uluslararası boyutu da göz ardı edilemez. ABD Irak'ın İran'a bağımlılığını azaltmak isterken İran siyasî, ekonomik ve askerî nüfuzunu korumaya çalışmaktadır. Çin petrol ve altyapıda derinleşmekte, Fransa TotalEnergies üzerinden büyük bir enerji portföyü kurmakta, Avrupa Birliği yeni bağlantı koridorları aramakta, Rusya yaptırım baskısı altında mevcut enerji alanını muhafaza etmeye çalışmaktadır. İsrail ise Irak'ı İran bağlantılı silahlı ağlar ve rakip koridorlar üzerinden okumaktadır.
Bu sayı, ziyareti başarı ilanına dönüştürmeyen; fakat fırsatları da küçümsemeyen bir ölçüyle hazırlanmıştır. Türkiye açısından asıl soru, Irak'a daha fazla mal satmanın ötesinde; enerji üretimi, demir yolu, liman, dijital ağ, su teknolojisi ve sanayi yatırımlarını tek bir stratejik sistemde birleştirip birleştiremeyeceğidir.
Başyazının hükmü Türkiye-Irak yakınlaşmasının başarısı imzalanan belgelerin sayısıyla değil; enerji anlaşmasının uygulanması, Ovaköy'ün işler hâle gelmesi, Kalkınma Yolu'nun finanse edilmesi ve güvenlik risklerinin yönetilmesiyle ölçülecektir.
Yavuz KAYA
s. 6YÖNETİCİ ÖZETİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026
YAVUZ KAYA 6 Ana hüküm ve on temel bulgu
On temel bulgu Ziyaret, güvenlik merkezli ilişkiden ekonomik-jeostratejik ortaklığa geçiş arayışıdır. Ovaköy bağlantısı, Habur'a alternatif olmanın ötesinde Irak federal merkezi ile doğrudan erişim projesidir. Kerkük enerji ortaklığı Türkiye'yi transit ülke konumundan üretim zincirine taşımayı hedefler. Günlük bir milyon varil söylemi teknik kapasite değil, siyasî hedef olarak okunmalıdır.
Kalkınma Yolu'nun değeri yalnız transit gelir değil; güzergâh boyunca sanayi ve lojistik üretmesidir.
Su anlaşmazlığı tahsis, verimlilik, iklim, tarım ve göç dosyalarının bileşimidir. PKK ana tehdit olmakla birlikte IŞİD hücreleri ve milis rekabeti altyapı riskini büyütür. Şiî-Sünnî çatışması zayıflamış; mezhep temelli güç paylaşımı ve iç rekabet devam etmiştir. Irak İran'dan kopmaktan çok bağımlılıklarını çeşitlendirmeye çalışmaktadır.
Türkiye'nin en büyük fırsatı Körfez-Avrupa bağlantısında üretim ve lojistik merkezi olmaktır. Ziyaretin ve ikili ilişkinin öne çıkan göstergeleri.
Kritik ayrım Açıklanan kapasite ile gerçekleşmiş akış; imzalanan mutabakat ile finanse edilmiş proje; siyasî irade ile kurumsal uygulama birbirinden ayrılmalıdır. •
•
•
•
•
•
•
•
•
•
s. 7YÖNETİCİ ÖZETİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 5 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Irak ekonomisi ülke profili | 6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 11 Grand Faw Port: Official project overview and Development Road linkage | 12 U.S. EIA: Iraq Country Analysis Brief | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026
YAVUZ KAYA 7 Kritik göstergeler
Gösterge Değer Stratejik okuma
2025 ticaret hacmi 16,8 milyar $ Güçlü fakat Türkiye lehine dengesiz yapı
Türkiye'nin ihracatı 12,4 milyar $ Irak Türk sanayi ve gıda ürünleri için büyük pazar
Türkiye'nin ithalatı 4,4 milyar $ Ham petrol ağırlığı sürüyor
Irak kanıtlanmış petrol rezervi yaklaşık 145 milyar varil Dünya ve OPEC ölçeğinde stratejik üretici
Kalkınma Yolu ana hat 1.200 km üzeri Fav-Türkiye-Avrupa bağlantısı
Faw ilk terminal kapasitesi 3,5 milyon TEU/yıl Projenin liman ayağının başlangıç ölçeği
TPAO Kerkük ortaklığı %15 Üretim zincirine doğrudan katılım
Petrol hedefi 1 milyon varil/gün Siyasî hedef; teknik ve hukukî koşullara bağlı
Irak ekonomisinin petrol fiyatına duyarlı temel görünümü.
Veri notu Rezerv ve kapasite rakamları saha, tanım ve yıllara göre değişebilir. Bülten, resmî ve uluslararası kurumların erişilebilen son verilerini birlikte kullanmıştır.
s. 8ZİYARET DOSYASI DÜŞÜNCE - SAYI 41
1 T.C. İletişim Başkanlığı: Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'nin Türkiye ziyareti açıklaması, 27 Temmuz 2026 | 2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 30 Reuters: Erdoğan's 2024 Iraq visit and Development Road agreements | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026
YAVUZ KAYA 8 Ziyaret kronolojisi ve zamanlaması
1926 Ankara Antlaşması'ndan 2026 ziyaretine seçilmiş dönüm noktaları.
1926: Türkiye, Birleşik Krallık ve Irak arasında Ankara Antlaşması ile sınır ve Musul meselesinin hukukî çerçevesi kuruldu. 1970'ler: Irak-Türkiye ham petrol boru hattı ilişkisi gelişti. 1991: Körfez Savaşı ve kuzeyde oluşan güvenlik boşluğu Türkiye'nin Irak politikasını doğrudan etkiledi. 2003: ABD işgali Irak'ın devlet düzenini ve bölgesel güç dengesini değiştirdi. 2014-2017: IŞİD'in toprak hâkimiyeti ve Musul'un kurtarılması, güvenlik kurumlarının yeniden yapılanmasını hızlandırdı. 2024: Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Irak ziyareti, Kalkınma Yolu ve güvenlik iş birliği dâhil geniş bir mutabakat seti üretti.30 2026: Ali ez-Zeydi'nin Ankara ziyareti, Ovaköy, enerji üretim ortaklığı ve doğal kaynak karşılığı altyapı modelini gündemin merkezine taşıdı.1-3
Zamanlamanın anlamı Ziyaret, eski boru hattı hukukî çerçevesinin sona erdiği, Hürmüz risklerinin arttığı ve Irak'ın ABD-İran dengesini yeniden kurmaya çalıştığı bir anda gerçekleşmiştir.
s. 9ZİYARET DOSYASI DÜŞÜNCE - SAYI 41
3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026
YAVUZ KAYA 9 Beş anlaşma ne anlatıyor?
28 Temmuz 2026 tarihinde imzalanan beş belgenin stratejik sınıflandırması.
Yumuşak güç belgeleri Eğitim ve akademik iş birliği, gençlik ve spor ile sınai mülkiyet anlaşmaları uzun vadeli kurumsal bağlar üretmeyi hedeflemektedir. Bu belgeler ilk bakışta düşük profilli görünse de insan kaynağı, standartlar, patentler ve kurumsal temaslar bakımından ekonomik ortaklığın altyapısını oluşturabilir. Jeoekonomik belgeler Fişhabur-Ovaköy kara ve demir yolu taşımacılığı ile doğal kaynak karşılığında ulaşım altyapısı geliştirme çerçevesi, ziyaretin stratejik ağırlık merkezidir. Bunlar güzergâh, finansman, güvenlik ve egemenlik tartışmalarını aynı sözleşme alanında birleştirir.
Açık kalan dosyalar Kapsamlı enerji anlaşmasının hukukî metni, güzergâh yatırımlarının finansman modeli, su tahsis-verimlilik mekanizması ve güvenlik garantileri henüz uygulama düzeyinde tamamlanmış değildir.
s. 10ZİYARET DOSYASI DÜŞÜNCE - SAYI 41
1 T.C. İletişim Başkanlığı: Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'nin Türkiye ziyareti açıklaması, 27 Temmuz 2026 | 2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 7 World Bank: Iraq Country Climate and Development Report
YAVUZ KAYA 10 Görünen gündem, gerçek stratejik gündem
Ziyaret gündeminin birbirine bağlı sekiz politika alanı.
Ziyaretin konuları ayrı dosyalar gibi görünse de gerçekte tek bir stratejik geometri oluşturur. Ovaköy ve Kalkınma Yolu için güvenlik gerekir; güvenlik iş birliği Bağdat'ın egemenlik hassasiyetini gözetmek zorundadır. Enerji yatırımı su ve elektrik altyapısına, su yönetimi tarım ve toplumsal istikrara, ticaret ise bankacılık ve gümrük reformuna bağlıdır. Bu nedenle tek başına petrol hattına, PKK'ya veya ticaret hacmine bakmak yanıltıcıdır. Türkiye'nin kazancı; enerji, ulaştırma, savunma, su teknolojisi ve sanayi yatırımlarını eşgüdümlü bir paket hâline getirebilmesine bağlıdır. Irak'ın kazancı ise coğrafyasını transit koridordan üretim koridoruna dönüştürmesi, devlet kapasitesini silahlı ve siyasî parçalanmanın üzerine çıkarabilmesidir.
Ana stratejik soru Türkiye ve Irak, ortak coğrafyalarını çatışmaların geçiş alanından enerji, ticaret ve üretim merkezine dönüştürebilecek mi?
s. 11TARİHSEL ARKA PLAN DÜŞÜNCE - SAYI 41
4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 12 U.S. EIA: Iraq Country Analysis Brief | 33 Iraq Ministry of Oil: Oil production, export and field data
YAVUZ KAYA 11 1926-1991: sınır, petrol ve savaş
Musul ve sınırın mirası Türkiye-Irak ilişkilerinin tarihsel zemini, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki Musul meselesiyle şekillendi. 1926 Ankara Antlaşması sınırı hukukîleştirdi; fakat Musul, Kerkük, Türkmenler ve kuzey Irak'ın güvenliği Türk stratejik hafızasında kalıcı bir yer edindi. Sınırın çizilmesi, coğrafi ve toplumsal bağları ortadan kaldırmadı.
Boru hattı diplomasisi 1970'lerden itibaren Irak petrolünü Ceyhan'a taşıyan hat, iki ülke arasındaki ekonomik ilişkinin ana omurgasına dönüştü. Hat, Türkiye'ye transit ve enerji güvenliği avantajı; Irak'a Akdeniz'e çıkış sağladı. Bununla birlikte savaşlar ve yaptırımlar hattın sürekliliğini sık sık bozdu. İran-Irak Savaşı 1980-1988 savaşı sırasında Türkiye, iki komşusuyla ekonomik bağlarını korumaya çalışırken Irak için kuzey ticaret ve petrol güzergâhının önemi arttı. Savaş aynı zamanda Irak devletinin güvenlik merkezli yapısını sertleştirdi, kaynaklarını askerîleştirdi ve sonraki borç krizini hazırladı.
1990-1991 kırılması Kuveyt'in işgali, Körfez Savaşı ve yaptırımlar Türkiye-Irak ticaretini ağır biçimde etkiledi. Kuzeyde oluşan fiilî özerklik ve güvenlik boşluğu, PKK'nın hareket alanını genişletti. Böylece Irak dosyası Türkiye için enerji ve ticaret kadar sınır güvenliği meselesine dönüştü.
Tarihsel ders İki ülke arasındaki ekonomik altyapı, bölgesel savaş ve yaptırımlara karşı kırılgandır. Yeni enerji ve koridor düzeninin hukukî, güvenlik ve finansman çeşitliliği bu tarihsel kırılganlığı azaltmalıdır.
s. 12TARİHSEL ARKA PLAN DÜŞÜNCE - SAYI 41
4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 24 Carnegie Endowment: Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order | 30 Reuters: Erdoğan's 2024 Iraq visit and Development Road agreements
YAVUZ KAYA 12 1991-2003: yaptırımlar ve kuzeyde yeni düzen
Çifte ambargo etkisi 1990'lar boyunca Irak'a uygulanan uluslararası yaptırımlar, Türkiye'nin güneydoğu sınır ekonomisini ve transit ticaretini daralttı. Petrol hattının düşük kapasiteyle çalışması, sınır ticaretinin kayıt dışına kayması ve güvenlik maliyetinin büyümesi, ilişkinin ekonomik temelini zayıflattı.
Kuzey Irak'ta yeni düzen Bağdat'ın kuzeydeki kontrolünün gerilemesi, KDP ve KYB'nin kurumsallaşmasına yol açtı. Türkiye bir yandan PKK'ya karşı sınır ötesi güvenlik tedbirleri aldı, diğer yandan Kürt bölgesindeki ticarî ve siyasî aktörlerle ilişki kurmak zorunda kaldı. Türkiye-Irak sınırında Habur ve Ovaköy seçeneklerinin analitik gösterimi. 2003 öncesi stratejik ikilem Ankara, Irak'ın toprak bütünlüğünü korumayı temel ilke olarak benimsedi; ancak Bağdat'ın zayıflaması ve kuzeydeki fiilî düzen nedeniyle sahadaki çoklu aktörlerle çalıştı. Bu ikilem, 2003 sonrası dönemde daha da belirginleşti.
Süreklilik Bugün Ovaköy, Bağdat-Erbil dengesi ve PKK tartışmaları, 1990'larda oluşan güvenlik ve erişim sorunlarının güncellenmiş biçimleridir.
s. 13TARİHSEL ARKA PLAN DÜŞÜNCE - SAYI 41
18 U.S. CENTCOM: 2026 posture statement and ISIS assessment | 19 UNOCT: 2026 Counter-Terrorism Conference Report | 20 UNDP Iraq: Social Cohesion Programme | 21 UNDP Iraq: Stabilization and returns in liberated areas | 39 Iraq Body Count / UNAMI: Conflict and civilian-security trend datasets | 40 IOM Iraq: Displacement Tracking Matrix
YAVUZ KAYA 13 2003-2017: işgal, mezhep savaşı ve IŞİD
Devletin yeniden kurulması 2003 ABD işgali, Irak'ın ordu ve kamu kurumlarını dağıtarak derin bir güvenlik ve temsil krizi oluşturdu. Etnik-mezhepsel güç paylaşımı, yeni anayasal düzenin ve hükümet oluşumlarının temel mekanizmasına dönüştü. Bu yapı temsil sağlarken parti kotası, patronaj ve kurumsal parçalanma sorunlarını da kalıcılaştırdı.
Mezhep savaşı ve El Kaide 2006-2008 yıllarında Şiî-Sünnî şiddeti ve El Kaide bağlantılı ağlar büyük can kaybına, zorunlu göçe ve mahallelerin ayrışmasına yol açtı. Sünnî aşiretlerin Sahva hareketiyle El Kaide'ye karşı mobilizasyonu tehdidi geriletti; ancak siyasî entegrasyon eksikleri uzun vadeli kırılganlık bıraktı. IŞİD'in yükselişi 2014'te Musul'un düşmesi, ordunun kurumsal zayıflığını ve Sünnî bölgelerdeki dışlanma birikimini açığa çıkardı. IŞİD'in toprak hâkimiyeti Irak, Peşmerge, Haşdi Şabi ve uluslararası koalisyonu aynı cephede buluşturdu; fakat savaş sonrası güvenlik alanı daha parçalı hâle geldi.
Musul'un kurtarılması 2017'de toprak hâkimiyetinin sona ermesi askerî zaferdi; ancak yeniden imar, kayıp kişiler, tutuklular, yerinden edilmişler ve silahlı yapıların devlet içindeki konumu çözülemedi. Bugünkü IŞİD riski bu eksiklerin yönetimine bağlıdır.
Tarihsel bağlantı IŞİD'in yeniden toprak hâkimiyeti kurma ihtimali düşük olsa da dışlanma, işsizlik, cezaevi-kamp sorunu ve kırsal güvenlik boşlukları örgütün hücre üretme kapasitesini besleyebilir.
s. 14TARİHSEL ARKA PLAN DÜŞÜNCE - SAYI 41
6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 8 World Bank: Iraq Economic Monitor: A New Opportunity to Reform | 22 Chatham House: Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026 | 25 Republic of Iraq: Constitution of Iraq - Article 140 | 30 Reuters: Erdoğan's 2024 Iraq visit and Development Road agreements
YAVUZ KAYA 14 2017-2024: normalleşme, protesto ve stratejik reset
Normalleşme ve protesto IŞİD sonrası dönemde petrol gelirleri ve şehirlerin yeniden inşası, normalleşme için alan açtı. Buna rağmen 2019 Tişrin protestoları yolsuzluk, işsizlik, kamu hizmetlerinin zayıflığı ve İran etkisine tepkiyi görünür kıldı. Genç kuşakların bir bölümü mezhep kotasına dayalı siyaset yerine vatandaşlık temelli devlet talep etti.
Bağdat-Erbil ekonomik çatışması Bütçe, petrol ihracatı ve yetki paylaşımı anlaşmazlıkları Irak'ın enerji politikasını parçaladı. Kerkük-Ceyhan hattının düzenli işletilmesi, yalnız Türkiye-Irak meselesi değil, federal hükûmet ile Kürdistan Bölgesel Yönetimi arasındaki hukukî ve mali uzlaşmaya bağlı hâle geldi. Irak'ta etnik-mezhepsel güç paylaşımı ve devlet kurumları.
2024 stratejik reset Erdoğan'ın Nisan 2024 Irak ziyareti, güvenlik iş birliği, su, enerji ve Kalkınma Yolu'nu tek paket altında topladı. 2026 ziyareti bu çerçevenin somutlaştırılması girişimidir.30
Yapısal sorun Irak'ın sorunu yalnız dış müdahale değildir; kamu gelirlerinin petrol bağımlılığı, kurumların parti ağlarına bölünmesi ve silahlıekonomik aktörlerin iç içe geçmesidir.
s. 15TARİHSEL ARKA PLAN DÜŞÜNCE - SAYI 41
1 T.C. İletişim Başkanlığı: Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'nin Türkiye ziyareti açıklaması, 27 Temmuz 2026 | 2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 30 Reuters: Erdoğan's 2024 Iraq visit and Development Road agreements | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026
YAVUZ KAYA 15 2024-2026: çerçeveden uygulamaya
2024 ziyaretinden 2026 özel ziyarete uzanan devamlılık.
2024 mutabakatları, Türkiye ve Irak arasında kapsamlı bir kurumsal çerçeve oluşturdu. Güvenlik mekanizmaları, su komiteleri, ticaret ve Kalkınma Yolu görüşmeleri bu dönemde yoğunlaştı. 2026 ziyareti ise çerçevenin üç somut ayağını öne çıkardı: Ovaköy'ün kara-demir yolu bağlantısı, doğal kaynak karşılığı altyapı finansmanı ve enerji üretim ortaklığı. Bu ilerleme aynı zamanda yeni pazarlık alanları doğurdu. Irak, Türk askerî varlığına ilişkin egemenlik hassasiyetini korurken Ankara PKK'nın Irak topraklarından çıkarılmasını bekliyor. Bağdat su akışında öngörülebilirlik talep ederken Türkiye verimlilik ve altyapı dönüşümünü vurguluyor. Enerji alanında ise Bağdat, Erbil ve uluslararası şirketlerin hakları aynı hukukî metinde uzlaştırılmak zorunda.
2026 eşiği İlişki artık niyet beyanı aşamasını geçmiştir; fakat uygulama başarısı sözleşme ayrıntısı, finansman, kurumsal koordinasyon ve güvenlik göstergeleriyle sınanacaktır.
s. 16TİCARET VE EKONOMİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 5 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Irak ekonomisi ülke profili
YAVUZ KAYA 16 16,8 milyar dolarlık ilişkinin yapısı
2025 Türkiye-Irak mal ticaretinin yönü ve temel bileşimi.
2025'te ikili ticaret hacmi yaklaşık 16,8 milyar dolara ulaştı; Türkiye'nin ihracatı 12,4 milyar dolar, ithalatı 4,4 milyar dolar seviyesindeydi.4 Türkiye gıda, hububat, tekstil, mobilya, makine ve demirçelik ürünleri satarken Irak'tan ağırlıklı olarak ham petrol almaktadır. Bu yapı iki ekonominin tamamlayıcılığını gösterir; fakat sanayi ortaklığının zayıflığını da ortaya koyar. Ticaretin büyümesi için sınır kapısı kapasitesi, gümrük dijitalleşmesi, ürün standartları, ödeme kanalları ve Irak içi lojistik iyileştirilmelidir. Türk ürünlerinin pazardaki güçlü konumu, İran, Çin ve Körfez üreticilerinin rekabetiyle karşı karşıyadır. Uzun vadeli avantaj, yalnız ihracat değil; Irak'ta ortak üretim ve dağıtım ağları kurmaktır.
Türkiye için fırsat Gaziantep, Mardin, Şanlıurfa, Diyarbakır ve Mersin-İskenderun hattı; Irak pazarıyla entegre lojistik, gıda işleme, yapı malzemesi ve makine kümeleri oluşturabilir.
s. 17TİCARET VE EKONOMİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
5 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Irak ekonomisi ülke profili | 6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 8 World Bank: Iraq Economic Monitor: A New Opportunity to Reform | 12 U.S. EIA: Iraq Country Analysis Brief
YAVUZ KAYA 17 Irak ekonomisi: büyük kaynak, yüksek kırılganlık
Irak ekonomisinde petrol geliri, büyüme ve mali kırılganlık.
Petrol bağımlılığı Irak'ın bütçe gelirleri ve döviz kazancı büyük ölçüde petrolden gelir. Bu yapı yüksek fiyat dönemlerinde harcama alanı yaratırken fiyat düşüşlerinde bütçe açığı, yatırım kesintisi ve kamu maaş baskısı üretir. IMF, kamu harcamalarının petrol fiyatına duyarlılığına ve reform ihtiyacına dikkat çekmektedir.6 Genç nüfus ve istihdam Kamu istihdamı toplumsal denge aracı olarak kullanılmakta; özel sektörün gelişimi elektrik, finansman, hukukun uygulanması ve yolsuzluk sorunlarıyla sınırlanmaktadır. Kalkınma Yolu'nun siyasî meşruiyeti, ne kadar transit gelir ürettiğinden çok kaç kalıcı iş ve üretim tesisi oluşturduğuyla ölçülecektir.
Makro risk Petrol gelirleriyle finanse edilen büyük altyapı projesi, fiyat düşüşü veya bütçe krizinde yavaşlayabilir. Finansman tek bir kaynağa değil, çok taraflı ve aşamalı yapıya dayanmalıdır.
s. 18TİCARET VE EKONOMİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 27 European Commission: Global Gateway
YAVUZ KAYA 18 Türk şirketleri için fırsat ve risk portföyü
Müteahhitlikten ortak üretime Türk müteahhitlik şirketleri Irak'ta konut, enerji, yol, havaalanı, sağlık ve ticari yapı projelerinde uzun deneyime sahiptir. Yeni dönemde yalnız anahtar teslim inşaat değil; işletme, bakım, eğitim ve teknoloji transferini kapsayan modeller daha kalıcı değer üretebilir.
Öncelikli sektörler Demir yolu, sinyalizasyon ve lojistik merkezler Su arıtma, sulama modernizasyonu ve kanal rehabilitasyonu Elektrik şebekesi, gaz işleme ve dağıtım altyapısı
Gıda işleme, soğuk zincir ve tarım makineleri Çimento, demir-çelik, prefabrik yapı ve depolama
Sağlık, eğitim, yazılım ve dijital kamu hizmetleri Temel şirket riskleri Ödeme gecikmeleri, sözleşme değişiklikleri, güvenlik maliyeti, yerel ortak seçimi, siyasi patronaj, çoklu gümrük uygulamaları ve döviz transferi şirketlerin temel riskleridir. Proje finansmanı, tahkim, siyasi risk sigortası ve şeffaf ihale mekanizmaları güçlendirilmelidir.
Politika önerisi Türkiye, Irak projeleri için Eximbank, Türk bankaları, Körfez fonları ve çok taraflı kuruluşları birleştiren bir 'Irak Proje Finansman Platformu' kurmalıdır. • • •
• •
•
s. 19TİCARET VE EKONOMİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 34 Iraq Ministry of Transport: Development Road project documents
YAVUZ KAYA 19 Habur-Ovaköy: rekabet değil dayanıklılık
Habur ve önerilen Ovaköy bağlantısının stratejik işlevleri.
Habur'un üstünlüğü Mevcut altyapı, ticaret hacmi, Kürdistan Bölgesel Yönetimi ile bağlantı ve yerleşmiş lojistik ağ Habur'u vazgeçilmez kılar. Ancak tek kapıya aşırı bağımlılık, yoğunluk ve bölgesel siyaset kaynaklı kesinti riski üretir. Ovaköy'ün vaadi Ovaköy, Türkiye'yi Musul üzerinden federal Irak'a daha doğrudan bağlayabilir ve Kalkınma Yolu'nun kuzey çıkışını çeşitlendirebilir. Fakat güzergâhın güvenliği, arazi ve altyapı yatırımı, KBY'nin ekonomik kaygıları ve yerel toplulukların katılımı çözülmelidir.
Doğru yaklaşım Ovaköy, Habur'un yerine geçen sıfır toplamlı bir proje değil; iki kapılı, çok güzergâhlı ve kesintiye dayanıklı sınır ekonomisinin parçası olarak tasarlanmalıdır.
s. 20KALKINMA YOLU DÜŞÜNCE - SAYI 41
2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 11 Grand Faw Port: Official project overview and Development Road linkage | 34 Iraq Ministry of Transport: Development Road project documents | 38 Atlantic Council: Iraq's Development Road and regional connectivity
YAVUZ KAYA 20 Fav'dan Avrupa'ya yeni omurga
Fav Limanı'ndan Türkiye'ye uzanan Kalkınma Yolu ana omurgası.
Kalkınma Yolu, Basra Körfezi'ndeki Fav Limanı'nı Basra, Bağdat, Musul ve Türkiye sınırı üzerinden Avrupa ağlarına bağlamayı hedefleyen kara-demir yolu sistemidir. Irak yönetimi projeyi petrol dışı gelir, istihdam, sanayi bölgeleri ve ülke bütünlüğü için stratejik araç olarak sunmaktadır.11,34 Projenin başarısı yalnız kilometre uzunluğuna veya konteyner hızına bağlı değildir. Liman işletmesi, demir yolu standardı, gümrük sistemi, sınır geçişi, yük garantisi, sanayi bölgeleri ve güvenlik tek bir ticari modelde birleştirilmelidir. Aksi hâlde hat, yüksek maliyetli fakat düşük yük hacimli bir altyapıya dönüşebilir.
Ekonomi nehri Irak açısından Kalkınma Yolu'nun gerçek değeri, kıyı ile kuzey arasındaki vilayetleri üretim ve istihdam zincirine bağlamasıdır. Transit ücret tek başına dönüşüm yaratmaz.
s. 21KALKINMA YOLU DÜŞÜNCE - SAYI 41
14 IEA: Strait of Hormuz and global oil trade | 27 European Commission: Global Gateway | 36 EUISS: IMEC: what Europe needs to bring the corridor to life | 38 Atlantic Council: Iraq's Development Road and regional connectivity
YAVUZ KAYA 21 Koridorlar savaşı mı, bağlantılar ağı mı?
Kalkınma Yolu, IMEC, Süveyş ve Kuzey-Güney koridorlarının analitik karşılaştırması.
Rakip değil, ağ rekabeti Kalkınma Yolu; Süveyş deniz hattı, Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Koridoru (IMEC), Çin'in Kuşak ve Yol ağları ve İran-Rusya Kuzey-Güney Koridoru ile aynı yük ve sermaye havuzunda rekabet eder. Ancak koridorlar bütünüyle birbirini dışlamak zorunda değildir; aktarma ve yan bağlantılar tamamlayıcılık yaratabilir. Belirleyici kriterler Toplam taşıma süresi ve güvenilirlik Liman-demir yolu aktarma maliyeti Gümrük geçiş sayısı ve dijital uyum
Jeopolitik kesinti ve sigorta maliyeti Yük hacmi ve dönüş yükü garantisi
Avrupa ağlarına teknik entegrasyon • • •
• •
•
s. 22KALKINMA YOLU DÜŞÜNCE - SAYI 41
11 Grand Faw Port: Official project overview and Development Road linkage | 34 Iraq Ministry of Transport: Development Road project documents | 38 Atlantic Council: Iraq's Development Road and regional connectivity
YAVUZ KAYA 22 Fav Limanı: projenin denize açılan kapısı
Fav Limanı'nın ilk aşama bileşenleri ve Kalkınma Yolu bağlantısı.
Fav Büyük Limanı, Irak'ın Basra Körfezi'ne derin su erişimini büyütmeyi ve ülkeyi bölgesel lojistik düğüme dönüştürmeyi amaçlamaktadır. Resmî proje bilgileri ilk terminalde yaklaşık 3,5 milyon TEU yıllık kapasite, 2,4 kilometrelik batırma tüneli, 62 kilometrelik bağlantı yolu ve 23 kilometrelik seyir kanalını öne çıkarmaktadır.11 Limanın ekonomik geleceği üç koşula bağlıdır: düzenli büyük ölçekli yük çekebilmek, Basra'dan kuzeye kesintisiz demir yolu işletmek ve Körfez limanlarıyla fiyat-hizmet rekabetine girebilmek. Limanın gecikmesi veya yük garantisinin oluşmaması, tüm Kalkınma Yolu'nun finansal getirisini zayıflatır.
Türkiye bağlantısı Fav'ın Türkiye için değeri, yalnız limana erişim değil; Mersin, İskenderun, Ceyhan ve Avrupa demir yolu ağlarıyla çok limanlı bir sistem kurulabilmesidir.
s. 23KALKINMA YOLU DÜŞÜNCE - SAYI 41
3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 11 Grand Faw Port: Official project overview and Development Road linkage | 27 European Commission: Global Gateway | 34 Iraq Ministry of Transport: Development Road project documents | 38 Atlantic Council: Iraq's Development Road and regional connectivity
YAVUZ KAYA 23 Finansman, yönetişim ve uygulanabilirlik
Finansman seçenekleri Irak bütçesi ve petrol gelirleri
Doğal kaynak karşılığı altyapı modeli Türkiye-Katar-BAE ortak yatırım araçları
Kamu-özel iş birliği ve işletme imtiyazları Çok taraflı kalkınma bankaları Yük ve kapasite garantili proje finansmanı Yönetişim riskleri Maliyet artışı ve kapsam değişikliği
Siyasi kota ve ihale şeffaflığı Vilayetler arası gelir paylaşımı
Güzergâh güvenliği ve sigorta maliyeti Teknik standart uyumsuzluğu Yetersiz yük talebi ve geri ödeme riski
Doğal kaynak karşılığı altyapı Bu model Irak'ın nakit baskısını azaltabilir; ancak petrolün değerlemesi, teslim zamanı, fiyat riski ve uyuşmazlık çözümü şeffaf değilse uzun vadeli mali anlaşmazlık doğurabilir.
Önerilen kurumsal yapı Türkiye ve Irak, proje bazlı kararların üzerinde çalışan ortak bir Kalkınma Yolu Otoritesi kurmalı; finansman, güvenlik, gümrük, teknik standart ve çevresel etkileri tek veri panosunda izlemelidir. Katar ve BAE gibi ortakların temsili, bağımsız teknik denetim ve kamuya açık ilerleme raporları yatırımcı güvenini artırır. •
• •
• • • •
• •
• • •
s. 24ENERJİ ORTAKLIĞI DÜŞÜNCE - SAYI 41
12 U.S. EIA: Iraq Country Analysis Brief | 13 OPEC: Annual Statistical Bulletin 2026 | 14 IEA: Strait of Hormuz and global oil trade | 33 Iraq Ministry of Oil: Oil production, export and field data
YAVUZ KAYA 24 Irak petrol coğrafyası
Irak'ın başlıca petrol sahaları ve Kerkük-Ceyhan bağlantısı.
Irak yaklaşık 145 milyar varillik kanıtlanmış ham petrol rezerviyle dünyanın büyük rezerv sahiplerinden biridir ve OPEC'in önde gelen üreticileri arasındadır.12,13 Üretimin ağırlık merkezi güneyde Rumaila, West Qurna, Zubair, Majnoon ve Halfaya sahalarıdır. Kerkük ve kuzey sahaları ise Türkiye hattı ve tarihsel-siyasî önemi nedeniyle ayrı değer taşır. Irak'ın enerji stratejisindeki ana sorun rezerv kıtlığı değil; üretim kapasitesi, su enjeksiyonu, gaz yakma, depolama, ihracat güzergâhı, şirket sözleşmeleri ve federal-bölgesel yetki paylaşımını aynı sistemde yönetememesidir. Türkiye'nin rolü bu sorunların yalnız taşıma bölümünde değil, saha hizmetleri ve işleme zincirinde genişleyebilir.
Enerji hükmü Irak'ın kuzeye açılan güvenli ihracat kapasitesi, Hürmüz riskine karşı stratejik sigortadır; Türkiye için ise Ceyhan'ın bölgesel enerji merkezi rolünü güçlendirir.
s. 25ENERJİ ORTAKLIĞI DÜŞÜNCE - SAYI 41
2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 12 U.S. EIA: Iraq Country Analysis Brief | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026 | 33 Iraq Ministry of Oil: Oil production, export and field data
YAVUZ KAYA 25 Kerkük-Ceyhan: boru hattından enerji sistemine
Üretim sahasından Ceyhan'a uzanan enerji değer zinciri.
Eski model Irak üretir, boru hattı Türkiye üzerinden Ceyhan'a taşır; gelir ve hukuk büyük ölçüde ham petrol transitine dayanır. Savaş, sabotaj, yaptırım ve Bağdat-Erbil ihtilafı akışı kesintiye uğratmıştır. Yeni model Petrol ve gaz sahalarına ortaklık, boru hattı modernizasyonu, depolama, rafinaj, petrokimya, elektrik ticareti ve liman entegrasyonu aynı enerji anlaşmasının parçaları hâline gelebilir.
Hukukî düğüm Yeni anlaşma; federal Irak'ın ihracat yetkisi, KBY üretiminin statüsü, tahkim hükümleri, kapasite ödemeleri ve işletme sorumluluğunu açık biçimde düzenlemelidir.
Kerkük-Ceyhan hattının yalnız yeniden açılması değil, güvenli ve ticari olarak sürdürülebilir bir rejime bağlanması gerekir. Fiziksel hat kadar sözleşme mimarisi de enerji güvenliğinin parçasıdır.
s. 26ENERJİ ORTAKLIĞI DÜŞÜNCE - SAYI 41
2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026 | 33 Iraq Ministry of Oil: Oil production, export and field data
YAVUZ KAYA 26 TPAO-BP-Kerkük ortaklığının anlamı
Üretim ortağına geçiş TPAO'nun BP'nin Kerkük sahasında faaliyet gösteren yapısına yüzde 15 payla katılması, Türkiye'nin Irak petrolünde yalnız alıcı ve transit aktör olmaktan çıkarak üretim, saha geliştirme ve rezerv yönetimine girmesi anlamına gelir.2,31
Bu ortaklık teknik bilgi, hizmet şirketleri ve uzun vadeli tedarik güvenliği sağlayabilir. Türkiye açısından değer, pay oranının ötesinde saha verisine, yatırım kararına ve üretim planına erişimdir. Üretim ortaklığının taşıma, işleme ve pazarlama ile bağlanması.
Bir milyon varil/gün Irak Başbakanı'nın açıkladığı hedef siyasî iradenin ölçüsünü gösterir; mevcut fiilî akış değildir. Üretim, hat kapasitesi, BağdatErbil uzlaşması ve yeni yatırımlar tamamlanmadan hedef gerçekleşemez.
Türkiye için dört kazanım
Alan Muhtemel kazanım
Arz güvenliği Uzun vadeli saha bağlantılı tedarik
Sanayi Petrol hizmetleri, boru, ekipman ve mühendislik
Ceyhan Depolama, ticaret, rafinaj ve petrokimya merkezi
Diplomasi Bağdat ve uluslararası şirketlerle kurumsal bağ
s. 27ENERJİ ORTAKLIĞI DÜŞÜNCE - SAYI 41
15 IEA: Iraq's Energy Sector: A Roadmap to a Brighter Future | 16 TotalEnergies: Gas Growth Integrated Project in Iraq | 17 CNPC: Annual report and Iraq operations | 28 U.S. Department of State: Sanctions on Iran-aligned actors and oil-smuggling networks, 2026 | 37 Chatham House: Why Iraqi ruling elites pivot to China
YAVUZ KAYA 27 Doğal gaz, elektrik ve şirketler rekabeti
Gaz paradoksu Irak büyük petrol üreticisi olmasına rağmen elektrik üretiminde ihtiyaç duyduğu doğal gazın bir bölümünü İran'dan ithal etmektedir. Petrol sahalarında yakılan gazın toplanması, işlenmesi ve elektrik santrallerine verilmesi enerji bağımsızlığının anahtarıdır.15
Fransa ve Körfez sermayesi TotalEnergies liderliğindeki GGIP; gaz yakımını azaltma, petrol sahası geliştirme, deniz suyu işleme ve güneş enerjisini bir araya getiren entegre bir portföydür. Bu yapı Fransa'nın şirket üzerinden jeopolitik etki kurduğunu gösterir.16 Çin'in alanı CNPC ve diğer Çinli şirketler, büyük petrol sahaları ve gaz işleme tesislerinde kalıcı rol edinmiştir. Çin'in avantajı uzun vadeli finansman, mühendislik ve petrol alımını tek paket hâline getirebilmesidir.17,37
Türkiye'nin alanı Türkiye; elektrik ticareti, iletim şebekesi, gaz işleme ekipmanı, EPC hizmetleri ve yenilenebilir enerji yatırımlarında tamamlayıcı ortak olabilir. Rekabeti yalnız saha sahipliği üzerinden değil, değer zinciri üzerinden okumalıdır.
Jeopolitik sonuç Irak'ın İran gazına bağımlılığının azalması, yalnız enerji verimliliği değil; Bağdat'ın dış politika hareket alanının genişlemesidir.
s. 28SU VE GIDA GÜVENLİĞİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
7 World Bank: Iraq Country Climate and Development Report | 9 World Bank: Water in Iraq: from crisis to reform | 10 FAO AQUASTAT: Iraq water resources and irrigation profile | 35 Iraq Ministry of Water Resources: National water management information
YAVUZ KAYA 28 Dicle-Fırat: tahsis tartışmasının ötesi
Dicle-Fırat havzası, başlıca barajlar ve Irak'taki su baskısı alanları.
Irak'ın su güvenliği; Türkiye ve İran'dan gelen sınır aşan akış, yağış azalması, artan sıcaklık, buharlaşma, baraj işletmesi, sulama kayıpları ve Basra'daki tuzlanmanın birleşimidir. Dünya Bankası, kişi başına kullanılabilir suyun 2030'a doğru ciddi kıtlık eşiğinin altına gerileme riskine dikkat çekmektedir.7,9 Türkiye üst kıyıdaş olarak depolama ve akış yönetiminde güçlü konumdadır; Irak ise akış miktarı ve zamanlamasının tarım, içme suyu ve toplumsal istikrar için öngörülebilir olmasını istemektedir. Kalıcı çözüm, yalnız yıllık hacim pazarlığı değil, ortak ölçüm, mevsimsel planlama, kuraklık protokolü ve verimlilik yatırımı gerektirir.
Hidropolitik ilke Su dosyası sıfır toplamlı güvenlik diliyle değil; paylaşılan risk, ortak veri ve karşılıklı fayda yaklaşımıyla yönetilmelidir.
s. 29SU VE GIDA GÜVENLİĞİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
7 World Bank: Iraq Country Climate and Development Report | 9 World Bank: Water in Iraq: from crisis to reform | 10 FAO AQUASTAT: Iraq water resources and irrigation profile | 35 Iraq Ministry of Water Resources: National water management information
YAVUZ KAYA 29 Sudan gıdaya, göçten güvenliğe
Su-enerji-gıda-göç-güvenlik bağlantısı.
Irak içi verimlilik Açık kanallardaki kayıplar, vahşi sulama, ürün deseninin suya duyarlılığı, drenaj eksikliği ve tuzlanma krizi büyütmektedir. FAO verileri su çekiminin tarihsel olarak büyük bölümünün tarımda kullanıldığını göstermektedir.10 Türkiye'nin teklif alanı Basınçlı sulama ve akıllı sayaçlar Kanal kaplama ve kaçak azaltımı Atık su geri kazanımı
Kuraklığa dayanıklı tohum ve ürün deseni Ortak hidrolojik veri merkezi
Basra tuzluluğu ve içme suyu projeleri
Toplumsal risk Su kıtlığı tarımsal gelir kaybı, kırsal göç, işsizlik ve şehirlerde hizmet baskısı üretir. Bu zincir güvenlik ve radikalleşme sorunlarından ayrı değerlendirilemez.
Dünya Bankası senaryoları, su verimliliğinde sınırlı iyileşmelerin dahi uzun vadeli ekonomik kayıpları azaltabileceğini göstermektedir.7,9 Türkiye-Irak su iş birliğinin performans ölçütü, yalnız bırakılan su değil, birim su başına üretim artışı olmalıdır. • • •
• •
•
s. 30GÜVENLİK MİMARİSİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
18 U.S. CENTCOM: 2026 posture statement and ISIS assessment | 22 Chatham House: Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026 | 24 Carnegie Endowment: Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order | 39 Iraq Body Count / UNAMI: Conflict and civilian-security trend datasets
YAVUZ KAYA 30 Parçalı güç yapısı ve kritik altyapı
Irak'ın kuzeyi ve orta kesimlerinde başlıca güvenlik baskı alanları.
Irak'ın güvenlik alanı tek bir komuta zincirinden ibaret değildir. Federal ordu, İçişleri Bakanlığı güçleri, Terörle Mücadele Servisi, Haşdi Şabi, Peşmerge kuvvetleri, yerel polis, aşiret unsurları ve yabancı koalisyon yapıları farklı yetki ve coğrafyalarda faaliyet göstermektedir. Bu parçalı mimari, IŞİD'e karşı geniş kapasite üretmiş olsa da sınır, tartışmalı bölgeler ve kritik altyapıda koordinasyon boşlukları oluşturur. Kalkınma Yolu, petrol boru hatları ve yeni sınır kapıları için güvenlik modeli; tek bir silahlı aktöre bırakılmamalı, federal-kurumsal komuta ve ortak risk merkezi altında kurulmalıdır.
Güvenlik stratejisi Türkiye'nin hedefi yalnız tehdit unsurlarını sahada baskılamak değil; Irak'ın kendi topraklarında sürdürülebilir devlet kontrolü ve istihbarat kapasitesi oluşturmasına katkı vermek olmalıdır.
s. 31GÜVENLİK MİMARİSİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 24 Carnegie Endowment: Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order | 30 Reuters: Erdoğan's 2024 Iraq visit and Development Road agreements | 32 Reuters: Regional security cooperation against ISIS
YAVUZ KAYA 31 PKK, Sincar, Mahmur ve sınır güvenliği
Coğrafi sorun PKK'nın Kandil, Hakurk, Metina, Gara, Zap ve bağlantılı alanlardaki varlığı; Türkiye sınır güvenliği, Irak egemenliği ve Kürt bölgesinin iç siyasetiyle iç içedir. Sincar ve Mahmur gibi alanlar, farklı silahlı ve siyasî ağların kesiştiği özel düğümlerdir.
Ankara'nın beklentisi PKK'nın yasaklı statüsünün uygulanması
Finans ve lojistik ağlarının kesilmesi Sınırda ortak gözetim ve istihbarat
Sincar anlaşmasının uygulanması
Kritik altyapıdan örgütsel nüfuzun çıkarılması Türkiye-Irak projeleri için tehditlerin olasılık-etki değerlendirmesi. Bağdat'ın hassasiyeti Irak, Türkiye'nin güvenlik kaygılarını tanırken yabancı askerî varlık ve operasyonların egemenlik tartışması üretmesini istememektedir. Kalıcı çözüm, Bağdat'ın kapasite kazanması ve hedeflerin ortak hukukî mekanizma altında yürütülmesidir.
Stratejik denge PKK ile mücadelede taktik başarı, Irak devletiyle siyasî güven kaybı doğurursa uzun vadeli güvenlik kazanımı zayıflar. Güvenlik ve egemenlik aynı çerçevede yönetilmelidir. •
• •
• •
s. 32GÜVENLİK MİMARİSİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
18 U.S. CENTCOM: 2026 posture statement and ISIS assessment | 19 UNOCT: 2026 Counter-Terrorism Conference Report | 20 UNDP Iraq: Social Cohesion Programme | 21 UNDP Iraq: Stabilization and returns in liberated areas | 32 Reuters: Regional security cooperation against ISIS
YAVUZ KAYA 32 IŞİD sonrası değil, IŞİD'in düşük yoğunluklu dönemi
IŞİD kaldı mı? Evet; fakat 2014-2017 dönemindeki gibi şehirleri yöneten ve geniş toprak parçasına hükmeden bir yapı olarak değil. CENTCOM değerlendirmeleri saldırıların 2013'ten bu yana en düşük düzeylere indiğini, çekirdek unsurların birkaç yüz kişilik dağınık ağlara gerilediğini belirtmektedir.18
Başlıca alanlar Irak-Suriye sınırı ve Anbar çölü Hamrin-Diyala-Kerkük kırsalı Selahaddin ve Ninova geçiş alanları
Cezaevi, kamp ve geri dönüş süreçleri Kaçakçılık ve yerel finans ağları IŞİD'in etkisi daha düşük; fakat fırsatçı ve kalıcı hücre riski sürüyor. Yeniden üretim koşulları Sünnî bölgelerde yeniden imar eksikliği, kolektif suçlama, kayıplar ve tutuklular sorunu, genç işsizliği ve güvenlik boşlukları örgüte propaganda alanı sağlayabilir. Suriye'deki cezaevi-kamp düzeninin bozulması Irak'a yeni yük bindirebilir.19-21
Doğru hüküm IŞİD'in yeniden devlet kurma kapasitesi sınırlıdır; ancak düşük maliyetli suikast, sabotaj ve kırsal hücre faaliyeti Kalkınma Yolu ile enerji tesisleri için sürekli risk yaratır. • • •
• •
s. 33GÜVENLİK MİMARİSİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
22 Chatham House: Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026 | 23 Chatham House: The resilience of Iran-aligned networks in Iraq | 24 Carnegie Endowment: Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order | 28 U.S. Department of State: Sanctions on Iran-aligned actors and oil-smuggling networks, 2026
YAVUZ KAYA 33 Haşdi Şabi ve silahlı-ekonomik ağlar
Tek yapı değil, şemsiye sistem Haşdi Şabi, IŞİD'e karşı 2014 seferberliği içinde büyüyen ve daha sonra devletin resmî güvenlik yapısına dâhil edilen çok sayıda örgütün şemsiyesidir. Bütün unsurları İran'a bağlı veya aynı siyasî çizgide değildir. Necef referanslı, Irak milliyetçisi, parti bağlantılı ve İran Devrim Muhafızlarıyla yakın ağlar arasında önemli farklar vardır. Devlet içinde devlet tartışması Bazı gruplar kamu bütçesi ve resmî statü taşırken bağımsız siyasî, ekonomik ve askerî karar alanlarını koruyabilmektedir. Sınır kapıları, inşaat, enerji, ticaret ve yerel idarelerdeki ağlar, silahlı gücü ekonomik nüfuza dönüştürür.22,23
Türkiye açısından etkisi Milislerin Sincar ve kuzey güzergâhlarındaki varlığı PKK ile mücadele, Ovaköy ve Kalkınma Yolu güvenliği açısından önemlidir. İran-İsrail veya ABDİran geriliminin Irak'a taşınması hâlinde enerji ve ulaştırma altyapıları misilleme sahasına dönüşebilir.
Analitik uyarı 'Şiî milisler' ifadesi bütün yapıları tekleştirir ve yanlış sonuç doğurur. Her örgütün komuta bağı, finansmanı, siyasî partisi, coğrafyası ve dış bağlantısı ayrı incelenmelidir.
s. 34IRAK'IN İÇ FAY HATLARI DÜŞÜNCE - SAYI 41
22 Chatham House: Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026 | 23 Chatham House: The resilience of Iran-aligned networks in Iraq | 24 Carnegie Endowment: Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order
YAVUZ KAYA 34 Şiî siyaset: tek blok olmayan çoğunluk
Irak iç siyasetinde mezhep, milliyetçilik ve kuşak eksenleri.
Irak nüfusunun çoğunluğunu oluşturan Şiî toplum siyaseten yekpare değildir. İran'a yakın Koordinasyon Çerçevesi aktörleri, Sadr hareketi, Dava geleneği, Necef merkezli dinî otorite ve protesto hareketleri arasında devlet, dış politika ve milislerin rolü konusunda önemli ayrılıklar vardır.
Necef'in dinî yaklaşımı Irak devlet egemenliğine ve din adamlarının doğrudan yönetimden görece uzak durmasına daha fazla vurgu yaparken İran'ın velâyet-i fakih modeli siyasî-dinî otoriteyi farklı biçimde kurar. Bu ayrım, İran etkisine yönelik Şiî içi tartışmanın ideolojik temelidir. Şiî rekabeti başbakan seçimi, bakanlıklar, kamu ihaleleri, güvenlik kurumları ve petrol gelirlerinin dağıtımında belirleyicidir. Türkiye'nin Bağdat politikası tek bir Şiî blokla özdeşleşmemeli; devlet kurumları, Necef, Basra ve farklı toplumsal çevrelerle dengeli temas yürütmelidir.
Temel hüküm Irak'ın en önemli siyasî rekabetlerinden biri artık yalnız Şiî-Sünnî değil; İran'a yakın ağlar ile Irak egemenliğini ve vatandaşlık siyasetini vurgulayan Şiî aktörler arasındadır.
s. 35IRAK'IN İÇ FAY HATLARI DÜŞÜNCE - SAYI 41
20 UNDP Iraq: Social Cohesion Programme | 21 UNDP Iraq: Stabilization and returns in liberated areas | 39 Iraq Body Count / UNAMI: Conflict and civilian-security trend datasets | 40 IOM Iraq: Displacement Tracking Matrix
YAVUZ KAYA 35 Sünnî bölgeler: güvenlikten vatandaşlığa
2003 sonrası konum kaybı Sünnî Arap bölgeleri, Baas rejimiyle özdeşleştirilme, kurum tasfiyesi, güvenlik operasyonları ve siyasî temsil sorunlarının etkisini taşıdı. El Kaide ve IŞİD'in Sünnî coğrafyada güçlenmesi, bütün topluluk üzerinde kolektif şüphe üretti.
Bugünkü sorunlar Yeniden imarın eşitsiz ilerlemesi
Kayıp kişiler, tutuklular ve hukukî belirsizlik Yerel yönetimlerin mali yetki eksikliği
Siyasî liderler arası parçalanma Genç işsizliği ve kamu hizmeti açığı IŞİD ailelerinin geri dönüşü ve damgalanma Mezhep kimliği ile vatandaşlık ve kuşak taleplerinin kesişimi. Radikalleşmeyi önleme UNDP programları güvenliği yalnız operasyon değil; sosyal uyum, yerel uzlaşma, geçim kaynakları ve adalete erişimle birlikte ele almaktadır.20,21 Türkiye'nin Musul, Anbar ve Selahaddin'deki yatırımları güvenlik politikasının sivil ayağı olabilir.
Risk zinciri Dışlanma + hizmet eksikliği + işsizlik + kolektif suçlama, IŞİD gibi yapıların yeniden örgütlenebileceği toplumsal boşluk üretir. •
• •
• • •
s. 36IRAK'IN İÇ FAY HATLARI DÜŞÜNCE - SAYI 41
4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 24 Carnegie Endowment: Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order | 25 Republic of Iraq: Constitution of Iraq - Article 140 | 30 Reuters: Erdoğan's 2024 Iraq visit and Development Road agreements
YAVUZ KAYA 36 Kürt siyaseti, Bağdat-Erbil ve Ovaköy
Bağdat-Erbil ekseni Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin bütçe payı, kamu maaşları, petrol ihracatı ve federal yetkiler BağdatErbil ilişkisinin ana sorunlarıdır. Petrol sahaları ve Kerkük-Ceyhan hattı bu siyasî anlaşmazlığın ekonomik aracına dönüşmüştür.
KDP-KYB rekabeti KDP Erbil-Duhok hattında, KYB Süleymaniye ve çevresinde güçlüdür. Peşmerge kuvvetlerinin birleşmemesi, dış ilişkilerde farklı tercihler ve ekonomik ağlar, bölgesel yönetimin ortak karar kapasitesini sınırlar. Türkiye'nin KDP ile güçlü bağları yanında Süleymaniye dosyası güvenlik ve PKK iddiaları nedeniyle daha gerilimlidir. Ovaköy etkisi Ovaköy ve federal Irak'a doğrudan koridor, KBY'nin mevcut transit ve gümrük gelirlerine alternatif oluşturabilir. Bu yüzden proje Bağdat'ın merkezîleşme aracı ve KBY açısından ekonomik kayıp riski olarak okunabilir. En sürdürülebilir model, Erbil'i dışlamayan ve yan bağlantılarla bölgesel ekonomiyi dâhil eden ağdır.
Türkiye'nin denge siyaseti Bağdat'la stratejik ortaklık kurarken Erbil ve Süleymaniye'yi dışlamak; güvenlik, ticaret ve enerji bakımından yeni direnç üretir. Çok katmanlı Irak diplomasisi zorunludur.
s. 37IRAK'IN İÇ FAY HATLARI DÜŞÜNCE - SAYI 41
2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 25 Republic of Iraq: Constitution of Iraq - Article 140 | 26 Minority Rights Group: Turkmen in Iraq | 33 Iraq Ministry of Oil: Oil production, export and field data
YAVUZ KAYA 37 Kerkük, Türkmenler ve tartışmalı bölgeler
Kerkük neden özel? Kerkük petrol rezervi, etnik çeşitliliği, tarihsel hafızası ve anayasal 'tartışmalı bölgeler' statüsü nedeniyle Irak'ın en hassas vilayetlerinden biridir. Anayasa'nın 140. maddesi normalleşme, nüfus sayımı ve referandum öngörmüş; süreç tamamlanmamıştır.25
Türkmenlerin başlıca sorunları Siyasî temsilde parçalanma Mülkiyet ve demografik değişim iddiaları Güvenlik kurumlarında dengeli temsil
Dil, eğitim ve kültürel hakların uygulanması Kerkük gelirlerinden adil pay
Türkiye ile bağların iç siyasette araçsallaşması Kerkük'ün enerji ve Türkiye bağlantısındaki merkezi konumu. Türkiye'nin yaklaşımı Türkmenlerin korunması yalnız kimlik siyaseti değil; Irak vatandaşlığı, yerel yönetişim ve hukuk içinde kurumsal güvence meselesidir. Ankara, bir topluluğun hamisi görüntüsünün ötesine geçerek Kerkük'te Arap-Kürt-Türkmen ortak yönetimini ve mülkiyet hukukunu desteklemelidir.
Kırmızı çizgi Kerkük'ün tek taraflı etnik veya askerî kontrol altına alınması, enerji projeleri ve Türkiye-Irak ilişkisi için kalıcı istikrarsızlık üretir. • • •
• •
•
s. 38BÜYÜK GÜÇLER DÜŞÜNCE - SAYI 41
18 U.S. CENTCOM: 2026 posture statement and ISIS assessment | 28 U.S. Department of State: Sanctions on Iran-aligned actors and oil-smuggling networks, 2026 | 29 The National: Iraqi prime minister in Türkiye for energy, water and security talks, 28 July 2026 | 32 Reuters: Regional security cooperation against ISIS
YAVUZ KAYA 38 ABD: güvenlikten finansa çok katmanlı nüfuz
ABD'nin temel çıkarları IŞİD'in yeniden güçlenmesini önlemek
İran bağlantılı silahlı ağları sınırlandırmak Irak'ın enerji ve finans sistemini yaptırım rejimiyle uyumlu tutmak Amerikan enerji ve teknoloji şirketlerine alan açmak Körfez ve İsrail güvenliğini desteklemek
Çin ve Rusya'nın stratejik derinliğini sınırlamak
Dış aktörlerin Irak'taki araç ve çıkar yoğunluğu.
Türkiye-Irak yakınlaşmasına yaklaşım Washington, İran bağımlılığını azaltan ve Hürmüz'e alternatif enerji güzergâhı yaratan iş birliğini destekleyebilir. Ancak Çin ağırlığı, yaptırım ihlali veya Türkiye'nin tamamen bağımsız güvenlik düzeni kurması kaygı doğurabilir.
ABD'nin askerî varlığı zamanla küçülüp danışmanlık ve terörle mücadele formatına dönüşse bile finans sistemi, yaptırımlar, dolar transferleri ve savunma tedariki üzerinden etkisi devam eder. Irak'ın 'denge siyaseti' en çok bu ekonomik ve güvenlik araçlarıyla sınanacaktır. •
• •
• •
•
s. 39BÜYÜK GÜÇLER DÜŞÜNCE - SAYI 41
15 IEA: Iraq's Energy Sector: A Roadmap to a Brighter Future | 22 Chatham House: Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026 | 23 Chatham House: The resilience of Iran-aligned networks in Iraq | 24 Carnegie Endowment: Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order | 28 U.S. Department of State: Sanctions on Iran-aligned actors and oil-smuggling networks, 2026
YAVUZ KAYA 39 İran: görünmeyen merkezî aktör
En derin dış aktör İran'ın Irak'taki etkisi sınır ticareti, elektrik ve gaz tedariki, Şiî siyasî partiler, dinî ağlar, milis yapıları ve ekonomik şirketler üzerinden çok katmanlıdır. Bu bağlar yalnız dış müdahale değil, iki toplum arasındaki tarihî ve dinî etkileşim üzerine kuruludur.
Türkiye ile rekabet ve iş birliği Türkiye ve İran Irak'ın istikrarını, ticaretini ve toprak bütünlüğünü söylem düzeyinde destekler; fakat nüfuz ağları, kuzey Irak, Sincar, enerji ve transit koridorlarında rekabet eder. Kalkınma Yolu, İran güzergâhlarını baypas ettiği ölçüde Tahran'ın transit önemini azaltabilir. Bağdat'ın stratejisi Irak'ın İran'dan tamamen kopması gerçekçi değildir. Ama Türk, Körfez, Amerikan, Çinli ve Avrupalı yatırımların artması Bağdat'a çeşitlendirme ve pazarlık gücü sağlayabilir. Bu süreç İran'ı düşmanlaştırmadan yönetilmezse milisler ve ekonomi üzerinden direnç üretilebilir.
Ana soru Türkiye-Irak ortaklığı İran'ı dışlayan blok mu olacak, yoksa Irak'ın çok yönlü bağımsızlık kapasitesini mi artıracak? İkinci model daha uygulanabilir ve istikrarlıdır.
s. 40BÜYÜK GÜÇLER DÜŞÜNCE - SAYI 41
17 CNPC: Annual report and Iraq operations | 37 Chatham House: Why Iraqi ruling elites pivot to China | 38 Atlantic Council: Iraq's Development Road and regional connectivity
YAVUZ KAYA 40 Çin: petrol sahasından dijital koridora
Petrol ve altyapı paketi Çinli şirketler Irak'ın büyük petrol sahalarında, gaz işleme tesislerinde ve altyapı projelerinde önemli rol edinmiştir. CNPC'nin West Qurna-1 ve Halfaya gibi sahalardaki varlığı, Çin'in yalnız alıcı değil işletmeci ve yatırımcı konumunu gösterir.17
Çin'in avantajları Uzun vadeli devlet destekli finansman
Petrol alımı ile altyapıyı paketleme Hızlı EPC kapasitesi
Siyasî koşulluluğun görece düşük olması Telekom ve dijital altyapıyla genişleme Çin'in yüksek ekonomik, sınırlı askerî görünürlüğü. Kalkınma Yolu ile ilişki Proje Çin'in Kuşak ve Yol ağını tamamlayabilir veya Çin dışı finansman ve standartlarla rakip hatta dönüşebilir. Sonucu, ihaleleri kimin aldığı, yükün nereden geldiği ve dijital altyapının kimin kontrolünde olduğu belirleyecektir.
Türkiye için ders Çin'le rekabet yalnız fiyat üzerinden yürütülemez. Türkiye yakınlık, hızlı teslim, bakım, insan kaynağı ve Avrupa standartlarına bağlantı avantajını paketlemelidir. •
• •
• •
s. 41BÜYÜK GÜÇLER DÜŞÜNCE - SAYI 41
6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 12 U.S. EIA: Iraq Country Analysis Brief | 13 OPEC: Annual Statistical Bulletin 2026 | 28 U.S. Department of State: Sanctions on Iran-aligned actors and oil-smuggling networks, 2026
YAVUZ KAYA 41 Rusya: enerji varlığı, yaptırım baskısı
Enerji şirketleri üzerinden nüfuz Rusya'nın Irak'taki etkisi ABD veya İran kadar geniş değildir; ancak Lukoil, Gazprom Neft ve diğer şirketlerin petrol sahalarındaki yatırımları önemlidir. Ukrayna savaşı sonrası yaptırımlar, ödeme, teknoloji ve şirket devri risklerini artırmıştır.
Koridor rekabeti Rusya, İran'la geliştirdiği Kuzey-Güney ulaşım koridorunun değerini korumak ister. Basra-TürkiyeAvrupa hattının güçlenmesi, yük ve sermayenin alternatif bir eksene kaymasına yol açabilir. Bununla birlikte Moskova, Türkiye ve İran'la ilişkilerini korumak için açık karşıtlık yerine projede ticari alan arayabilir. Enerji fiyatı etkisi Irak'ın üretim artışı ve kuzey ihracat kapasitesi, küresel arz dengesini ve OPEC+ içindeki kota pazarlıklarını etkiler. Rusya açısından mesele yalnız saha yatırımı değil, petrol fiyatı ve OPEC+ koordinasyonudur.
Risk Rus şirketlerinin yaptırım baskısı, Irak projelerinde mülkiyet değişimi ve sözleşme ihtilafı yaratabilir. Türkiye, ikincil yaptırım ve ödeme risklerini proje bazında değerlendirmelidir.
s. 42BÜYÜK GÜÇLER DÜŞÜNCE - SAYI 41
16 TotalEnergies: Gas Growth Integrated Project in Iraq | 27 European Commission: Global Gateway | 36 EUISS: IMEC: what Europe needs to bring the corridor to life
YAVUZ KAYA 42 Fransa ve AB: enerji, standart ve finansman
Fransa: şirket-devlet stratejisi TotalEnergies'in GGIP projesi petrol, gaz yakımının azaltılması, güneş enerjisi ve deniz suyu işleme bileşenlerini birleştirir. Proje Fransa'ya enerji güvenliği, şirket geliri ve diplomatik görünürlük sağlar.16
Avrupa Birliği AB'nin çıkarı; Körfez ile Avrupa arasında güvenli tedarik, enerji çeşitlendirmesi, dijital ve ulaştırma standartları, göç baskısının azaltılması ve Irak'ta istikrardır. Global Gateway finansmanı çevre, şeffaflık ve sürdürülebilirlik koşullarına bağlıdır.27 Farklı basın ve düşünce kuruluşlarının ziyaret anlatıları. Avrupa'nın ikilemi AB hem IMEC'i hem başka bağlantı projelerini destekleyebilir. Kalkınma Yolu'nun Avrupa standardına bağlanması, Türkiye-AB gümrük ve demir yolu entegrasyonu olmadan tamamlanamaz.
Türkiye için fırsat Fransız ve Avrupalı sermayeyle rekabet yerine ortak konsorsiyumlar; Türk inşaat kapasitesi, Avrupa finansmanı ve Irak kaynaklarını bir araya getirebilir.
s. 43BÜYÜK GÜÇLER DÜŞÜNCE - SAYI 41
27 European Commission: Global Gateway | 36 EUISS: IMEC: what Europe needs to bring the corridor to life | 38 Atlantic Council: Iraq's Development Road and regional connectivity
YAVUZ KAYA 43 İsrail, Körfez ülkeleri ve Hindistan
İsrail: doğrudan ortak değil, dolaylı güvenlik aktörü İsrail Kalkınma Yolu'nun resmî ortağı değildir. Irak'taki ilgisi İran bağlantılı silahlı grupların füzeİHA kapasitesi ve İran-İsrail çatışmasının Irak'a taşınma ihtimalidir. IMEC'in İsrail bağlantısı, Türkiye-Irak güzergâhıyla jeoekonomik karşılaştırma yaratır; fakat iki koridorun kapasite ve finansman aşamaları farklıdır.
Katar ve BAE Katar ve BAE, Kalkınma Yolu çerçevesinde sermaye, liman işletmeciliği, lojistik ve enerji tecrübesi sağlayabilecek temel Körfez ortaklarıdır. Katılımları projeyi yalnız Irak-Türkiye ikili hattı olmaktan çıkarıp çok taraflı finansman yapısına dönüştürebilir. Suudi Arabistan ve Kuveyt Her iki ülke Irak'ın Arap ekonomik çevresine yeniden bağlanması ve İran etkisinin dengelenmesiyle ilgilenir. Sınır ticareti, elektrik bağlantısı, tarım ve yatırım fonları potansiyel alanlardır.
Hindistan Hindistan Körfez enerji piyasasının büyük müşterisi ve IMEC'in başlangıç aktörüdür. Kalkınma Yolu Hindistan yükü için tamamlayıcı seçenek olabilir; fakat deniz-demir yolu aktarmalarının maliyeti belirleyicidir.
Jeostratejik sonuç Irak-Türkiye hattı, Körfez sermayesi ve Asya yükü olmadan tam kapasiteye ulaşamaz. Proje yalnız iki ülkenin bütçesiyle değil, çok taraflı ticari talep ile yaşayabilir.
s. 44ANLATI VE DEĞERLENDİRME DÜŞÜNCE - SAYI 41
1 T.C. İletişim Başkanlığı: Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'nin Türkiye ziyareti açıklaması, 27 Temmuz 2026 | 2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 22 Chatham House: Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026 | 23 Chatham House: The resilience of Iran-aligned networks in Iraq | 24 Carnegie Endowment: Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order | 29 The National: Iraqi prime minister in Türkiye for energy, water and security talks, 28 July 2026 | 38 Atlantic Council: Iraq's Development Road and regional connectivity YAVUZ KAYA 44 Yerli-yabancı basın neyi görüyor?
Ziyaretin resmî, Irak-Arap, Batı, İran ve Kürt medya anlatıları.
Türk resmî anlatısı güvenlik, terörsüz bölge, Kalkınma Yolu, enerji ortaklığı, ticaret ve Türkmenleri öne çıkarır.1-3 Irak ve Arap medyası su, yatırım, egemenlik, petrol ihracatının çeşitlendirilmesi ve istihdam üzerinde durur.29 Batılı düşünce kuruluşları Irak'ın ABD-İran dengesi, milislerin devlet içindeki rolü, enerji şirketleri ve koridor rekabetini vurgular.22-24,38 İran merkezli anlatılar Türkiye'nin askerî varlığı ve İran'ı baypas eden güzergâhlara daha şüpheci yaklaşır. Kürt medyası Ovaköy, petrol gelirleri ve Bağdat-Ankara yakınlaşmasının KBY'yi dışlayıp dışlamadığına odaklanır.
Medya okuma kuralı Haberin seçtiği başlık, aktörün önceliğini gösterir; fakat tek başına olayın bütününü açıklamaz. Bülten, farklı anlatıları ortak veri setiyle karşılaştırır.
s. 45STRATEJİK KARAR SETİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 4 T.C. Dışişleri Bakanlığı: Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri | 6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 7 World Bank: Iraq Country Climate and Development Report | 18 U.S. CENTCOM: 2026 posture statement and ISIS assessment | 22 Chatham House: Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026 | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026 | 38 Atlantic Council: Iraq's Development Road and regional connectivity
YAVUZ KAYA 45 Bütünleşik SWOT analizi
Türkiye-Irak stratejik ortaklığının bütünleşik SWOT analizi.
Güçlü yönler Coğrafi yakınlık, tamamlayıcı ekonomi, Türkiye'nin sanayi ve lojistik kapasitesi, Irak'ın enerji kaynakları, Ceyhan ve Avrupa bağlantısı, karşılıklı yüksek ticaret.
Zayıf yönler Irak'ta parçalı kurumlar, hukukî belirsizlik, güvenlik maliyeti, su güvensizliği, finansman zorluğu, tek kapı ve petrol gelirine bağımlılık. Fırsatlar Kalkınma Yolu, Ovaköy, üretim ortaklığı, su teknolojileri, savunma ve sınır güvenliği, Körfez sermayesi, Irak'ın yeniden inşası.
Tehditler PKK ve IŞİD, milis sabotajı, ABD-İran veya İran-İsrail çatışması, petrol fiyat şoku, kuraklık, Bağdat-Erbil krizi, rakip koridorlar.
SWOT hükmü Fırsatlar coğrafyadan otomatik doğmaz; hukuk, finansman ve güvenlik kapasitesiyle üretilir. En büyük risk, büyük vizyonun küçük kurumsal kapasiteye dayanmasıdır.
s. 46STRATEJİK KARAR SETİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 7 World Bank: Iraq Country Climate and Development Report | 18 U.S. CENTCOM: 2026 posture statement and ISIS assessment | 22 Chatham House: Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026 | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026 | 34 Iraq Ministry of Transport: Development Road project documents
YAVUZ KAYA 46 Risk ısı haritası ve erken uyarı
2026-2030 döneminde ana risklerin olasılık-etki ısı haritası.
En yüksek öncelik Güzergâh güvenliği, Irak içi kurumsal parçalanma, finansman gecikmesi, Bağdat-Erbil enerji anlaşmazlığı ve bölgesel çatışmanın Irak'a sıçraması yüksek etki alanındadır.
Orta ama kronik riskler Gümrük uyumsuzluğu, ödeme gecikmesi, yerel protesto, arazi edinimi, çevresel itiraz ve teknik standart farklılıkları tek başına projeyi durdurmayabilir; fakat maliyet ve takvim üzerinde birikimli baskı yaratır. Erken uyarı göstergeleri Aylık saldırı ve sabotaj sayısı Kerkük-Ceyhan fiilî akış miktarı Ovaköy ihale ve kamulaştırma ilerlemesi
Irak bütçesinde sermaye harcaması Bağdat-Erbil petrol ve maaş uzlaşması
Dicle-Fırat rezerv ve akış göstergeleri Körfez fonlarının bağlayıcı yatırım kararı
Risk yönetimi Her ana proje için siyasî risk, güvenlik, finansman, çevre ve toplumsal etkiyi tek panoda izleyen ortak erken uyarı sistemi kurulmalıdır. • • •
• •
• •
s. 47STRATEJİK KARAR SETİ DÜŞÜNCE - SAYI 41
2 T.C. İletişim Başkanlığı: Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026 | 3 T.C. İletişim Başkanlığı: Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026 | 6 IMF: Iraq: 2025 Article IV Consultation | 7 World Bank: Iraq Country Climate and Development Report | 22 Chatham House: Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026 | 31 Reuters: Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026 | 38 Atlantic Council: Iraq's Development Road and regional connectivity
YAVUZ KAYA 47 Senaryolar ve Türkiye için yol haritası
2026-2030 için dört temel senaryo. Türkiye için kısa, orta ve uzun vadeli yol haritası.
Senaryo 1 - Stratejik bütünleşme Enerji anlaşması tamamlanır, Ovaköy ve Fav yatırımı ilerler, güvenlik koordinasyonu kurulur, Körfez finansmanı gelir. Türkiye enerji ve lojistik merkez rolünü büyütür.
Senaryo 2 - Kontrollü ilerleme Ticaret ve bazı altyapılar gelişir; fakat su, PKK ve Bağdat-Erbil ihtilafı sınırlı çözülür. En olası temel senaryo budur. Senaryo 3 - Parçalı koridor Fav ve bazı demir yolu kesimleri tamamlanır; ancak sınır, finansman ve gümrük sorunları nedeniyle tam koridor işlemez. Yatırımın getirisi gecikir.
Senaryo 4 - Bölgesel kırılma İran-İsrail veya ABD-İran çatışması Irak'a yayılır; milis saldırıları, petrol kesintisi ve bütçe krizi projeleri durdurur.
Türkiye'nin ilk 12 ayı Enerji sözleşmesi çalışma grubu; Ovaköy teknik master planı; ortak su veri merkezi; Kalkınma Yolu finansman platformu; kritik altyapı güvenlik protokolü; Türkmenler ve yerel topluluklar için kurumsal katılım mekanizması.
s. 48KAVRAM SÖZLÜĞÜ DÜŞÜNCE - SAYI 41
YAVUZ KAYA 48 Irak-Türkiye dosyasının temel kavramları
Muhasasa Etnik ve mezhepsel kota/uzlaşı temelinde makam ve kaynak paylaşımı.
Haşdi Şabi 2014'te büyüyen, farklı ideoloji ve komuta bağlarına sahip silahlı yapılar şemsiyesi.
Mukaveme İran eksenli 'direniş' söylemini kullanan silahlısiyasî ağlar.
Velâyet-i fakih İran siyasal sisteminde fakihin dinî-siyasî otoritesini esas alan doktrin.
Necef ekolü Irak Şiî dinî otoritesinin devlet ve din ilişkisine daha mesafeli yaklaşımı.
Tartışmalı bölgeler Bağdat ile KBY arasında idarî statüsü ve kontrolü ihtilaflı alanlar.
KBY Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi.
Peşmerge KBY'ye bağlı; ancak parti eksenli parçalanması süren silahlı güçler.
Sincar Anlaşması Sincar'da güvenlik ve idarî düzenin normalleştirilmesini amaçlayan Bağdat-Erbil çerçevesi.
Kalkınma Yolu Fav Limanı'nı Irak içinden Türkiye ve Avrupa'ya bağlama projesi.
IMEC Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Ekonomik Koridoru.
Jeoekonomi Ekonomik araçların güç ve dış politika amacıyla kullanılması.
Jeostrateji Coğrafyanın askerî, ulaştırma ve güç projeksiyonu amacıyla kullanımı.
Transit devlet Mal, enerji veya verinin geçişinden stratejik ve ekonomik değer üreten ülke.
Arz güvenliği Enerji veya kritik ürünün kesintisiz, ödenebilir ve çeşitlendirilmiş temini.
Yukarı kıyıdaş Sınır aşan nehrin üst havzasında bulunan ülke.
Su stresi Talebin erişilebilir ve kaliteli suyu baskıladığı durum.
Hidropolitik Suyun devletler, toplumlar ve güç ilişkileri içindeki siyaseti.
Sanal su Bir ürünün üretiminde tüketilen ve ticaretle dolaylı taşınan su. Kritik altyapı Enerji, ulaştırma, iletişim ve su gibi kesintisi ulusal güvenliği etkileyen sistemler.
Uyuyan hücre Açık faaliyet göstermeden uygun anda eyleme geçmek üzere gizlenen örgüt ağı.
Güvenlik boşluğu Devlet otoritesi ve kurumlar arası koordinasyonun yetersiz kaldığı alan.
Ovaköy Türkiye-Irak arasında önerilen yeni kara ve demir yolu sınır bağlantısı.
Fav Limanı Basra Körfezi'nde Kalkınma Yolu'nun deniz başlangıcı olarak tasarlanan büyük liman.
Kerkük-Ceyhan Irak petrolünü Türkiye'nin Ceyhan terminaline taşıyan boru hattı sistemi.
Doğal kaynak karşılığı altyapı Kaynak teslimi veya geliriyle altyapı yatırımının finanse edilmesi modeli.
Koridor dayanıklılığı Ulaşım ağının savaş, afet, yaptırım ve kesintilere rağmen işleyebilme kapasitesi.
Dönüş yükü Bir güzergâhın geri yönde taşıdığı, ekonomik verimliliği artıran yük.
Gaz yakma Petrol üretiminde çıkan gazın işlenmeyip meşalelerde yakılması.
Petrol hizmetleri Sondaj, bakım, ölçüm, boru, ekipman ve saha mühendisliği faaliyetleri.
Enerji merkezi Üretim, depolama, ticaret, rafinaj ve fiyat oluşumunu birleştiren merkez.
Tahkim Sözleşme uyuşmazlığının ulusal mahkeme dışında hakemlerce çözümü.
Siyasî risk sigortası Savaş, kamulaştırma, transfer kısıtı gibi risklere karşı yatırım koruması.
Erken uyarı göstergesi Bir risk gerçekleşmeden önce değişimi haber veren ölçülebilir veri.
Çok katmanlı diplomasi Merkezî hükûmet, bölgesel yönetim, vilayetler ve toplumsal aktörlerle eşzamanlı ilişki.
Federalizm Yetkilerin federal merkez ile anayasal bölgesel birimler arasında paylaşılması.
Anayasa'nın 140. maddesi Kerkük ve diğer tartışmalı bölgeler için normalleşme, sayım ve referandum süreci. KDP Kürdistan Demokrat Partisi; Erbil-Duhok hattında güçlü Kürt siyasi hareketi.
KYB Kürdistan Yurtseverler Birliği; Süleymaniye çevresinde güçlü Kürt siyasi hareketi.
CTS Irak Terörle Mücadele Servisi; yüksek hazırlıklı federal güvenlik kurumu.
Sahva Sünnî aşiretlerin 2000'lerde El Kaide'ye karşı oluşturduğu uyanış hareketi.
Tişrin hareketi 2019'dan itibaren yolsuzluk, işsizlik ve kota düzenine karşı protesto dalgası.
Baas'tan arındırma 2003 sonrası Baas mensuplarının devlet kurumlarından tasfiyesi süreci.
OPEC+ OPEC üyeleri ile Rusya dâhil ortak üretim politikası yürüten üreticiler grubu.
EPC sözleşmesi Mühendislik, tedarik ve inşaatın tek yüklenici sorumluluğunda yürütüldüğü model.
TEU Konteyner kapasitesinde kullanılan yirmi ayak eşdeğer birim.
İntermodal taşımacılık Yükün kara, demir ve deniz modları arasında standart birimle aktarılması.
Kamu-özel iş birliği Altyapının kamu ve özel sektör arasında risk ve gelir paylaşımıyla kurulması.
Alım garantisi Üretilen enerji veya hizmetin belirli miktar/ fiyatla satın alınması taahhüdü.
Ülke riski Siyasî, mali ve hukukî koşulların yatırımın geri dönüşünü etkileme ihtimali.
Netback fiyatı Satış fiyatından taşıma ve işlem maliyetleri düşülerek bulunan üretici geliri.
Mücbir sebep Tarafların kontrolü dışındaki olay nedeniyle yükümlülüğün geçici olarak durması.
Dar boğaz Küresel ticaret ve enerjide kesintisi büyük etki yaratan stratejik geçiş noktası.
Yerel içerik Bir projede yerli iş gücü, malzeme ve şirket payının sözleşmeyle belirlenmesi.
Fayda paylaşımı Proje gelir ve kazanımlarının merkez, vilayet ve yerel toplumlar arasında dağıtımı.
s. 49KAYNAKÇA DÜŞÜNCE - SAYI 41
YAVUZ KAYA 49 Kaynakça - I: resmî ve uluslararası kaynaklar
1. T.C. İletişim Başkanlığı. Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'nin Türkiye ziyareti açıklaması, 27 Temmuz 2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/ iletisim-baskani-durandan-irak-basbakani-zeydinin-turkiye-ziyaretine-iliskin-aciklama 2. T.C. İletişim Başkanlığı. Erdoğan-Zeydi ortak basın toplantısı, 28 Temmuz 2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/cumhurbaskani-erdogan-irakbasbakani-zeydi-ile-ortak-basin-toplantisinda-konustu 3. T.C. İletişim Başkanlığı. Türkiye ile Irak arasında imzalanan beş anlaşma, 28 Temmuz 2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/turkiye-ile-irakarasinda-5-anlasma-imzalandi 4. T.C. Dışişleri Bakanlığı. Türkiye-Irak siyasi ve ekonomik ilişkileri. https:// www.mfa.gov.tr/turkiye-irak-siyasi-iliskileri.tr.mfa
5. T.C. Dışişleri Bakanlığı. Irak ekonomisi ülke profili. https://www.mfa.gov.tr/irakekonomisi.tr.mfa 6. IMF. Iraq: 2025 Article IV Consultation. https://www.imf.org/en/Publications/CR/ Issues/2025/07/08/Iraq-2025-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-andStatement-by-the-568381
7. World Bank. Iraq Country Climate and Development Report. https:// www.worldbank.org/en/country/iraq/publication/iraq-country-climate-anddevelopment-report 8. World Bank. Iraq Economic Monitor: A New Opportunity to Reform. https:// www.worldbank.org/en/country/iraq/publication/iraq-economic-monitor
9. World Bank. Water in Iraq: from crisis to reform. https://www.worldbank.org/en/ news/feature/2024/03/22/iraq-water-security 10. FAO AQUASTAT. Iraq water resources and irrigation profile. https:// www.fao.org/aquastat/en/overview/methodology/water-use
11. Grand Faw Port. Official project overview and Development Road linkage. https ://en.alfawport.gov.iq/ 12. U.S. EIA. Iraq Country Analysis Brief. https://www.eia.gov/international/content/ analysis/countries_long/Iraq/
13. OPEC. Annual Statistical Bulletin 2026. https://www.opec.org/opec_web/en/ publications/202.htm 14. IEA. Strait of Hormuz and global oil trade. https://www.iea.org/reports/oil-marketreport
15. IEA. Iraq's Energy Sector: A Roadmap to a Brighter Future. https://www.iea.org/ reports/iraqs-energy-sector-a-roadmap-to-a-brighter-future 16. TotalEnergies. Gas Growth Integrated Project in Iraq. https://totalenergies.com/ projects/oil/ggip-iraq
17. CNPC. Annual report and Iraq operations. https://www.cnpc.com.cn/en/ annualreports/annual_reports.shtml 18. U.S. CENTCOM. 2026 posture statement and ISIS assessment. https:// www.centcom.mil/ABOUT-US/POSTURE-STATEMENT/
19. UNOCT. 2026 Counter-Terrorism Conference Report. https://www.un.org/ counterterrorism/ 20. UNDP Iraq. Social Cohesion Programme. https://www.undp.org/iraq/projects/iraqsocial-cohesion-programme
Kaynak grubu Bültendeki işlevi Güvenilirlik kontrolü
Resmî kurumlar Ziyaret, anlaşma, mevzuat ve kurum tutumu Karşı tarafın resmî metni ve uygulama verisiyle çapraz kontrol
IMF-Dünya Bankası-IEA-OPEC Makroekonomi, enerji, su ve yöntem Yıl, tanım ve tahmin/gerçekleşme ayrımı
BM-IOM-UNDP Güvenlik, göç, geri dönüş ve sosyal uyum Program verisi ile bağımsız saha değerlendirmesi ayrımı
Düşünce kuruluşları Aktör analizi ve senaryo Kurumsal bakış açısı ve varsayımlar açıkça işaretlenir
Uluslararası basın Güncel olay ve şirket gelişmeleri Resmî belge veya ikinci güvenilir haberle doğrulama
Kaynak seçimi Resmî kaynaklar olguları ve kurumların tutumunu; uluslararası kuruluşlar veri ve metodolojiyi; düşünce kuruluşları farklı yorum çerçevelerini sağlamak amacıyla birlikte kullanılmıştır.
s. 50KAYNAKÇA DÜŞÜNCE - SAYI 41
YAVUZ KAYA 50 Kaynakça - II ve sonuç
21. UNDP Iraq. Stabilization and returns in liberated areas. https://www.undp.org/ iraq/funding-facility-stabilization 22. Chatham House. Iraq's armed factions and the challenge for the new government, 2026. https://www.chathamhouse.org/2026/06/iraqs-armed-factionsand-challenge-new-government
23. Chatham House. The resilience of Iran-aligned networks in Iraq. https:// www.chathamhouse.org/2025/11/iraqs-axis-resistance-networks 24. Carnegie Endowment. Türkiye-Iran rivalry and Iraq's security order. https:// carnegieendowment.org/research/2026/02/the-evolving-middle-eastern-regional-orderturkiye-iraq-relations-in-context
25. Republic of Iraq. Constitution of Iraq - Article 140. https:// www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 26. Minority Rights Group. Turkmen in Iraq. https://minorityrights.org/communities/ turkmen/
27. European Commission. Global Gateway. https://commission.europa.eu/topics/ international-partnerships/global-gateway_en 28. U.S. Department of State. Sanctions on Iran-aligned actors and oil-smuggling networks, 2026. https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/05/ sanctions-on-iran-aligned-actors 29. The National. Iraqi prime minister in Türkiye for energy, water and security talks, 28 July 2026. https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/28/iraqipm-heads-to-turkey-for-talks-on-energy-water-and-security/ 30. Reuters. Erdoğan's 2024 Iraq visit and Development Road agreements. https:// www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-erdogan-iraq-push-reset-ties-cooperationagainst-pkk-2024-04-22/ 31. Reuters. Türkiye seeks comprehensive energy cooperation deal with Iraq, 28 July 2026. https://www.reuters.com/business/energy/erdogan-says-turkey-aims-signenergy-cooperation-deal-with-iraq-2026-07-28/ 32. Reuters. Regional security cooperation against ISIS. https://www.reuters.com/ world/middle-east/turkey-jordan-syria-iraq-discuss-security-cooperation-amman-turkishsource-says-2025-03-08/
33. Iraq Ministry of Oil. Oil production, export and field data. https://oil.gov.iq/ 34. Iraq Ministry of Transport. Development Road project documents. https:// mot.gov.iq/
35. Iraq Ministry of Water Resources. National water management information. ht tps://mowr.gov.iq/ 36. EUISS. IMEC: what Europe needs to bring the corridor to life. https:// www.iss.europa.eu/publications/briefs/hype-horizon-what-eu-needs-know-bring-imeclife
37. Chatham House. Why Iraqi ruling elites pivot to China. https:// kalam.chathamhouse.org/why-the-iraqi-ruling-elites-pivot-to-china/ 38. Atlantic Council. Iraq's Development Road and regional connectivity. https:// www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/iraq-development-road/
39. Iraq Body Count / UNAMI. Conflict and civilian-security trend datasets. https:// www.uniraq.org/ 40. IOM Iraq. Displacement Tracking Matrix. https://iraqdtm.iom.int/
SON HÜKÜM Türkiye-Irak yakınlaşmasının değeri, petrol ve transit gelirinden daha büyüktür. Başarı; iki ülkenin sınırını güvenlik duvarı değil üretim, su, enerji ve ulaştırma ortaklığına dönüştürebilmesine bağlıdır. Fakat bu hedef, Irak'ın iç parçalanmasını ve büyük güç rekabetini görmezden gelerek değil; gerçekçi hukuk, finansman ve güvenlik kurumları kurarak gerçekleştirilebilir.
D Ü Ş Ü N C E - D Ü N YA' DA N B İ R H A B E R / SAY I 4 1
Türkiye-Irak stratejik ortaklığının coğrafi omurgası.
