s. 1ABD-İRAN MUTABAKATI
Hegemonik Garantörlüğün Sınırları
Hürmüz, Yaptırımlar ve İsrail’in Anlaşma Dışı Otonomisi
Analiz Yazısı
Yavuz KAYA | 18 Haziran 2026
Giriş: Anlaşmanın Görünen Yüzü ve Asıl Denklemi ABD ile İran arasında ilan edilen çerçeve mutabakat, ilk bakışta savaşı durduran, Hürmüz Boğazı'nı yeniden açan ve nükleer dosyayı diplomasi masasına taşıyan bir rahatlama hamlesi gibi okunabilir. Fakat bu okuma, krizin asıl güç dengesini açıklamakta yetersiz kalır. Çünkü burada mesele yalnızca iki ülkenin masaya oturması değildir. Asıl mesele, savaşın başlangıcında hangi hedeflerin konulduğu, mutabakat sonunda bu hedeflerden hangilerinin alınabildiği ve hangi dosyaların yeni kriz kozu hâline geldiğidir.
Bu analiz yazısının temel iddiası şudur: ABD, İran'la mutabakat yoluyla savaşı soğutmuş ve kısa vadeli taktik rahatlama elde etmiştir; ancak rejim değişikliği veya rejim davranışının köklü dönüşümü, nükleer programın tasfiyesi, füze kapasitesinin sınırlandırılması, vekil güçlere desteğin kesilmesi ve Hürmüz'ün eski koşulsuz serbest geçiş rejimine dönmesi gibi azami hedeflerini alamamıştır. Buna karşılık İran, Hürmüz'ü kriz kaldıracına dönüştürmüş, ambargo ve yaptırım baskısını pazarlık konusu yapmış, bloke varlıklar ile petrol muafiyetlerini masaya sokmuş ve rejim güvenliğini korumuştur.
İsrail ise bu denklemin üçüncü ayağıdır. Çünkü mutabakatın tarafı değildir; fakat sahada mutabakatı aşındırabilecek en önemli aktörlerden biridir. İsrail'in anlaşmaya bağlı olmadığını vurgulaması, yalnızca diplomatik bir itiraz değil, askerî otonomi beyanıdır. Bu nedenle ABD-İran mutabakatının kaderi sadece Washington ile Tahran arasında değil, Washington ile Tel Aviv arasında da belirlenecektir.
28 Şubat Eşiği: Savaş Öncesi Normalden Kriz Düzenine 28 Şubat 2026, ABD-İran geriliminde yalnızca askerî tırmanmanın başlangıcı değil, bölgesel düzenin anlam değiştirdiği eşiktir. Bu tarihten önce Hürmüz Boğazı zaten açıktı. Stratejik öneme sahipti; ancak gündelik işleyişte küresel enerji akışının olağan bir geçiş hattıydı. Savaş sonrasında ise aynı boğaz, yalnızca bir deniz yolu olmaktan çıktı ve İran'ın elinde kriz zamanlarında kullanılabilecek jeopolitik bir kaldıraca dönüştü.
s. 2Bu nedenle 'Hürmüz açıldı' cümlesi tek başına ABD'nin stratejik kazancı gibi sunulamaz. Çünkü savaş öncesinde açık olan bir boğazın savaş sonrasında yeniden açılması, eski normalin tam dönüşü değildir. Eğer bu açılma İran'ın gözetimi, denetim iddiası, kapatma tehdidi, mayın riski ve sigorta maliyetleriyle birlikte gerçekleşiyorsa, burada artık farklı bir Hürmüz vardır.
Savaş öncesinde Hürmüz, küresel ticaretin kritik ama rutin işleyen dar boğazıydı. Savaş sonrasında ise İran'ın 'istersem kapatırım, istersem denetlerim, istersem geçiş güvenliğini kriz dosyasına çeviririm' diyebildiği bir baskı aracına dönüştü. ABD'nin kısa vadede elde ettiği rahatlama, bu stratejik dönüşümü ortadan kaldırmamaktadır.
ABD Ne İstedi? Maksimum Hedeflerden Taktik Rahatlamaya ABD'nin savaşın başlangıcındaki resmi dili büyük ölçüde İran'ın nükleer silah edinmesini engelleme gerekçesine dayanıyordu. Ancak savaşın fiilî seyri ve ABD-İsrail baskı mimarisi, hedeflerin nükleer dosyayla sınırlı olmadığını göstermektedir. Washington ve Tel Aviv hattında beklenti daha genişti: İran'ın rejim davranışının köklü biçimde değişmesi, Hürmüz'ün koşulsuz açılması, nükleer programın sert biçimde sınırlandırılması, füze kapasitesinin kontrol altına alınması ve vekil güçlere verilen desteğin kesilmesi.
Rejim değişikliği burada dikkatli kullanılmalıdır. ABD bunu her aşamada açık, hukuki ve yazılı savaş hedefi olarak ilan etmiş değildir. Fakat savaş atmosferinde İran rejiminin davranışının köklü dönüşümü, liderlik kapasitesinin kırılması ve rejim içi çözülmenin teşviki azami siyasal beklentiler arasında yer almıştır. İsrail bakımından bu beklenti daha da serttir; çünkü İran yalnızca nükleer dosya değil, bölgesel varoluşsal tehdit olarak görülmektedir.
Mutabakat sonucuna bakıldığında ABD'nin bu azami hedeflerin hiçbirini tam olarak alamadığı görülür. Rejim değişmemiştir. Nükleer program bütünüyle sökülmemiştir. Füze kapasitesi nihai olarak sınırlandırılmamıştır. Vekil güçler meselesi çözülmemiştir. Hürmüz eski koşulsuz serbest geçiş düzenine dönmemiştir. İsrail anlaşmaya bağlanmamıştır. Buna karşılık ABD, savaşı dondurmuş, enerji piyasalarındaki baskıyı geçici olarak düşürmüş ve nükleer dosyayı ileri müzakereye taşımıştır. Bu sonuç stratejik zafer değil, taktik kriz yönetimidir.
Burada mümkün bir karşı-okuma şudur: ABD'nin beyan ettiği çekirdek hedef nükleer silahlanmayı önlemek ve Hürmüz'ü açmaktı; bu iki başlıkta da sonuç alınmış görünmektedir. Ancak bu itiraz, sonucu stratejik zafer olarak okumaya yetmez. Çünkü nükleer altyapı ve stok meselesi yerinde durmakta, taahhüt nihai teminata değil ileri müzakereye bırakılmakta; Hürmüz ise koşulsuz eski normale değil, İran'ın kapatma ve denetleme tehdidini görünür kıldığı şartlı bir geçiş düzenine dönmektedir. Bu nedenle ABD'nin elde ettiği şey çekirdek hedeflerin tam güvenceye alınması değil, kriz maliyetinin geçici biçimde düşürülmesidir.
s. 3Hamenei suikastı da bu sonucu değiştirmemiştir: Lider’in öldürülmesine rağmen rejim çözülmemiş, devlet aklı ve güvenlik bürokrasisi sürekliliğini korumuştur. Çünkü İran’da sistem, tek bir lider figüründen önce kurumsal-ideolojik düzeni, güvenlik aygıtını ve devlet sürekliliğini önceleyen bir yapıya yaslanmaktadır.
ABD’nin Azami Hedefi Mutabakat Sonunda Ortaya Çıkan Tablo Analitik Sonuç
Rejim değişikliği veya rejim davranışının köklü dönüşümü İran rejimi ayakta kaldı; davranış dönüşümü tam sağlanmadı. ABD maksimum siyasal hedefini alamadı.
Hürmüz’ün koşulsuz açılması Boğaz açıldı; fakat İran denetimi, güvenlik pazarlığı ve kriz kozu devam etti. Eski normal değil, şartlı geçiş düzeni oluştu.
Nükleer programın tasfiyesi Nükleer dosya nihai çözüme değil ileri müzakereye bırakıldı. Sorun çözülmedi, ertelendi.
Füze kapasitesinin sınırlandırılması Füze programı açık başlık olarak kaldı. İsrail’in güvenlik itirazı sürdü.
Vekil güçlere desteğin kesilmesi Vekil ağlar dosyası kapanmadı. Bölgesel kriz üretme kapasitesi devam etti. İsrail’in mutabakata bağlanması İsrail anlaşmaya taraf olmadığını vurguladı. Mutabakatın dış kırılganlığı korundu.
İran Ne İstedi, Ne Aldı? Baskıyı Pazarlık Sermayesine Çevirmek İran'ın savaş boyunca izlediği strateji, doğrudan askerî üstünlük kurmaktan çok savaşın maliyetini genişletmek ve bu maliyeti diplomatik tavize çevirmek üzerine kurulmuştur. Tahran, Hürmüz Boğazı, enerji piyasaları, bölgesel vekil ağlar, füze ve drone kapasitesi ile yaptırım dosyalarını aynı pazarlık evreninde birleştirmiştir.
İran'ın temel beklentileri açıktı: saldırıların durması, ABD deniz ablukasının kaldırılması, yeni yaptırım uygulanmaması, petrol gelirlerine kısmi erişim sağlanması, bloke edilmiş malvarlıklarının çözülmesi ve nükleer dosyanın teslimiyet belgesine değil ileri müzakereye bırakılması. Mutabakatla İran bunların önemli bir kısmını masaya sokmuştur. Bu, İran açısından savaşın tamamen kazanıldığı anlamına gelmez; fakat Tahran'ın askerî baskı altında ekonomik ve jeostratejik kazanım üretebildiğini gösterir.
s. 4İran'ın en önemli kazanımı, savaşı yalnızca durdurmak değildir. Asıl kazanım, ABD'nin tek taraflı baskı araçlarını pazarlık başlığına dönüştürebilmesidir. Hürmüz artık bir boğazdan fazlasıdır. Ambargo ve yaptırımlar artık mutlak baskı aracı değildir. Bloke varlıklar artık donmuş bir dosya değil, mutabakatın ekonomik kalemlerinden biridir. Petrol muafiyetleri ise İran'a savaş sonrası nefes alanı açan stratejik bir başlık hâline gelmiştir.
Ambargo, Yaptırım ve Bloke Varlıklar: Baskı Rejiminin Kırılması ABD'nin İran'a karşı uzun yıllardır kullandığı en etkili araçlardan biri yaptırım ve ambargo mimarisidir. Bu mimari, İran'ın enerji gelirlerini, finansal hareket alanını, dış ticaret kapasitesini ve yatırım kanallarını sınırlamayı hedeflemiştir. Savaş öncesinde yaptırımlar, Washington'ın tek taraflı baskı aracıdır. İran bu baskıya direnmekte; fakat rejimin temel yapısını tek başına değiştirememektedir.
Mutabakat bu noktada önemli bir kırılma üretmiştir. İran, Hürmüz üzerinden küresel enerji maliyeti üreterek yaptırım dosyasını yeniden müzakere başlığı hâline getirmiştir. Yeni yaptırım uygulanmaması, petrol yaptırımı muafiyeti ve bloke varlıkların çözülmesi, Tahran açısından yalnızca ekonomik rahatlama değildir. Bunlar, ABD baskı mimarisinde açılmış diplomatik gediklerdir.
Bu yüzden İran'ın kazanımı 'para alacak' düzeyinde okunmamalıdır. Daha doğru ifade şudur: İran, savaş öncesinde kendisine karşı kullanılan ambargo ve yaptırım rejimini savaş sonrasında pazarlık nesnesine dönüştürmüştür. Bu, ABD'nin maksimum baskı politikasının sınırına geldiğini gösterir. ABD yaptırımları tümüyle kaldırmamış olabilir; fakat İran yaptırımların mutlaklığını kırmıştır.
Hürmüz'ün Güvenlikleştirilmesi: Açık Boğazdan Jeopolitik Veto Aracına Hürmüz Boğazı bu mutabakatın en kritik ve en yanlış okunmaya açık başlığıdır. İlk bakışta boğazın yeniden açılması ABD ve küresel piyasalar açısından başarı gibi görülebilir. Oysa savaş öncesinde Hürmüz zaten açıktı. Dolayısıyla mutabakatla sağlanan şey, yeni bir kazanımdan çok, bozulmuş eski normalin şartlı biçimde geri getirilmesidir.
Hürmüz'ün güvenlikleştirilmesi, normal koşullarda teknik ve ticari görülen bir geçiş alanının varoluşsal güvenlik dosyasına dönüşmesidir. İran bu dönüşümü, ABD'ye, Körfez üreticilerine, denizcilik şirketlerine ve küresel enerji piyasalarına 'bu geçiş benim denetim ve kapatma kapasitemden bağımsız düşünülemez' mesajı vererek üretmiştir. Boğaz artık yalnızca gemilerin geçtiği bir hat değildir; savaş, yaptırım, nükleer müzakere ve bölgesel kriz başlıklarında masaya sürülebilecek bir stratejik karttır.
s. 5ABD'nin Hürmüz üzerinden elde ettiği sonuç kısa vadeli rahatlamadır. Fakat uzun vadeli stratejik dönüşüm İran lehinedir. Çünkü İran, Hürmüz'ü her kriz anında küresel enerji piyasalarına maliyet üretebilecek bir kaldıraç olarak tescillemiştir. Bu nedenle Hürmüz'ün açılması, ABD için zafer değil; İran'ın kapatma ve denetleme kapasitesinin artık daha görünür olduğu şartlı bir normalleşmedir.
İsrail'in Anlaşma Dışı Otonomisi Mutabakatın en büyük kırılganlığı İsrail'in pozisyonudur. İsrail, İran'la yapılan çerçeve mutabakata taraf olmadığını vurgulayarak hem hukuki hem askerî açıdan kendi hareket serbestisini korumaya çalışmaktadır. Bu tavır yeni değildir. İran'la yapılan önceki nükleer düzenlemelerde de İsrail kendisini anlaşmaya bağlı görmemiştir.
İsrail açısından İran dosyası dar anlamda bir nükleer teknik mesele değildir. Nükleer program, füze kapasitesi, vekil güçler, Lübnan hattı, Suriye sahası, Irak bağlantıları ve bölgesel nüfuz ağları aynı güvenlik mimarisinin parçalarıdır. Bu nedenle İsrail, yalnızca nükleer silah üretmeme taahhüdüyle tatmin olmaz. İran'ın bölgesel kapasitesinin de kırılmasını ister.
İsrail'in 'taraf değilim' pozisyonu pasif bir dışarıda kalma değildir. Bu, anlaşma dışı askerî otonomi beyanıdır. İsrail mutabakatı durduramamış olabilir; fakat ona bağlanmamıştır. Bu da onu anlaşmanın dışındaki en önemli bozucu değişken hâline getirir. ABD-İran mutabakatının kaderi, yalnızca imzacıların iradesine değil, İsrail'in sahadaki davranışına da bağlıdır.
Bu otonominin en somut karşılığı Lübnan sahasında görülmüştür. İsrail, İran cephesindeki ateşkes ve mutabakat atmosferinin kendisini bağlamadığını gösterir biçimde Hizbullah hedeflerine yönelik operasyonlarını sürdürmüş; böylece 'anlaşma dışı aktör' olmanın teorik değil, sahada sonuç üreten bir pozisyon olduğunu ortaya koymuştur.
Trump-Netanyahu Gerilimi: Kişisel Değil, Yapısal Bir Çatlak Trump-Netanyahu gerilimi çoğu zaman liderler arası kişisel sürtüşme gibi okunur. Oysa bu kriz daha derin bir yapısal gerilime işaret eder. Trump açısından mutabakat, savaşı durduran ve enerji piyasalarını rahatlatan diplomatik başarı olarak sunulabilir. Netanyahu açısından ise erken durdurulmuş bir baskı kampanyası, İran'a nefes alanı açan eksik bir düzenlemedir.
Bu ayrım ABD-İsrail ilişkisinde kopuş anlamına gelmez. Fakat müttefik otonomisinin hegemonik diplomasi üzerindeki sınırlayıcı etkisini gösterir. ABD, İran'a güvence vermek istiyorsa İsrail'in sahadaki hareket alanını da yönetmek zorundadır. İsrail ise kendi güvenlik algısının ABD'nin diplomatik takvimine bağlanmasını istememektedir.
s. 6Bu nedenle Trump'ın öfkesi kişisel bir öfke değil, diplomatik kontrol kaybı riskine verilen tepkidir. Washington masada bir mutabakat üretmiş olabilir; fakat Tel Aviv sahada bu mutabakatın sınırlarını zorlayabilecek kapasiteye sahiptir. İşte hegemonik garantörlüğün sınırı tam burada ortaya çıkar: ABD rakibini masaya çekebilir, fakat müttefikini tam olarak dizginleyemezse anlaşma kırılgan kalır.
Hegemonik Garantörlüğün Sınırı Bu analizde kullanılan hegemonik garantörlük kavramı, ABD'nin yalnızca anlaşma yapan veya düzen kuran aktör değil, aynı zamanda anlaşmanın sahadaki uygulanabilirliğini garanti etmesi beklenen aktör olduğunu ifade eder. Fakat 2026 mutabakatı, bu rolün ne kadar sınırlı olduğunu göstermektedir.
ABD İran'ı masaya çekmiştir; fakat İran'ın Hürmüz üzerinden ürettiği stratejik kozları ortadan kaldıramamıştır. ABD savaşı soğutmuştur; fakat yaptırım rejiminin pazarlık nesnesine dönüşmesini engelleyememiştir. ABD mutabakat üretmiştir; fakat İsrail'i bu mutabakata bağlayamamıştır. Bu nedenle hegemonik başarı eksik kalmıştır.
Hegemonik garantörlük, yalnızca rakibi masaya oturtmak değildir. Aynı zamanda müttefiki sınırlamak, geçiş alanlarını güvenceye almak, yaptırım rejiminin mutlaklığını korumak ve güvenlik taahhüdünü sahada anlamlı kılmaktır. ABD bu dosyada birinci aşamayı başarmış; fakat ikinci aşamada ciddi sınırlarla karşılaşmıştır.
Kim Ne Aldı? Analitik Sonuç Bu mutabakat hiçbir taraf için tam zafer değildir; ancak tarafların kazanım türleri birbirinden farklıdır. ABD'nin kazanımı kısa vadeli ve taktiktir. İran'ın kazanımı ekonomik ve jeostratejiktir. İsrail'in kazanımı ise anlaşma dışı hareket serbestisidir.
ABD savaşı dondurmuş, petrol piyasalarındaki paniği azaltmış ve İran'dan nükleer silah üretmeme yönünde siyasi taahhüt almıştır. Fakat rejim değişikliği, vekil güçler, füze programı, nükleer stoklar ve Hürmüz'ün koşulsuz serbest geçiş düzeni gibi başlıklarda azami hedeflerine ulaşamamıştır.
İran ise askerî baskıyı pazarlık sermayesine çevirmiştir. Hürmüz'ü kriz kaldıracı yapmış, ambargo ve yaptırım dosyasını yumuşatma alanına dönüştürmüş, bloke varlıkları ve petrol gelirlerini yeniden müzakere gündemine sokmuştur. İsrail ise anlaşmaya taraf olmayarak kendi askerî otonomisini korumuştur. Bu tablo, mutabakatın barıştan çok kırılgan kriz yönetimi olduğunu gösterir.
s. 7Aktör Ne İstiyordu? Ne Aldı? Ne Alamadı? Stratejik Sonuç ABD Rejim davranışının dönüşümü; Hürmüz’ün koşulsuz açılması; nükleer, füze ve vekil güç dosyalarının çözülmesi. Savaşın dondurulması; piyasa rahatlaması; nükleer dosyanın müzakereye taşınması. Rejim değişmedi; Hürmüz eski normaline dönmedi; füze ve vekil güçler çözülmedi; İsrail bağlanmadı. Taktik rahatlama, eksik stratejik sonuç.
İran Saldırıların durması; abluka ve yaptırım baskısının gevşemesi; varlıkların çözülmesi; rejimin korunması. Abluka/yaptırım dosyasını pazarlık konusu yaptı; Hürmüz kozunu görünür kıldı; bloke varlık ve petrol muafiyeti başlıklarını masaya soktu. Tam yaptırım kaldırımı ve kalıcı güvenlik garantisi alamadı. Askerî baskıyı pazarlık sermayesine çevirdi.
İsrail İran’ın nükleer, füze ve vekil kapasitesinin birlikte kırılması; askerî serbestisinin korunması. Anlaşmaya taraf olmayarak askerî otonomisini korudu. Mutabakatı tamamen engelleyemedi; ABD’nin diplomatik sürecini durduramadı. Anlaşma dışı bozucu kapasitesini sürdürdü.
Dört Senaryo: Mutabakat Nereye Evrilebilir? Birinci senaryo kontrollü normalleşmedir. Bu senaryoda Hürmüz fiilen güvenli geçiş rejimine bağlanır, tanker trafiği normale döner, nükleer dosyada teknik çerçeve oluşur ve İsrail büyük ölçekli operasyonlardan kaçınır. Bu en olumlu fakat en zor senaryodur.
s. 8İkinci senaryo donmuş krizdir. Savaş büyük ölçüde durur, Hürmüz kısmen açılır, yaptırımlarda sınırlı gevşeme olur; fakat nükleer, füze, vekil güçler ve İsrail faktörü askıda kalır. Bu, en olası senaryodur. Kriz çözülmez, yönetilebilir zamana ertelenir.
Üçüncü senaryo İsrail kaynaklı aşınmadır. İsrail İran bağlantılı sahalarda operasyonlarını sürdürür; İran bunu mutabakatın ruhuna aykırı sayar; ABD ise İsrail'i frenlemek ile İran'a güvence vermek arasında sıkışır. Dördüncü senaryo ise yeniden tırmanmadır. Nükleer müzakere başarısız olur, ekonomik tavizler uygulanmaz veya Hürmüz yeniden kriz başlığına dönüşürse mutabakat geçici ateşkes olarak kalır.
Sonuç: Barış Değil, Kırılgan Kriz Yönetimi 2026 ABD-İran çerçeve mutabakatı, savaşın sona erdiği değil, savaşın maliyetlerinin yeniden dağıtıldığı bir diplomatik eşik üretmiştir. ABD krizi soğutmuş; fakat krizin kurallarını tek başına belirleyememiştir. İran, askerî baskı altında kalmasına rağmen Hürmüz'ü güvenlikleştirerek, yaptırım rejimini pazarlık nesnesine çevirerek ve bloke varlıklar dosyasını yeniden açtırarak önemli pazarlık kazanımları elde etmiştir.
İsrail ise anlaşmaya taraf olmayarak, mutabakatın geleceğini belirleyebilecek askerî otonomisini korumuştur. Bu nedenle söz konusu mutabakat, klasik anlamda barış anlaşması değil, hegemonik garantörlüğün sınırlarını görünür kılan kırılgan bir kriz yönetimi düzenlemesidir.
Washington'ın İran'ı masaya çekmesi, anlaşmanın uygulanabilirliği için yeterli değildir. Çünkü çağdaş Orta Doğu'da bir anlaşmanın kaderi, onu imzalayan aktörler kadar, onu imzalamayan fakat sahada bozma kapasitesine sahip aktörler tarafından da belirlenmektedir. Bu nedenle 2026 mutabakatı, ABD'nin İran'ı masaya çektiği bir zaferden çok, İran'ın krizi pazarlık sermayesine çevirdiği ve İsrail'in anlaşma dışında kalarak gelecekteki krizin ana değişkeni olmayı sürdürdüğü kırılgan bir düzenlemedir.
Son hüküm: Bu mutabakat barıştan çok, ertelenmiş ve yeniden düzenlenmiş bir krizdir.
