s. 11945 Sonrası ABD Başkanlıklarında Kuvvet Kullanımı, Uluslararası Hukuk, Cezasızlık ve Sonuçların Karşılaştırmalı Analizi
YAVUZ KAYA BAĞIMSIZ ARAŞTIRMACI NİSAN 2026
s. 21 Öz
Bu rapor, 1945 sonrası Amerikan başkanlıklarını savaş, askerî müdahale, işgal, vekâlet savaşı, örtülü operasyon ve büyük jeopolitik krizler bakımından karşılaştırmalı biçimde incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, Amerika Birleşik Devletleri’nin neden savaşsız ya da askerî güç kullanımından arındırılmış bir başkanlık dönemi üretemediğidir. Raporun ana tezi, bu sürekliliğin yalnızca belirli başkanların kişisel tercihlerine ya da kısa vadeli dış tehditlere indirgenemeyeceği; aksine, Amerikan başkanlığının II. Dünya Savaşı sonrasında küresel hegemonya iddiası, genişleyen yürütme yetkileri, kalıcı ulusal güvenlik devleti, denizaşırı askerî konuşlanma, savunma-sanayi ağları ve esnekleştirilen hukukî meşrulaştırma mekanizmalarıyla birleşerek savaş üretmeye elverişli kurumsal bir forma dönüştüğü yönündedir. Kongre’nin son resmî savaş ilanı 1942 yılında yapılmış olmasına rağmen, sonraki bütün dönemlerde başkanlar farklı hukukî formüller ve siyasal gerekçeler üzerinden askerî güç kullanımını sürdürmüştür. Bu durum, savaşın Amerikan devlet pratiğinde istisna değil, süreklilik arz eden bir yönetim tekniği haline geldiğini göstermektedir (U.S. Senate, t.y.; United Nations, 1945).
Bu çerçevede çalışma üç ana iddia ileri sürmektedir. Birincisi, Amerikan başkanlığının savaş üretme kapasitesi, Soğuk Savaş ile birlikte hızlanan ve sonrasında da kurumsal olarak dağılmayan bir “ulusal güvenlik devleti” yapısına dayanır. İkincisi, BM Şartı’nın kuvvet kullanma yasağı ile meşru müdafaa istisnası arasındaki ayrım, Amerikan dış politika pratiğinde sıklıkla geniş yorumlanmış; Güvenlik Konseyi yetkilendirmesi, kolektif güvenlik ve önleyici güvenlik söylemleri, güç kullanımını meşrulaştıran araçlara dönüştürülmüştür. Üçüncüsü ise cezasızlık, sadece uluslararası kurumların zayıflığından değil; aynı zamanda ABD’nin maddi gücü, veto kapasitesi, ittifak sistemi, hukukî seçiciliği ve normatif söylem üretme kabiliyetinden beslenmektedir (United Nations, 1945; Miller Center, t.y.).
Rapor, bu genel çerçeveyi Truman’dan Trump’ın ikinci dönemine kadar her başkanlık için ayrı alt bölümde test etmektedir. Her bölümde dönemin uluslararası bağlamı, başlıca savaşlar ve müdahaleler, resmî savaş gerekçeleri, stratejik saikler, uluslararası hukuk değerlendirmesi, cezasızlık mekanizmaları ve insani-jeopolitik sonuçlar birlikte analiz edilmektedir. Böylece çalışma, ABD savaş tarihini olay kronolojisi olarak değil; başkanlık kurumu ile savaş arasındaki yapısal sürekliliğin tarihsel ve hukukî anatomisi olarak okumayı amaçlamaktadır. 2001 tarihli AUMF’nin en az 22 ülkede operasyonlara dayanak yapılması, ABD’nin 2024’te 997 milyar dolarlık askerî harcamaya ulaşması ve yalnızca Orta Doğu’da en az 19 askerî tesise sahip olması, bu sürekliliğin maddi ve kurumsal boyutunu gösteren kritik göstergelerdir (Savell, 2021; SIPRI, 2025; CFR, 2025).
s. 32 1. Giriş 2. Yöntem ve Analitik Tasarım 3. Kaynak Hiyerarşisi ve Delil Standardı 4. Çalışmanın Analitik Varsayımı 5. Kavramsal Çerçeve: Savaş, Müdahale, İşgal ve Sürekli Askerî Angajman 6. Uluslararası Hukuk Çerçevesi 7. Amerikan Savaş Sürekliliğinin Yapısal Nedenleri 8. Ara Sonuç: Başkanlar Değişiyor, Savaş Mantığı Neden Kalıyor? 9. Harry S. Truman Dönemi (1945–1953): Nükleer Eşik, Çevreleme ve Amerikan Savaş Başkanlığının Kuruluşu 10. Dwight D. Eisenhower Dönemi (1953–1961): Örtülü Müdahale, Nükleer Caydırıcılık ve Cezasızlığın Kurumsallaşması 11. John F. Kennedy Dönemi (1961–1963): Başarısız Örtülü Müdahale, Nükleer Uçurum ve Vietnam’a Derinleşen Angajman 12. Lyndon B. Johnson Dönemi (1963–1969): Vietnam’ın Tam Ölçekli Savaşa Dönüşmesi, Dominik Müdahalesi ve Hukukî Aşınmanın Derinleşmesi 13. Richard Nixon Dönemi (1969–1974): “Barışla Çıkış” Söylemi Altında Savaşın Coğrafi Genişlemesi, Gizli Bombardıman ve Müdahalenin Yeniden Paketlenmesi 14. Gerald Ford Dönemi (1974–1977): Yenilginin Yönetimi, Prestij Krizi ve Çekilmenin Bile Savaşsızlık Üretmemesi 15. Jimmy Carter Dönemi (1977–1981): İnsan Hakları Söyleminden Rehine Krizine, Başarısız Kurtarma Girişiminden Körfez’in Askerîleştirilmesine 16. Ronald Reagan Dönemi (1981–1989): Vekâlet Savaşlarının Kurumsallaşması, Doğrudan Müdahalenin Geri Dönüşü ve Cezasızlığın Çok Katmanlılaşması 17. George H. W. Bush Dönemi (1989–1993): Açık İşgal, BM Yetkilendirmesi, “Yeni Dünya Düzeni” ve Meşruiyet Dilinin Yeniden Kalibrasyonu 18. Bill Clinton Dönemi (1993–2001): Liberal Müdahaleciliğin Yükselişi, İnsani Müdahale Söylemi ve Savaşın Ahlakîleştirilmiş Sürekliliği 19. George W. Bush Dönemi (2001–2009): Küresel Terörle Mücadele Rejimi, Afganistan ve Irak İşgalleri, Guantanamo, Abu Ghraib, Bagram ve Hukukî İstisnanın Kurumsallaşması
20. Barack Obama Dönemi (2009–2017): Çekilme Söylemi Altında Süreklileşen Savaş, Afganistan “Surge”ü, Libya, Suriye, IŞİD, İHA Rejimi ve Hafif Ayak İziyle Hegemonik Müdahale
21. Donald Trump I Dönemi (2017–2021): “Sonsuz Savaşları Bitirme” Söylemi Altında Seçici Kuvvet Kullanımı, Suriye Saldırıları, İran’la Tırmanma, Süleymani Suikastı ve Doha Mutabakatı
22. Joe Biden Dönemi (2021–2025): Çekilme, Dolaylı Savaş, Müttefiklere Devasa Askerî Destek, İsrail-Gazze Krizi, Kızıldeniz Tırmanması ve “Doğrudan Savaşmadan Savaşın Merkezinde Kalma” Modeli
23. Donald Trump II Dönemi (2025– ): “Peace Through Strength”, Seçici Tırmanma, Hemisferik Müdahale ve İran’a Karşı Açık Savaş Mantığının Genişlemesi
24. Karşılaştırmalı Sentez: Başkanlar Değişti, Savaş Rejimi Neden Kaldı?
s. 43 1. Giriş
1945 sonrası Amerikan dış politikasına toplu olarak bakıldığında görülen ilk gerçeklik, savaşın ve askerî güç kullanımının ABD açısından istisnai değil, son derece olağan bir dış politika pratiği haline gelmiş olmasıdır. Burada “savaş” kavramı yalnızca Kongre tarafından resmî olarak ilan edilmiş büyük ölçekli çatışmaları değil; işgal, bombardıman, rejim değişikliği amaçlı müdahale, vekâlet savaşı, hedefli öldürme, askerî yardım yoluyla dolaylı angajman ve örtülü operasyon gibi geniş bir güç kullanım repertuvarını da içermektedir. _ “ABD neden her başkan döneminde savaşıyor?” sorusu, başkanların bireysel eğilimleri ya da dönemsel krizler ile sınırlı şekilde ele alınamaz. Sorunun daha doğru formu şudur: Amerikan başkanlığı neden II. Dünya Savaşı sonrasında savaş üretmeye sürekli açık bir yönetsel biçime dönüşmüştür? Bu soruya verilecek yanıt, aynı zamanda çağdaş uluslararası düzenin normatif kırılmalarını, kuvvet kullanma yasağının seçici uygulanmasını ve cezasızlığın büyük güç siyasetiyle nasıl birleştiğini anlamak bakımından da kritik önemdedir (United Nations, 1945; Miller Center, t.y.).
Amerikan Anayasası savaş ilanı yetkisini Kongre’ye verirken, başkanlığı silahlı kuvvetlerin başkomutanı olarak tanımlar. Ancak 1945 sonrasında pratik, anayasal teoriden belirgin biçimde ayrışmıştır. Kongre’nin son resmî savaş ilanı 1942’de II. Dünya Savaşı bağlamında gerçekleşmiştir; buna karşın Kore’den Vietnam’a, Körfez’den Afganistan ve Irak’a, Libya’dan Suriye ve Yemen’e kadar uzanan geniş bir askerî angajman dizisi, çoğu zaman savaş ilanı olmaksızın yürütülmüştür. 1973 tarihli War Powers Resolution, başkanın kuvvet kullanımını sınırlandırmak ve Kongre’yi yeniden sürece dâhil etmek amacıyla 48 saat içinde raporlama ve 60 gün içinde yetki ya da çekilme mantığını getirmiştir. Ne var ki bu çerçeve, yürütme organının kuvvet kullanma pratiğini sona erdirmemiş; tersine, çoğu durumda bu pratiğin hukukî-idari yönetimini standardize etmiştir (U.S. Senate, t.y.; Cornell Law School, t.y.).
Bu noktada Soğuk Savaş belirleyici tarihsel kırılmadır. Miller Center’ın da işaret ettiği gibi Soğuk Savaş, ulusal güvenliği başkan için günlük ve merkezi bir mesele haline getirmiş; başkanlığı sadece iç ve dış politika arasında karar veren bir siyasi makam olmaktan çıkarıp, küresel tehditleri sürekli yönetmek zorunda olan güvenlik merkezine dönüştürmüştür. Nükleer caydırıcılık, ideolojik kutuplaşma, çevreleme siyaseti, darbeler, vekâlet savaşları ve bölgesel krizler, Amerikan başkanlığını olağanüstü yetkilerin sürekli dolaşımda olduğu bir makama dönüştürmüştür. Soğuk Savaş sonrasında bu yapı çözülmemiş; yalnızca tehdit repertuvarı değişmiştir. Komünizmin yerini “haydut devlet”, “insanî kriz”, “terörizm”, “revizyonist güçler”, “otoriter eksen” ve “kurallara dayalı düzenin savunulması” gibi yeni güvenlik dilleri almıştır (Miller Center, t.y.).
Dolayısıyla bu raporun temel yaklaşımı, Amerikan savaş sürekliliğini tek bir nedene indirgememektir. Silah satışı önemlidir; ancak tek açıklama değildir. Savunma-sanayi kompleksi belirleyicidir; fakat tek başına yeterli değildir. Hegemonya, başlı başına merkezi etkendir; ancak o da yürütme kurumunun genişleyen yetkileri, ulusal güvenlik bürokrasisi, küresel üs ağı, ittifak yükümlülükleri, ideolojik söylem ve hukukî esneklik olmaksızın tek başına açıklayıcı olmaz. _ rapor, çok nedenli bir açıklama modeli benimsemektedir. Bu modelde savaşın sürekliliği; hegemonik rol, başkanlık kurumu, güvenlik bürokrasisi, askerî-ekonomik altyapı, hukukî meşrulaştırma ve cezasızlık kapasitesinin birleşik ürünü olarak ele alınmaktadır. ABD’nin 2024’te 997 milyar dolarlık askerî harcamaya ulaşması, 2001 AUMF’nin en az 22 ülkede operasyonları meşrulaştırmak için kullanılması ve yalnızca Orta Doğu’da en az 19 askerî tesise sahip olması bu yapının soyut değil, son derece somut bir maddi temele dayandığını göstermektedir (SIPRI, 2025; Savell, 2021; CFR, 2025).
Bu raporun özgün katkısı, 1945 sonrası tüm Amerikan başkanlıklarını aynı analitik şablon içinde incelemesidir. Böylece Truman’ın Kore savaşı ve çevreleme doktrininden Reagan’ın vekâlet savaşlarına; George W. Bush’un terörle mücadele rejiminden Obama’nın İHA ve hedefli öldürme modeline; Trump ve Biden dönemlerindeki sert caydırıcılık, dolaylı savaş ve genişletilmiş angajman biçimlerine kadar
s. 54 uzanan çizgi, tek tek olaylar olarak değil, savaş üreten bir başkanlık rejiminin farklı tarihsel görünümleri olarak analiz edilecektir. Bu sayede çalışma, hem tarihsel sürekliliği hem de başkanlar arasındaki biçimsel farkları birlikte göstermeyi hedeflemektedir (Miller Center, t.y.).
2. Yöntem ve Analitik Tasarım
Bu çalışma, tarihsel-kurumsal analiz, karşılaştırmalı başkanlık incelemesi ve uluslararası hukuk değerlendirmesi yöntemlerini birleştirmektedir. Amaç yalnızca başkanlıklar dönemindeki savaşları kronolojik olarak sıralamak değil; her başkanlığın askerî güç kullanımına hangi söylem, hangi hukukî formül, hangi stratejik ihtiyaç ve hangi kurumsal imkân setiyle yöneldiğini açıklamaktır. _ çalışma, olay anlatısından çok neden-sonuç ilişkisini ve kurumsal sürekliliği öne çıkarmaktadır. Başkanlıkların birbirinden farkı, yalnızca ne kadar savaş yürüttüklerinde değil; savaşı nasıl meşrulaştırdıklarında, hangi hukukî dili kullandıklarında, hangi cezasızlık mekanizmalarından yararlandıklarında ve hangi mirası devrettiklerinde aranacaktır. Bu yaklaşım, savaş tarihini lider biyografisine indirgemeden, devlet formu ve hegemonik yapı ile ilişkilendirmeyi mümkün kılmaktadır.
Yöntemsel olarak her başkanlık dönemi için aynı analiz şablonu kullanılacaktır. İlk olarak dönemin uluslararası sistem bağlamı kurulacaktır. İkinci olarak başlıca savaşlar, askerî müdahaleler, işgaller, darbeler, örtülü operasyonlar ve büyük gerilimler tespit edilecektir. Üçüncü aşamada, dönemin resmî söylemi incelenecektir: meşru müdafaa, çevreleme, demokrasi savunusu, terörle mücadele, insani müdahale, düzenin korunması ya da caydırıcılık gibi gerekçeler bu aşamada tasnif edilecektir. Dördüncü aşamada stratejik saikler ele alınacaktır; enerji güvenliği, denizaşırı çıkarlar, müttefik koruma, rakip güçleri çevreleme, iç siyasî liderlik gösterisi ve teknolojik askerî üstünlüğün korunması gibi etkenler burada incelenecektir. Beşinci aşamada, her başkanlık dönemi BM Şartı’nın kuvvet kullanma rejimi, meşru müdafaa istisnası, Güvenlik Konseyi yetkilendirmesi, Cenevre hukuku ve gerektiğinde Roma Statüsü çerçevesinde değerlendirilecektir (United Nations, 1945).
Bu yöntem, kronoloji ile normatif değerlendirmeyi birleştirmektedir. Böylece örneğin Kore Savaşı, yalnızca Soğuk Savaş’ın ilk büyük sıcak çatışması olarak değil; BM meşruiyeti, yürütmenin askerî güç kullanımı ve sonraki başkanlıklara devredilen güvenlik mantığı açısından da okunacaktır. Benzer şekilde Vietnam yalnızca bir savaş değil; Kongre-yürütme ilişkilerinin aşınması, bombardıman pratiğinin normalleşmesi ve iç meşruiyet krizinin dış savaşla ilişkisi bakımından da ele alınacaktır. Irak işgali yalnızca 2003’teki tekil bir müdahale değil; önleyici savaş doktrini, istihbaratın siyasallaşması, işgal hukukunun ihlalleri ve saldırı suçu tartışmaları bağlamında analiz edilecektir. Bu çerçeve, başkanlıklar arasındaki hem farkı hem de yapısal benzerliği görünür kılacaktır.
3. Kaynak Hiyerarşisi ve Delil Standardı
Bu rapor, kaynak kullanımında açık bir hiyerarşi benimsemektedir. Birinci sırada birincil normatif metinler yer almaktadır: BM Şartı, Cenevre Sözleşmeleri, ilgili ek protokoller, Roma Statüsü, ABD Anayasası, War Powers Resolution, AUMF metinleri, Kongre kayıtları ve başkanlık dönemi resmî belge ve söylemleri bu kategoridedir. Bu kaynaklar, hukuki ve kurumsal değerlendirmelerin temelini oluşturacaktır. Özellikle BM Şartı’nın 2(4). maddesi kuvvet kullanma yasağını, 51. maddesi ise silahlı saldırı halinde meşru müdafaa istisnasını belirlemektedir. War Powers Resolution ise yürütme ile Kongre arasındaki yetki geriliminin metinsel omurgasını sunmaktadır (United Nations, 1945; Cornell Law School, t.y.).
İkinci sırada başkanlık ve devlet pratiğini açıklayan kurumsal-tarihsel kaynaklar yer almaktadır. Miller Center’ın başkanlık ve ulusal güvenlik devleti üzerine materyalleri, National Archives belgeleri, Kongre ve Senato sayfaları bu düzeyde kullanılacaktır. Bu katman, başkanlıkların tarihsel bağlamını ve
s. 65 resmî politika dönüşümlerini anlamak için kritik önemdedir. Örneğin Kongre’nin son resmî savaş ilanının 1942’de gerçekleştiği bilgisi ya da Soğuk Savaş’ın başkanlığı kalıcı bir güvenlik merkezine dönüştürdüğü yönündeki değerlendirmeler, doğrudan bu düzeydeki kaynaklarla kurulmaktadır (U.S. Senate, t.y.; Miller Center, t.y.).
Üçüncü sırada stratejik raporlar ve uzman araştırmaları bulunmaktadır. SIPRI’nin askerî harcama verileri, Brown University Costs of War çalışmaları, CFR’nin askerî varlık ve bölgesel güç projeksiyonu haritalamaları, gerektiğinde RAND, Brookings, CSIS, NDU Press ve benzeri kurumların stratejik değerlendirmeleri bu katmana dahildir. Bu raporlar, savaş sürekliliğinin maddi, coğrafi ve doktrinel boyutlarını veriye dayalı biçimde göstermek için kullanılacaktır. ABD’nin 2024 askerî harcamasının 997 milyar dolar olması, 2001 AUMF’nin en az 22 ülkede kullanılması ve Orta Doğu’daki askerî tesis ağının büyüklüğü gibi göstergeler, tam da bu düzeydeki kaynaklarla desteklenecektir (SIPRI, 2025; Savell, 2021; CFR, 2025).
Dördüncü sırada hakemli akademik eserler ve kitaplar yer alacaktır. Nihai kaynakçada, Amerikan dış politikası, savaş başkanlığı, emperyal genişleme, ulusal güvenlik devleti, Soğuk Savaş stratejisi, müdahalecilik ve uluslararası hukuk konularında temel kitaplar ve akademik makaleler yer alacaktır. Bu çalışma haber akışı odaklı bir metin olmayacağı için gazetecilik kaynakları temel iskeleti kurmayacak; ancak tarih, olay zinciri veya belirli bir açıklamanın teyidi için tali destek olarak sınırlı biçimde kullanılabilecektir. Böylece raporun omurgası, kurumsal, normatif ve akademik kaynaklar üzerine kurulmuş olacaktır. Bu tercih, çalışmanın hem UA düzeyinde ciddiyetini artıracak hem de metni geçici gündem akışından ayıracaktır.
Bu delil standardı doğrultusunda, bir olayın rapora girebilmesi için mümkün olduğunca şu eşik aranacaktır: birincil belge, kurumsal kayıt veya güvenilir uzman çalışmasıyla desteklenmiş olması; hukukî değerlendirme yapılacaksa ilgili normatif metinle ilişkilendirilebilmesi; sonuç analizi yapılacaksa stratejik ya da insani etkisinin belgeye dayalı biçimde gösterilebilmesi. Başka bir ifadeyle bu rapor, “iddia yığını” değil; mümkün olduğunca çok katmanlı doğrulamaya dayanan bir savaş ve cezasızlık anatomisi kurmayı hedeflemektedir. (NATO, t.y.).
4. Çalışmanın Analitik Varsayımı
Bu raporun analitik varsayımı şudur: ABD’nin savaşsız başkanlık üretememesinin temel nedeni, savaşın Amerikan devlet pratiğinde geçici bir politika hatası değil, kurumsal olarak yeniden üretilen bir hegemonya yönetim tekniği haline gelmiş olmasıdır. _ her başkanlık dönemi, yalnızca kendi krizleri içinde değil; önceki dönemden devraldığı savaş mantığı ve sonraki döneme devrettiği kurumsal miras bağlamında da okunacaktır. Truman dönemindeki çevreleme mantığı, Eisenhower dönemindeki örtülü müdahale geleneği, Johnson ve Nixon dönemlerinde bombardımanın ve sınırsız tırmanmanın normalleşmesi, Reagan döneminde vekâlet savaşları, George W. Bush döneminde istisna halinin küreselleşmesi ve Obama sonrası dönemde düşük görünürlüklü fakat sürekli güç kullanımının genişlemesi, bu zincirin farklı halkalarıdır (Miller Center, t.y.; Savell, 2021).
5. Kavramsal Çerçeve: Savaş, Müdahale, İşgal ve Sürekli Askerî Angajman
5.1. “Savaş” ile “Kuvvet Kullanımı” Arasındaki Fark
Bu raporda “savaş” kavramı, dar ve klasik anlamıyla yalnızca iki veya daha fazla devlet arasında resmî ilanla başlayan büyük ölçekli çatışmaları ifade eden bir kategori olarak kullanılmayacaktır. Bunun temel nedeni, 1945 sonrası Amerikan dış politikasının büyük ölçüde resmî savaş ilanı dışındaki askerî pratikler üzerinden işlemiş olmasıdır. Kongre’nin son resmî savaş ilanı II. Dünya Savaşı bağlamında yapılmış
s. 76 olmasına rağmen, sonraki dönemlerde Amerikan başkanlıkları Kore, Vietnam, Panama, Körfez, Afganistan, Irak, Libya, Suriye, Yemen ve çok sayıda başka sahada askerî güç kullanmaya devam etmiştir. _ bu çalışmada asıl analitik kategori “savaş”tan daha geniş olan kuvvet kullanımıdır. Kuvvet kullanımı, işgal, bombardıman, özel kuvvet operasyonu, hedefli öldürme, askerî yardım yoluyla dolaylı çatışmaya katılım, rejim değişikliği amaçlı operasyon, vekâlet savaşı desteği ve örtülü müdahaleleri de kapsayan geniş bir çerçeve olarak ele alınacaktır (U.S. Senate, t.y.; Cornell Law School, t.y.).
Bu ayrım yalnızca kavramsal değil, aynı zamanda hukukî açıdan da zorunludur. Çünkü BM Şartı’nın 2(4). maddesi sadece “savaş ilanı”nı değil, devletlerin uluslararası ilişkilerinde kuvvet kullanma tehdidini veya kuvvet kullanımını genel olarak yasaklamaktadır. Dolayısıyla bir başkanın Kongre’den resmî savaş ilanı almaksızın yürüttüğü askerî faaliyetler, hukukî inceleme dışında bırakılamaz; tersine, kuvvet kullanma yasağı rejiminin tam merkezinde değerlendirilmelidir. Bu nedenle, raporun sonraki bölümlerinde her başkanlık dönemi, “savaş ilan etti mi?” sorusundan çok, “hangi araçlarla, hangi coğrafyalarda, hangi hukukî gerekçelerle kuvvet kullandı?” sorusu üzerinden incelenecektir (United Nations, 1945).
5.2. Müdahale, İşgal, Vekâlet Savaşı ve Örtülü Operasyon
Kuvvet kullanımı repertuvarının kendi içinde ayrıştırılması, bu raporun metodolojik omurgası bakımından önemlidir. Birinci kategori doğrudan askerî müdahaledir. Bu tür müdahalelerde ABD kuvvetleri doğrudan sahaya iner, hava saldırısı yürütür, deniz gücü kullanır ya da sınırlı/orta ölçekli askerî harekât gerçekleştirir. İkinci kategori işgaldir. İşgal, yalnızca çatışma çıkarmak değil, aynı zamanda yabancı bir toprağın fiilen denetim altına alınması anlamına gelir. Üçüncü kategori vekâlet savaşı desteğidir. Bu modelde ABD sahada büyük ölçekli kara gücü bulundurmasa dahi, askerî eğitim, silah, istihbarat, finansman ve lojistik destek aracılığıyla çatışmanın taraflarından birinin savaş kapasitesini arttırır. Dördüncü kategori örtülü operasyondur. Bu tür operasyonlar çoğu zaman resmî savaş söylemiyle değil, gizli servisler, paramiliter ağlar, darbeler, sabotaj ya da rejim değiştirme pratikleriyle yürütülür. İran 1953 ve Guatemala 1954 gibi örnekler, bu örtülü müdahale geleneğinin erken dönem ve kurucu örnekleri arasında yer almaktadır (Miller Center, t.y.).
Bu ayrımın önemli sonucu şudur: Amerikan başkanlıkları zaman içinde savaşı terk etmemiş, aksine savaşın biçimini dönüştürmüştür. Klasik devletlerarası cephe savaşının yerini giderek daha fazla düşük görünürlüklü, dağınık coğrafyalara yayılmış, hukukî olarak esnekleştirilmiş ve siyaseten daha kolay savunulabilir müdahale biçimleri almıştır. Özellikle askerî yardım, özel kuvvetler, insansız hava araçları ve hedefli operasyonlar, başkanlara “resmî savaş ilanı olmaksızın sürekli kuvvet kullanımı” imkânı vermiştir. _ raporda savaşın biçimsel azalması değil, askerî angajmanın fonksiyonel sürekliliği analiz edilecektir. Bu nokta, özellikle 2001 sonrası dönemi anlamak için belirleyicidir; çünkü 2001 AUMF sonrasında coğrafyası belirsiz fakat kurumsal olarak kalıcı bir savaş pratiği oluşmuştur (Savell, 2021).
5.3. “Sürekli Askerî Angajman” Kavramı
Bu çalışmanın en önemli kavramsal tercihlerinden biri, “sürekli askerî angajman” kavramını merkezî kategori haline getirmesidir. Çünkü “ABD her zaman savaştı” cümlesi siyasî olarak güçlü görünse de, akademik düzeyde daha dikkatli kurulmalıdır. Her başkanlık dönemi aynı yoğunlukta, aynı ölçekte veya aynı araçlarla savaş yürütmemiştir. Ancak 1945 sonrası dönem bütün olarak ele alındığında, Amerikan başkanlığının askerî güç kullanımından bütünüyle çekildiği, dış krizleri sistematik biçimde askerî olmayan araçlarla yönettiği veya savaşı dış politika repertuvarının dışına çıkardığı kalıcı bir dönem tespit etmek zordur. Daha doğru ifade, Amerikan başkanlığının sürekli askerî angajman üreten bir kurumsal forma dönüştüğüdür. Bu angajman bazen Kore ve Vietnam gibi büyük ölçekli savaş, bazen Irak gibi işgal, bazen
s. 87 Libya gibi hava harekâtı, bazen de İHA ve özel kuvvet operasyonları biçiminde tezahür etmiştir (Miller Center, t.y.; Savell, 2021).
Bu kavram aynı zamanda cezasızlık analizine de zemin sağlar. Çünkü resmî savaş ilanı bulunmayan, düşük yoğunluklu ya da dağınık coğrafyalarda yürütülen askerî faaliyetler, çoğu zaman siyasî denetimden, medyatik görünürlükten ve hukukî hesap vermeden daha kolay kaçabilmektedir. Başka bir ifadeyle, savaşın klasik biçimden çıkması, onun normatif ya da insani ağırlığını azaltmamış; aksine çoğu durumda hukuken daha zor izlenen, siyaseten daha kolay normalleştirilen yeni bir savaş tipi üretmiştir. _ rapor, Amerikan başkanlıklarını yalnızca “savaşa girdiler mi?” ölçütüyle değil, “sürekli askerî angajman ürettiler mi, bunu nasıl meşrulaştırdılar ve hangi sonuçları doğurdular?” sorusuyla inceleyecektir.
6. Uluslararası Hukuk Çerçevesi
6.1. Kuvvet Kullanma Yasağı: BM Şartı Madde 2(4)
Modern uluslararası hukukta kuvvet kullanma rejiminin temel normu, BM Şartı’nın 2(4). maddesidir. Bu hüküm, devletlerin uluslararası ilişkilerinde başka bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasî bağımsızlığına karşı kuvvet kullanma tehdidinden ya da kuvvet kullanımından kaçınmasını emreder. Bu nedenle, 1945 sonrası Amerikan askerî pratiğini incelerken esas hukukî başlangıç noktası, müdahalenin “savaş ilan edilmiş olup olmaması” değil, devletler arası ilişkilerde kuvvet kullanımı yasağına uyup uymadığıdır. BM sisteminde güç kullanımı normal araç değil, yasaklı eylemdir; istisnalar ise sınırlı ve dar yorumlanması gereken kategorilerdir. Dolayısıyla bu raporda her başkanlığın ilk hukukî testi, ilgili kuvvet kullanımının BM Şartı’nın genel yasağıyla ne ölçüde uyumlu olduğudur (United Nations, 1945).
Bu yasağın önemi şuradadır: büyük güçlerin kendi güvenlik söylemleri, ideolojik gerekçeleri ya da siyasî üstünlükleri, kuvvet kullanma yasağını otomatik olarak askıya almaz. Uluslararası hukuk bakımından “istikrar sağlama”, “demokrasi koruma”, “önleyici güvenlik”, “düzeni yeniden tesis etme” ya da “müttefiki destekleme” gibi söylemler, tek başına meşru kuvvet kullanım sebebi yaratmaz. _ ABD başkanlıklarının sıkça başvurduğu normatif söylem ile hukukî yetkilendirme arasındaki farkı açık tutmak gerekir. Bir eylemin siyaseten meşrulaştırılması ile hukukî olarak meşru olması aynı şey değildir; raporun sonraki başkanlık bölümlerinde bu ayrım temel ölçütlerden biri olacaktır.
6.2. Meşru Müdafaa: BM Şartı Madde 51 ve Sınırları
BM Şartı’nın 51. maddesi, bir üye devlete karşı silahlı saldırı gerçekleştiğinde bireysel ya da kolektif meşru müdafaa hakkını tanır. Ancak bu hak sınırsız değildir. Maddede açık biçimde “silahlı saldırı” eşiği vurgulanır; alınan önlemlerin Güvenlik Konseyi’ne derhal bildirilmesi gerekir ve bu hak, Konsey uluslararası barış ve güvenliğin korunması için gerekli tedbirleri alana kadar geçerlidir. Bu nedenle, meşru müdafaa, kuvvet kullanma yasağını aşındıran genel bir siyasî gerekçe değil; belirli şartlara bağlı dar bir hukukî istisnadır. Amerikan başkanlıklarının çok sayıda müdahalesi ise çoğu zaman doğrudan silahlı saldırıya cevap niteliğinde olmaktan ziyade, genişletilmiş tehdit algıları, önleyici güvenlik mantığı veya dolaylı risk yorumları üzerinden savunulmuştur. Bu nedenle, 51. maddenin sınırları, raporun merkezî tartışma alanlarından biri olacaktır (United Nations, 1945).
Meşru müdafaa istisnasının genişletilmesi, özellikle Soğuk Savaş sonrası ve 11 Eylül sonrası dönemde belirgin hale gelmiştir. Burada kritik sorun, “silahlı saldırı” ile “potansiyel tehdit” arasındaki çizginin siyasal olarak giderek daha esnek yorumlanmasıdır. Bu esneme, jus ad bellum rejimini zayıflatmakta ve büyük güçlere kuvvet kullanımını önleyici ya da caydırıcı bir araç olarak sunma imkânı vermektedir. Rapor, her başkanlık döneminde ABD’nin meşru müdafaa söylemini ne ölçüde dar hukukî çerçeve içinde tuttuğunu, ne ölçüde bunu genişletilmiş bir güvenlik dili haline dönüştürdüğünü değerlendirecektir.
s. 98 6.3. Güvenlik Konseyi Yetkilendirmesi ve Meşruiyet Sorunu
BM sisteminde kuvvet kullanımının ikinci temel istisnası, Güvenlik Konseyi’nin uluslararası barış ve güvenliğin korunması amacıyla aldığı yetkilendirme kararlarıdır. Ancak uygulamada burada iki büyük sorun doğmaktadır. Birincisi, Konsey yetkilendirmesinin bulunmaması halinde devletlerin kuvvet kullanımını farklı hukukî dillerle meşrulaştırmaya çalışmasıdır. İkincisi ise Konsey’in daimi üyeler yapısı ve veto sistemi nedeniyle büyük güçler arasında eşitsiz ve seçici işleyen bir mekanizmaya dönüşmesidir. ABD’nin bir yandan Konsey kararlarını meşruiyet kaynağı olarak kullanırken, diğer yandan kendi çıkarları söz konusu olduğunda Konsey dışı kuvvet kullanımına yönelmesi, cezasızlık tartışmasının merkezine oturmaktadır. Hukukî yetki ile siyasî güç arasındaki bu gerilim, raporun hemen her başkanlık bölümünde farklı biçimlerde karşımıza çıkacaktır (United Nations, 1945).
6.4. Jus ad Bellum ve Jus in Bello Ayrımı
Bu rapor bakımından hayati önemdeki bir diğer ayrım, jus ad bellum ile jus in bello arasındaki farktır. Jus ad bellum, savaşa ya da kuvvet kullanımına başvurmanın hukukiliğini ifade eder. Yani devletin baştan itibaren silahlı güç kullanmaya yetkili olup olmadığı bu alanda incelenir. Jus in bello ise çatışma başladıktan sonra savaşın nasıl yürütüldüğünü, yani sivillerin korunması, hedef seçimi, kullanılan yöntem ve araçların hukukiliği gibi meseleleri düzenler. Dolayısıyla bir askerî operasyonun başlatılması hukuka aykırı olabilir ama yine de o çatışma sırasında tarafların sivilleri koruma, orantılılık ve ayrım gözetme yükümlülükleri devam eder. Aynı şekilde bir devlet meşru müdafaa iddiasında bulunsa dahi, saldırılarını ayrım, orantılılık ve ihtiyat ilkelerine uygun yürütmek zorundadır. Bu ayrım, özellikle Amerikan başkanlıklarının hem savaşa başvurma gerekçelerini hem de savaşı yürütme biçimlerini ayrı ayrı değerlendirmek için zorunludur (ICRC, t.y.).
raporda her başkan için iki katmanlı hukukî inceleme yapılacaktır. İlk katmanda ilgili kuvvet kullanımının BM Şartı çerçevesinde baştan hukukî dayanağı olup olmadığı sorgulanacaktır. İkinci katmanda ise çatışma yürütülürken sivillere, savaş dışı kalanlara, sağlık personeline, yardım çalışanlarına ve sivil nesnelere yönelik korumanın ihlal edilip edilmediği değerlendirilecektir. Bu yöntem, örneğin Kore, Vietnam, Irak veya Afganistan gibi vakalarda yalnızca müdahalenin meşruiyetini değil, bombardıman yoğunluğu, hedefleme davranışları ve sivil etkiler bağlamında savaşın icrasını da analiz etmeye imkân verecektir.
6.5. Uluslararası İnsancıl Hukuk: Ayrım, Orantılılık ve İhtiyat
Uluslararası insancıl hukukun merkezinde, çatışmanın taraflarının siviller ile savaşçılar arasında her zaman ayrım gözetmesi yükümlülüğü yer alır. ICRC’nin derlediği teamül hukuku kuralları ve Cenevre hukukunun yorumları, sivillere doğrudan saldırının yasak olduğunu; saldırıların yalnızca meşru askerî hedeflere yöneltilebileceğini açık biçimde ortaya koymaktadır. Buna ek olarak orantılılık ilkesi, beklenen askerî avantajla karşılaştırıldığında aşırı sivil kayba yol açacak saldırıları yasaklar. İhtiyat ilkesi ise mümkün olan tüm tedbirlerin alınarak sivil can kaybının ve sivil nesnelere zararın azaltılmasını gerektirir. Bu ilkeler yalnızca klasik kara savaşları için değil, hava bombardımanı, füze saldırıları, insansız hava araçları ve yüksek hassasiyetli vuruşlar dâhil bütün çağdaş çatışma yöntemleri için geçerlidir (ICRC, t.y.).
Bu ilkeler, Amerikan başkanlıklarının savaş pratiğini değerlendirirken özellikle önemlidir. Çünkü ABD çoğu dönemde müdahalelerini hukukî ve ahlakî açıdan “cerrahi”, “sınırlı”, “hedef odaklı” ya da “sivil kaybı azaltılmış” operasyonlar olarak sunmuştur. Ancak bu söylem, tek başına hukuka uygunluk karinesi yaratmaz. Ayrım, orantılılık ve ihtiyat ilkeleri somut hedefleme davranışı, kullanılan silahın niteliği, operasyon alanının karakteri ve öngörülebilir sivil zarar üzerinden değerlendirilir. _ rapor, resmî açıklamalar ile uluslararası insancıl hukukun maddi testleri arasındaki farkı özellikle görünür kılacaktır.
s. 109 6.6. Saldırı Suçu, Savaş Suçları ve Roma Statüsü
Roma Statüsü, Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin yargı alanına giren temel suçları soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu olarak tanımlar. Saldırı suçunun kapsamı daha sonra özellikle Kampala değişiklikleriyle netleştirilmiş; devlet tarafından başka bir devletin egemenliğine, toprak bütünlüğüne veya siyasî bağımsızlığına karşı silahlı kuvvet kullanımının ağır biçimleri bu çerçevede ele alınmıştır. Bunun yanında savaş suçları, sivillere yönelik doğrudan saldırılar, korunan kişilere karşı kötü muamele, hukuka aykırı öldürme, ayrım gözetmeyen saldırılar ve benzeri ağır ihlalleri kapsar. Burada önemli olan nokta şudur: kuvvet kullanımının baştan hukuk dışı olması ile çatışma sırasında işlenen ağır ihlaller birbirinden ayrı ama birbirini dışlamayan kategorilerdir. Bir müdahale hem saldırı suçu tartışması doğurabilir, hem de savaşın yürütülüşü bakımından savaş suçu incelemesini gerektirebilir (ICC, t.y.).
Bu rapor, Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin yargı yetkisi ve siyasal sınırlarını da dikkate alacaktır. Çünkü cezasızlık meselesi sadece normların varlığına değil, bu normların büyük güçlere karşı fiilen işletilip işletilemediğine bağlıdır. ABD’nin Roma Statüsü ile ilişkisi, UCM’ye yönelik mesafeli ve zaman zaman çatışmalı tutumu, ayrıca Güvenlik Konseyi yapısının büyük güçleri koruyucu etkisi, cezasızlık analizinde merkezi önemdedir. Dolayısıyla bu raporda saldırı suçu ve savaş suçları kategorileri yalnızca cezai teknik başlıklar olarak değil, büyük güç siyasetinin hukukî sınırlara nasıl direnç gösterdiğinin de göstergesi olarak ele alınacaktır.
6.7. Cezasızlık: Hukukî Boşluk mu, Güç Siyasetinin Sonucu mu?
Cezasızlık, bu raporun en kritik kavramlarından biridir. Burada cezasızlık sadece faillerin mahkeme önüne çıkarılmaması anlamına gelmemektedir. Daha geniş anlamıyla cezasızlık; büyük ölçekli kuvvet kullanımının, işgallerin, bombardımanların, darbe desteklerinin, vekâlet savaşlarının ve ağır insancıl sonuçlara yol açan müdahalelerin, uluslararası sistem tarafından ya hiç yaptırıma uğratılmaması ya da sınırlı, seçici ve etkisiz tepkilerle geçiştirilmesi anlamına gelir. Amerikan başkanlıkları bakımından cezasızlığın temel kaynakları arasında askerî üstünlük, diplomatik ağırlık, ittifak sistemi, Güvenlik Konseyi vetosu ile şekillenen uluslararası siyaset, hukukî söylem üretme kapasitesi ve müdahaleyi normatif dille çerçeveleme gücü bulunmaktadır. Yani cezasızlık, hukuk yokluğundan değil; çoğu zaman hukukun güç ilişkileri içinde seçici uygulanmasından doğmaktadır (United Nations, 1945; ICC, t.y.).
7. Amerikan Savaş Sürekliliğinin Yapısal Nedenleri
7.1. Hegemonya ve Küresel Rol Yükü
1945 sonrası Amerikan başkanlığının savaşsız bir dönem üretememesinin ilk ve en temel nedeni, ABD’nin kendisini yalnızca ulusal sınırlarını savunan bir devlet olarak değil, aynı zamanda küresel düzenin askerî-siyasal garantörü olarak konumlandırmış olmasıdır. Bu rol tanımı, başkanlık makamını dış krizler karşısında “müdahale edip etmeme” ikileminden çok, “hangi ölçekte ve hangi araçla müdahale etme” problemine mahkûm etmiştir. Soğuk Savaş boyunca komünizmin çevrelenmesi, müttefiklerin korunması ve nükleer dengenin yönetilmesi; Soğuk Savaş sonrasında ise bölgesel düzenin korunması, enerji akışının güvenliği, deniz yollarının açıklığı, terörle mücadele ve son dönemde büyük güç rekabeti, Amerikan başkanlığının askerî seçenekleri sürekli masada tutmasına yol açmıştır. _ savaş, Amerikan dış politikasında istisnai bir kopuş değil, hegemonik rolün pratik uzantısı haline gelmiştir. Miller Center, Soğuk Savaş’ın ulusal güvenlik meselelerini başkan için günlük bir sorumluluğa dönüştürdüğünü; Brookings ise ABD savunma yapılanmasının önemli ölçüde denizaşırı taahhütler ve müttefik koruma mantığıyla şekillendiğini açık biçimde göstermektedir. (Miller Center, t.y.).
s. 1110 Bu yapının önemli sonucu, “geri çekilme”nin Amerikan başkanları için çoğu zaman siyasî ve stratejik bakımdan yüksek maliyetli görünmesidir. Çünkü hegemon devlet, yalnızca kendi topraklarını değil; kurduğu ağları, üsleri, ittifakları ve prestijini de savunduğunu düşünür. Bu yüzden Kore, Vietnam, Körfez, Afganistan, Irak, Suriye ya da bugün farklı bölgesel krizlerde olduğu gibi, askerî güç kullanımı çoğu kez bir tercihten çok “düzenin gereği” gibi sunulmuştur. Böylece başkan değişse bile sistemsel rol algısı değişmediği için savaş mantığı dağılmamıştır.
7.2. Başkanlığın Savaş Yetkilerinin Genişlemesi
İkinci temel neden, Amerikan başkanlığının savaş ve kuvvet kullanımı alanında tarihsel olarak genişlemiş olmasıdır. Anayasal teoride savaş ilan etme yetkisi Kongre’dedir; ancak uygulamada başkanlık makamı, “Commander in Chief” sıfatı, acil durum mantığı, sınırlı operasyon söylemi ve Kongre’nin sonradan verdiği yetkiler sayesinde çok daha geniş bir fiilî hareket alanına kavuşmuştur. War Powers Resolution, bu genişlemeyi sınırlamak amacıyla çıkarılmış olsa da, metnin kendisi bile başkanın belirli koşullarda silahlı kuvvetleri hostilities içine sokabileceğini, ardından 48 saat içinde Kongre’ye rapor vermesi gerektiğini kabul eder. Bu, pratikte başkanın askerî güç kullanımına önce başlayıp sonra siyasî ve hukukî tartışmayı yönetebilmesine imkân tanımıştır. Cornell’in metinleri, 48 saatlik raporlama yükümlülüğünü ve genel çerçeveyi açık biçimde ortaya koymaktadır. (Cornell Law School, t.y.).
Amerikan başkanlığı, özellikle 1945 sonrası dönemde, klasik anlamda “savaş ilanı bekleyen yürütme organı” olmaktan çıkmış; askerî güç kullanımını fiilen başlatabilen, kapsamını genişletebilen ve bunu farklı hukukî formüllerle savunabilen bir güvenlik merkezine dönüşmüştür. Burada mesele yalnızca hukuk metinlerinin varlığı değil, yürütmenin kriz anlarında hız avantajına sahip olmasıdır. Kongre çoğu zaman daha yavaş, daha bölünmüş ve daha maliyet-hassas davranırken, başkanlık makamı kısa sürede “kararlılık” gösterebilen kurum olarak öne çıkmıştır. Bu da savaşın anayasal istisna olmaktan çıkıp başkanlığın işlevsel araçlarından biri haline gelmesine katkıda bulunmuştur.
7.3. Ulusal Güvenlik Devleti ve Tehdit Sürekliliği
Üçüncü yapısal neden, Soğuk Savaş’la kurulan ve Soğuk Savaş sonrasında da dağılmayan ulusal güvenlik devletidir. Bu yapı, tehditleri geçici sapmalar olarak değil, yönetilmesi gereken kalıcı bir stratejik çevre olarak algılar. Soğuk Savaş’ta bu çevre komünizm ve Sovyet yayılması söylemiyle tanımlanırken, daha sonra “haydut devletler”, “insanî krizler”, “terör ağları”, “kitle imha silahları”, “revizyonist güçler” ve “kurallara dayalı düzene tehdit” gibi kategoriler aynı işlevi görmüştür. Miller Center’ın vurguladığı gibi Soğuk Savaş başkanı, yalnızca atom bombasını yönetmekle değil, dünyanın farklı köşelerindeki siyasi mücadeleleri de güvenlik meselesi olarak okumakla yükümlü hale gelmiştir. Bu zihniyet kalıbı, savaşın gerekçelerini değiştirmiş ama savaş mantığını ortadan kaldırmamıştır. (Miller Center, t.y.).
Bu süreklilik, 2001 AUMF ile yeni bir aşamaya girmiştir. Brown University Costs of War çalışmasına göre 2001 AUMF, hava saldırıları, çatışma, gözaltı ve ortak kuvvet desteği dahil olmak üzere en az 22 ülkedeki askerî faaliyetleri meşrulaştırmak için kullanılmıştır. Bu tablo, “sonsuz savaş” ifadesinin yalnızca siyasal bir slogan değil, somut hukukî-genişleme pratiği olduğunu göstermektedir. Başka bir ifadeyle tehdit coğrafyası belirsizleştikçe, başkanlığın askerî coğrafyası da genişlemiştir.
7.4. İleri Konuşlanma, Üsler ve Müdahale Kapasitesi
Dördüncü neden, ABD’nin küresel üs ağı ve ileri konuşlanma kapasitesidir. Askerî güç yalnızca irade ile değil, maddi altyapıyla işler. ABD’nin dünyanın farklı bölgelerinde kalıcı ya da yarı kalıcı tesisler, bölgesel komutanlık yapıları ve lojistik zincirler kurmuş olması, başkanların askerî seçeneklere başvurma
s. 1211 eşiğini düşürmüştür. Çünkü mevcut altyapı, müdahaleyi teorik tartışma olmaktan çıkarıp uygulanabilir araç haline getirir. CFR’nin 2025 tarihli haritalamasına göre ABD’nin yalnızca Orta Doğu’da en az 19 tesisi bulunmaktadır; bunların bir kısmı bölgesel analistlerce kalıcı kabul edilmektedir. Böyle bir ağ, kriz anında kuvvet projeksiyonunu hızlandırır ve başkanlığın “hemen yanıt verme” kapasitesini güçlendirir. (CFR, t.y.).
Bu maddi altyapının siyasal sonucu açıktır: kapasite elde mevcutsa, kullanımı savunmak da kolaylaşır. Donanma grupları, hava üsleri, özel kuvvet hatları ve lojistik merkezler, başkanlara “müdahale etme opsiyonu” değil, çoğu zaman “müdahale baskısı” üretir. _ Amerikan başkanlığı savaş üretirken sadece ideolojik ya da hukukî söylemlere yaslanmaz; aynı zamanda sahada zaten kurulu olan askerî mimari üzerine oturur. Üsler ve ileri konuşlanma, savaş sürekliliğinin düşünsel değil, coğrafi ve teknik altyapısını oluşturur.
7.5. Askerî-Sanayi Kompleksi ve Savunma Ekonomisi
Beşinci neden, savaşın ekonomik ve kurumsal taşıyıcı kolonlarıdır. Eisenhower 1961’de veda konuşmasında “military-industrial complex” konusunda açık bir uyarıda bulunmuştu. Bu uyarı bugün tarihî bir not olmanın ötesindedir; çünkü savunma bütçesi, tedarik zincirleri, teknoloji yatırımları, bölgesel istihdam ve lobi ağlarıyla birleşen askerî-ekonomik yapı, savaş ve hazırlık halini siyaseten dayanıklı kılan bir ekosistem yaratmıştır. National Archives ve Eisenhower Presidential Library, bu uyarının merkezinde askerî ve endüstriyel güç yoğunlaşmasının bulunduğunu açıkça göstermektedir.
Bu yapının bugünkü maddi ölçeği de son derece büyüktür. SIPRI’ye göre ABD 2024’te 997 milyar dolarlık askerî harcama yapmış, dünya toplam askerî harcamalarının yüzde 37’sini ve NATO üyelerinin harcamalarının yüzde 66’sını tek başına gerçekleştirmiştir. Bu düzeyde bir bütçe, yalnızca dış tehditlere cevap veren pasif bir savunma sistemine değil; kendi sürekliliğini yeniden üreten, teknoloji, üretim ve siyasal etki alanı oluşturan devasa bir yapıya işaret eder. _ silah ekonomisi tek başına savaşın nedeni değildir; ancak savaşçı başkanlık yapısının güçlü bir hızlandırıcısı ve taşıyıcısıdır. (NATO, t.y.).
7.6. Düşük Maliyetli Müdahale Araçlarının Çoğalması
Altıncı neden, savaşın biçim değiştirmesiyle ilgilidir. Amerikan başkanlıkları artık her krizde büyük ölçekli kara işgali yürütmek zorunda değildir. Askerî yardım, istihbarat paylaşımı, hedefli operasyonlar, özel kuvvet desteği, deniz-hava caydırıcılığı, İHA kullanımı ve ortak kuvvet eğitimi gibi araçlar, başkanlara “resmî savaş ilanı olmadan etkide bulunma” imkânı vermektedir. Brookings’in 2024 tarihli değerlendirmesi, askerî yardımın başkanlar için siyasî ve bürokratik baskılara “bir şey yaparak” cevap verme yolu olduğunu; üstelik bunu Amerikan kara birliklerini geniş ölçekte sahaya indirmeden ve görece düşük maliyetle gerçekleştirdiğini belirtmektedir. (Brookings Institution, t.y.).
Bu değişim, savaşın ortadan kalktığını değil, görünürlüğünün ve biçiminin dönüştüğünü gösterir. Klasik işgalin siyasî maliyeti yüksek olduğunda başkanlık makamı daha dağınık, daha esnek ve kamuoyunda daha kolay savunulabilir güç kullanım biçimlerine yönelmektedir. Böylece savaş, günlük siyasette daha az “savaş” gibi görünse de fiilen daha süreklileşmiş hale gelmektedir. Bu nokta özellikle Obama sonrası dönemi, fakat kökleri itibarıyla Reagan’dan itibaren vekâlet savaşlarının yükselişini anlamak için önemlidir.
7.7. İç Siyaset, Liderlik Gösterisi ve Normatif Meşrulaştırma
Yedinci neden, başkanlığın iç siyasal mantığıdır. Amerikan başkanları için dış krizler çoğu zaman yalnızca dış politika meselesi değil; aynı zamanda liderlik, kararlılık ve güvenlik söylemi üretme alanıdır.
s. 1312 Başkanlık, özellikle kriz anlarında hızlı ve görünür karar vermesi beklenen bir kurumdur. _ askerî seçenek, çoğu zaman “hiçbir şey yapmamakla” karşılaştırıldığında siyaseten daha savunulabilir görünür. Burada mesele sadece seçim hesabı değildir; başkanlığın kamuoyu, Kongre, müttefikler ve bürokrasi karşısında otorite gösterme ihtiyacıdır. Savaş ya da sınırlı askerî güç kullanımı, bu otoriteyi somutlaştıran araçlardan biri haline gelir.
Buna bir de normatif meşrulaştırma dili eklenir. Amerikan başkanlıkları çoğu zaman güç kullanımını salt “çıkar” diliyle değil, daha yüksek ilkeler üzerinden sunmuştur: özgür dünyanın savunulması, demokrasinin korunması, istikrarın tesisi, terörle mücadele, müttefiklerin güvenliği ya da kurallara dayalı düzenin sürdürülmesi gibi. Ancak bu söylem, kuvvet kullanma yasağını otomatik olarak askıya almaz; yalnızca müdahalenin siyasal kabul edilebilirliğini artırır. _ normatif söylem, hukukun yerine geçen bir meşrulaştırma tekniği olarak değerlendirilmelidir. Amerikan başkanlığının savaş sürekliliği, yalnızca askerî kapasiteyle değil; bu kapasiteyi ahlakî ve siyasî olarak paketleme becerisiyle de ilişkilidir.
8. Ara Sonuç: Başkanlar Değişiyor, Savaş Mantığı Neden Kalıyor?
Buraya kadar kurulan çerçeve, Amerikan savaş sürekliliğinin tek bir nedenle açıklanamayacağını göstermektedir. Hegemonya iddiası başkanlığı dış krizlere bağlamakta; War Powers ve benzeri mekanizmalar yürütmeye geniş fiilî alan açmakta; ulusal güvenlik devleti tehdidi kalıcılaştırmakta; üs ağı ve ileri konuşlanma müdahaleyi teknik olarak mümkün kılmakta; askerî-sanayi kompleksi bu yapının maddi temelini güçlendirmekte; düşük maliyetli müdahale araçları siyasî eşiği düşürmekte; normatif söylem ise tüm bunlara meşruiyet ambalajı sağlamaktadır. Dolayısıyla Amerikan başkanlıklarının savaş üretmesi, tek tek liderlerin “şahinliği”nden çok daha derin, kurumsal ve yapısal bir sürekliliğe işaret etmektedir.
Bu sonuç, bizi raporun bir sonraki doğal aşamasına götürüyor: artık yapısal açıklamayı kurduğumuza göre başkanlıklar arası tarihsel analize geçebiliriz. İlk başkanlık bölümü olarak en doğru başlangıç Truman dönemidir; çünkü nükleer eşik, çevreleme stratejisi ve Kore Savaşı ile Amerikan başkanlığının savaş rejimi esasen burada kurumsallaşmaya başlıyor.
9. Harry S. Truman Dönemi (1945–1953): Nükleer Eşik, Çevreleme ve Amerikan Savaş Başkanlığının Kuruluşu
9.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Harry S. Truman dönemi, Amerikan başkanlığının savaş ve kuvvet kullanımı bakımından modern biçiminin kurulduğu eşiktir. Truman, göreve II. Dünya Savaşı sürerken geldi; görev süresinin ilk aylarında Pasifik savaşının sonunu, atom çağının başlangıcını ve kısa süre içinde Soğuk Savaş’ın sertleşmesini aynı anda yönetti. Miller Center’ın vurguladığı gibi Truman, ABD’yi II. Dünya Savaşı’nın son safhasından Soğuk Savaş’ın başlangıcına, nükleer çağın açılışından Kore Savaşı’na kadar uzanan “emsalsiz” bir uluslararası kırılma döneminden geçirdi. _ Truman dönemi, sonraki başkanlıkların üzerinde hareket edeceği güvenlik zihniyetinin yalnızca başlangıcı değil, aynı zamanda kurucu laboratuvarı olarak görülmelidir. (Miller Center, t.y.). Bu dönemin özgünlüğü, ABD’nin artık yalnızca büyük bir güç değil, savaş sonrası düzenin ana düzenleyicisi olarak davranmaya başlamasında yatmaktadır. 1947 Truman Doktrini, ABD’nin “dış baskı veya iç otoriter tehdit altında bulunan” ülkelere siyasî, askerî ve ekonomik yardım verme çizgisini açık biçimde ortaya koydu; Office of the Historian’ın ifadesiyle bu doktrin, Amerikan dış politikasını uzak bölgesel krizlerden geri durma çizgisinden çıkarıp denizaşırı müdahale ihtimaline açık hale getirdi. Aynı dönemde National Security Act of 1947 ile ulusal güvenlik kurumsallaştırıldı; CIA ve Ulusal Güvenlik
s. 1413 Konseyi gibi yapılar, başkanlığın kalıcı güvenlik bürokrasisiyle birleşmesini sağladı. 1950 tarihli NSC-68 ise Sovyet tehdidine karşı genişletilmiş ve sürekli bir çevreleme yaklaşımını savunarak bu çizgiyi daha da sertleştirdi. (U.S. Department of State, t.y.). Truman dönemi, “tekil krizler dönemi” değil; Amerikan başkanlığının savaş, tehdit ve güvenlik alanlarında yapısal olarak genişlediği kuruluş evresidir. Berlin Ablukası’na hava köprüsüyle verilen yanıt, İsrail’in aynı gün tanınması, Kore’de BM şemsiyesi altında askerî müdahale ve NSC-68’in kabulü birlikte düşünüldüğünde, savaş sonrası Amerikan başkanlığının artık dış krizleri askerî ve güvenlik mantığıyla okuyan bir merkeze dönüştüğü görülür. Bu bölümde savunulacak ana argüman şudur: Truman, Amerikan başkanlığını yalnızca savaş yöneten değil, savaşı küresel düzenin olağan aracı olarak düşünmeye başlayan kuruma dönüştüren eşiktir. Bu son cümle, yukarıdaki kurumsal dönüşümlere dayalı bir analitik çıkarımdır.
9.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Krizler
Truman döneminin ilk büyük ve en tartışmalı eşiği, Hiroşima ve Nagazaki’ye atom bombalarının atılmasıdır. Truman Library’nin atom bombası koleksiyonu, bu kararın 1945 yazında Japonya’ya karşı savaşın sona erdirilmesi bağlamında alındığını ve Truman’ın kullanım sonrası kamuoyuna resmî açıklama yaptığını göstermektedir. Hukukî değerlendirme bakımından bu olayın sonraki başkanlıklardan farkı şudur: Hiroşima ve Nagazaki, BM Şartı’nın kuvvet kullanma rejiminin yerleşmesinden önce, devletler arası devam eden dünya savaşı bağlamında gerçekleşmiştir; dolayısıyla bu eylemler daha çok dönemin savaş hukuku, sivil hedefler, ayrım ve orantılılık tartışmaları içinde değerlendirilmelidir. Buna rağmen tarihsel ve normatif açıdan sonuç nettir: Truman dönemi, nükleer silahın fiilen kullanıldığı ve sivil nüfusu devasa ölçekte etkileyen savaş mantığının meşrulaştırıldığı dönem olarak modern çağın en ağır eşiğini açmıştır. İkinci büyük kriz Berlin Ablukası ve buna verilen hava köprüsü yanıtıdır. Office of the Historian’a göre Sovyetler Birliği’nin Batı Berlin’e kara erişimini kesmesine karşı ABD ve Birleşik Krallık, Batı Almanya’daki üslerden yoğun gıda ve yakıt hava ikmali yaparak Berlin Airlift’i yürüttü; kriz 12 Mayıs 1949’da Sovyetlerin blokajı kaldırmasıyla sona erdi. Bu olay tam ölçekli savaşa dönüşmedi, ancak Truman döneminin askerî kriz yönetimi mantığını açık biçimde gösterdi: ABD, Avrupa güvenlik düzenini doğrudan kendi sorumluluk alanı olarak görmeye başladı ve bir Avrupa krizini artık dolaylı değil, büyük stratejik karşılaşmanın parçası saydı. Bu, sonraki NATO mantığına ve kalıcı Avrupa güvenlik angajmanına da zemin hazırladı. (U.S. Department of State, t.y.).
Üçüncü önemli bölgesel eşik, İsrail’in kuruluşu ve ABD’nin 14 Mayıs 1948’de İsrail’i aynı gün tanımasıdır. Office of the Historian, David Ben-Gurion’un aynı gün devlet ilan ettiğini ve Truman’ın o gün ABD tanıma beyanını yayımladığını açık biçimde kaydeder. Bu karar, Arap-İsrail savaşının başladığı, bölgesel savaşın hızlandığı ve ABD’nin Orta Doğu siyasetinde kalıcı pozisyon aldığı bir döneme denk geldi. Truman’ın İsrail’i tanıması doğrudan Amerikan askerî işgali anlamına gelmemekle birlikte, sonraki on yıllarda Ortadoğu’nun Amerikan başkanlığı için kalıcı bir güvenlik ve savaş sahasına dönüşmesinin erken diplomatik-siyasal dönemeçlerinden biri olarak değerlendirilmelidir. Bu son değerlendirme, tanıma kararının kendisinden değil, bunun daha sonra oluşan bölgesel stratejik angajman zinciri içindeki yerinden türetilen bir analitik sonuçtur. (U.S. Department of State, t.y.).
Truman döneminin merkez savaşı ise hiç kuşkusuz Kore Savaşı’dır. 25 Haziran 1950’de Kuzey Kore kuvvetleri 38. paraleli geçerek Güney Kore’ye saldırdı. Office of the Historian ve ABD Ordu kaynakları, Kuzey Kore kuvvetlerinin geniş çaplı saldırıyla Güney’e girdiğini ve kısa sürede Seoul’e ulaştığını belirtmektedir. Güvenlik Konseyi 25 Haziran’da saldırıyı barışın ihlali olarak değerlendirdi; 27 Haziran’da üye devletlere Güney Kore’ye gerekli yardımı tavsiye etti; 7 Temmuz’da ise bu yardımı birleşik komuta altında örgütleyen kararı kabul etti. FRUS belgeleri, Amerikan yönetiminin Kore’deki eylemini açık biçimde bu BM Güvenlik Konseyi kararlarına dayandırdığını göstermektedir. Truman’ın
s. 1514 savaş rejimi bakımından tarihsel önemi tam burada ortaya çıkar: Kongre’den resmî savaş ilanı alınmadan, BM şemsiyesi ve başkanlık kararıyla geniş ölçekli savaş yürütülmüştür. (U.S. Department of State, t.y.).
9.3. Resmî Savaş Gerekçesi ve Stratejik Saikler
Truman dönemindeki resmî söylem, esas olarak üç eksende kurulmuştur: birincisi saldırganlığın durdurulması, ikincisi özgür dünyanın savunulması, üçüncüsü ise Sovyet yayılmasının çevrelenmesi. Truman Doktrini, dış baskıya veya iç otoriter tehditlere karşı “özgür halkların” desteklenmesi gerektiğini söylerken; NSC-68 Sovyet tehdidini sadece bölgesel değil küresel ve sistemik bir meydan okuma olarak tanımladı. Kore Savaşı’nın patlak vermesiyle birlikte bu çevreleme mantığı pratik askerî forma kavuştu ve Office of the Historian’ın kısa tarih değerlendirmesinde belirtildiği üzere NSC-68, Kore savaşı sonrasında Amerikan dış politikasının temeli olarak kabul edildi. Başka bir ifadeyle, resmî gerekçe sadece Kore’deki saldırıyı geri püskürtmek değildi; aynı zamanda dünya düzeninin başka bölgelerine yayılabilecek komünist genişlemeyi durdurma iddiasıydı. (U.S. Department of State, t.y.). Ancak stratejik saikler yalnızca normatif söylemle sınırlı değildi. Truman Doktrini ve Marshall Plan çizgisi birlikte okunduğunda, ABD’nin savaş sonrası Avrupa ve Akdeniz çevresini ekonomik ve askerî bakımdan kendi liderliği altında istikrara kavuşturmak istediği görülür. Marshall Plan hem Avrupa sanayisini ayağa kaldırdı hem de ABD ekonomisi için pazarlar yarattı; bu, güvenlik ve ekonomi arasındaki bağlantının erken örneğidir. Kore ise yalnızca Kore değildi: Washington açısından Japonya’nın güvenliği, Pasifik deniz hatları ve Asya’da çevreleme zincirinin itibarı da savaşın içinde düşünülüyordu. _ Truman döneminin “savaş gerekçesi” ile “stratejik saiki” arasındaki farkı açık tutmak gerekir: resmî dilde savunma ve düzen; stratejik planda ise çevreleme, itibar, güç projeksiyonu ve kurulan savaş sonrası düzenin tahkimi öne çıkıyordu. Bu son cümle, Truman Doktrini, Marshall Plan ve NSC-68 belgeleri birlikte okunduğunda yapılan bir çıkarımdır.
9.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Truman dönemi hukuk bakımından iki ayrı alt döneme ayrılmalıdır. İlk alt dönem, 1945’te atom bombası kullanımının yer aldığı II. Dünya Savaşı son evresidir. Burada BM Şartı’nın 2(4). maddesinden önceki savaş hukuku bağlamı söz konusudur; dolayısıyla doğrudan “kuvvet kullanma yasağı” testinden ziyade, sivil hedefler, ayrım ve orantılılık gibi normatif tartışmalar ön plana çıkar. Bu raporun metodolojisi gereği atom bombalarının hukukiliği hakkında bu aşamada kategorik bir hüküm vermek yerine şu tespiti yapmak daha sağlıklıdır: Hiroşima ve Nagazaki, modern savaş hukukunda sivillerin korunması ve ayrım ilkesi bakımından sonraki on yılların temel tartışma alanlarından birini oluşturmuştur. Bu, hem Truman Library belgeleri hem de uluslararası insancıl hukuk ilkeleri ışığında savunulabilir bir çerçevedir.
İkinci alt dönem ise BM sistemi yürürlüğe girdikten sonraki krizlerdir. Berlin Hava Köprüsü, doğrudan saldırı değil kriz yönetimi ve karşı tedbir niteliğindeydi; _ kuvvet kullanma yasağı bakımından Kore kadar açık bir ihlal/istisna tartışması üretmez. Kore Savaşı ise hukuk bakımından çok daha kritik ve Truman lehine görece daha güçlü bir dayanağa sahiptir. Güvenlik Konseyi 25 Haziran 1950’de Kuzey Kore saldırısını barışın ihlali saymış, 27 Haziran’da yardım çağrısı yapmış ve 7 Temmuz’da birleşik komutayı örgütlemiştir. FRUS belgeleri de Amerikan yönetiminin Kore’deki eylemini bu kararlara dayandırdığını açıkça ortaya koyar. Dolayısıyla jus ad bellum bakımından Truman dönemindeki Kore müdahalesi, sonraki birçok Amerikan müdahalesinden farklı olarak BM çerçevesine dayanan bir meşruiyet zemini taşımaktadır. (U.S. Department of State, t.y.).
Ancak bu hukukî zemin, savaşın her aşamasını otomatik olarak sorunsuz hale getirmez. FRUS belgeleri, Ekim 1950’den sonra Kuzey Kore ordusunun çözülmesi ve Çin müdahalesi ihtimalinin başta düşük değerlendirilmesi üzerine, birleşik kuvvetlerin 38. paralelin ötesine geçerek Kuzey’e ilerlediğini ve birleştirme hedefinin fiilen gündeme geldiğini göstermektedir. Bu nokta, “saldırıyı geri püskürtme” ile
s. 1615 “siyasal düzeni askerî güçle yeniden kurma” arasındaki çizginin bulanıklaştığı evredir. Dolayısıyla Truman döneminde Kore savaşı başlangıçta Güvenlik Konseyi dayanağı taşısa da, savaşın genişleme biçimi ve siyasî hedeflerin değişmesi, hukukî ve stratejik tartışmayı yeniden açmıştır. Bu bölümde önemli olan husus, Truman döneminin yalnızca BM meşruiyetine dayanmış “temiz” bir örnek olmadığı; aynı zamanda bu meşruiyetin kapsamının nerede sona erdiği sorusunu da ortaya çıkarmış olmasıdır. (U.S. Department of State, t.y.). Jus in bello bakımından ise Kore son derece ağır sonuçlar doğurdu. ABD Ordu kaynakları, Amerikan, Güney Koreli ve diğer BM kuvvetlerinin ciddi askerî kayıplar verdiğini; diğer yayınları ise Kore’de sivil kayıpların milyonlar düzeyinde tahmin edildiğini göstermektedir. Bu rakamlar tek başına bütün hukukî sorumluluğu dağıtmaz; ancak savaşın ölçeğinin ve siviller üzerindeki yıkımının, Truman dönemindeki “BM meşruiyeti” söylemiyle sınırlanamayacak kadar ağır olduğunu gösterir. _ Kore, hukukî dayanağı göreli olarak daha güçlü olsa bile, insani sonuçları bakımından savaşın Amerikan başkanlığı için ne kadar yüksek maliyetli ve yıkıcı bir araç olduğunu ortaya koymuştur.
9.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Truman döneminde cezasızlık doğrudan bugünkü biçimiyle UCM veya yaptırım süreçleri üzerinden değil, daha çok büyük güç statüsü, kurucu galiplik ve savaş sonrası normları belirleme kapasitesi üzerinden işledi. Atom bombalarının kullanımı, savaşın galip tarafı tarafından yapıldığı için uluslararası düzeyde bağlayıcı ve etkili bir cezai hesaplaşmaya tabi tutulmadı. Kore’de ise durum farklıydı: ABD, BM Güvenlik Konseyi kararlarına dayanarak hareket ettiği için hukukî meşruiyet alanı genişledi ve bu da başkanlık kararının uluslararası sorgulanabilirliğini azalttı. Başka bir ifadeyle Truman dönemindeki cezasızlık, bazen galip güç olmanın, bazen de BM şemsiyesi altında hareket etmenin sağladığı koruyucu alan üzerinden üretildi. Bu, sonraki dönemlerde de tekrar edecek iki ana kalıptan biridir. Bu son cümle, burada incelenen örneklerin karşılaştırmalı okunmasından türetilen analitik sonuçtur. Daha da önemlisi, Truman dönemi Amerikan başkanlığına şu siyasal dersi bıraktı: eğer kriz uygun normatif dille sunulur ve yeterli kurumsal zemin yaratılırsa, başkan Kongre’den resmî savaş ilanı almadan da büyük ölçekli kuvvet kullanabilir. U.S. Senate’in resmî sayfasının belirttiği gibi Kongre’nin son formal savaş ilanı II. Dünya Savaşı sırasında kalmış, sonraki dönemlerde farklı yetkilendirme biçimleri devreye girmiştir. Truman dönemi bu kopuşun ilk büyük örneğidir. Yani cezasızlık yalnızca “ceza verilmemesi” değil; aynı zamanda bir başkanlık pratiğinin ileride tekrar kullanılabilecek şekilde normalleşmesidir. Bu da Truman’ı sonraki başkanlıkların anayasal-siyasal öncülü haline getirir. (U.S. Senate, t.y.).
9.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Truman dönemi üç kalıcı miras bıraktı. Birincisi, nükleer silahın fiilen kullanılmasıyla savaşın teknolojik ve ahlakî eşiği değişti. İkincisi, Truman Doktrini, National Security Act ve NSC-68 çizgisiyle Amerikan başkanlığı sürekli tehdit algısı altında çalışan kurumsal güvenlik merkezine dönüştü. Üçüncüsü, Kore örneğinde görüldüğü gibi başkanlık, Kongre’nin resmî savaş ilanı olmaksızın, uluslararası meşruiyet ve yürütme kararı kombinasyonuyla büyük ölçekli savaş yürütebileceğini fiilen göstermiş oldu. Bu üç unsur bir araya geldiğinde, Truman döneminin sonraki başkanlıkların savaş rejimi için “kurucu matriks” olduğu söylenebilir. Bu son ifade, burada kullanılan kurum tarihi ve hukuk kaynaklarının birlikte değerlendirilmesinden çıkan bir sonuçtur. Truman’ı yalnızca Kore Savaşı’nın başkanı olarak okumak eksik kalır. Truman, Amerikan başkanlığını savaş sonrası dünyanın güvenlik mimarisine bağlayan; nükleer çağın, çevreleme stratejisinin, sürekli güvenlik devletinin ve resmî savaş ilanı dışındaki askerî güç kullanımının ilk büyük örneğini kuran başkandır. Raporun genel tezi bakımından Truman döneminin önemi tam da burada yatmaktadır: ABD’nin sonraki başkanlıklarında görülecek savaş sürekliliği, ilk tam kurumsal biçimini Truman
s. 1716 döneminde bulmuştur. Bu da Truman bölümünü yalnızca tarihsel bir başlangıç değil, tüm raporun anahtar açıklama eşiği haline getirir.
10. Dwight D. Eisenhower Dönemi (1953–1961): Örtülü Müdahale, Nükleer Caydırıcılık ve Cezasızlığın Kurumsallaşması
10.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Dwight D. Eisenhower dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde yeni bir evreyi temsil eder. Truman döneminde kurulan çevreleme ve ulusal güvenlik devleti mantığı Eisenhower döneminde korunmuş, ancak bunun icra araçları kısmen değiştirilmiştir. Miller Center’ın belirttiği gibi Eisenhower 1953’te ulusal güvenlik politikasına “New Look” yaklaşımını getirdi; bu yaklaşım daha düşük maliyetli ama daha sert caydırıcılığı, nükleer tehdidin daha görünür kullanımını ve doğrudan büyük kara savaşları yerine daha esnek araçların tercih edilmesini içeriyordu. Aynı kaynak, Eisenhower’ın tartışmalı müdahalelerde kamuoyu önünde sorumluluk almamak için örtülü operasyonlara sık başvurduğunu da açık biçimde vurgulamaktadır. Yani bu dönemin ana farkı, savaşın ortadan kalkması değil; Amerikan savaşkanlığının daha örtük, daha vekil aktörlere dayalı ve daha “inkâr edilebilir” biçimlere bürünmesidir. (Miller Center, t.y.).
Eisenhower dönemi, klasik cephe savaşı yerine darbe, gizli operasyon, nükleer caydırıcılık, sınırlı deniz-piyade müdahaleleri ve bölgesel doktrinler üzerinden işleyen bir savaş rejimi üretmiştir. Başkanlık kurumu açısından bunun anlamı büyüktür: Truman döneminde BM şemsiyesi altında açık savaş yürütme örneği oluşmuşken, Eisenhower döneminde başkanlık makamı CIA’yi ve örtülü araçları kullanarak rejim değişikliği üretebilen, gerektiğinde de bölgesel doktrinler üzerinden sınırlı askerî müdahaleyi meşrulaştırabilen bir forma evrilmiştir. Miller Center’ın miras değerlendirmesi de Eisenhower’ın İran ve Guatemala’daki örtülü müdahalelerinin kısa vadeli başarı sağladığını, ancak uzun vadeli istikrarsızlığa katkıda bulunduğunu belirtmektedir. (Miller Center, t.y.).
10.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Büyük Gerilimler
Eisenhower döneminin ilk büyük örneği, 1953 İran müdahalesidir. State Department’ın FRUS retrospektif belgeleri, 1953’te TPAJAX çerçevesinde planlama ve uygulama safhalarının resmî belge seti halinde yayımlandığını göstermektedir; ayrıca Ekim 1953 tarihli Eisenhower günlük kaydı, ABD’nin Musaddık hükümetinin devrilmesinde rol oynadığını ve Şah’ın iktidarının “restore” edilmesini desteklediğini açık biçimde ortaya koymaktadır. Bu nokta, İran 1953’ün artık yalnızca tarih yazımındaki bir iddia değil, ABD resmî arşiv materyaliyle doğrulanmış bir rejim değiştirme operasyonu olarak değerlendirilmesini mümkün kılar. (U.S. Department of State, t.y.).
İkinci büyük örnek, 1954 Guatemala darbesidir. State Department’ın FRUS Guatemala retrospektif cildi, PBSUCCESS’in CIA operasyonu olduğunu ve Jacobo Arbenz’i devirmeye götüren sürecin doğrudan bu operasyonun belgesel tarihi olarak sunulduğunu belirtmektedir. Aynı belge setindeki metinler, operasyonun “plausible denial” yani ABD ya da CIA katılımının inkâr edilebilir kalması amacıyla tasarlandığını; paramiliter safha, radyo/psikolojik savaş, silah, ateş gücü ve sahadaki rejim çözülmesini hedefleyen çok katmanlı bir plan içerdiğini göstermektedir. Bu, Amerikan başkanlığının artık yalnızca savaş alanında değil, başka devletlerin iç siyasal rejimlerini gizli araçlarla değiştirebilen bir yönetim kapasitesine sahip olduğunu gösterir. (U.S. Department of State, t.y.). Üçüncü hat, Tayvan Boğazı krizleridir. Office of the Historian, 1954–55 ve 1958 Tayvan Boğazı krizlerini Eisenhower döneminin büyük nükleer-gerilim eşiklerinden biri olarak kaydeder. Bu krizler, ABD’nin Çin Halk Cumhuriyeti ile doğrudan geniş savaşa girmeden, bölgesel müttefik koruma ve caydırıcılık mantığıyla askerî güç ve nükleer dil kullandığı örneklerdir. Burada doğrudan işgal ya da rejim değişikliği yoktur; ancak başkanlığın savaş eşiğini yükseltmeden askerî baskıyı sistematik biçimde
s. 1817 kullandığı görülür. Bu da Eisenhower döneminde “savaş”ın yalnızca fiili çatışma değil, krizi askerîleştirme ve nükleer risk yönetimi olarak da işlediğini gösterir. (U.S. Department of State, t.y.).
Dördüncü önemli eşik 1956 Süveyş Krizi’dir. Burada dikkat çekici olan, Eisenhower’ın İngiltere, Fransa ve İsrail’in Mısır’a müdahalesine destek vermemesi ve hatta bu harekâtı durdurmak için ciddi baskı uygulamasıdır. Office of the Historian ve FRUS belgeleri, Süveyş sorununun ABD-İngiltere ilişkilerini olağan müttefik gerilimlerinin ötesinde zorladığını ve Eisenhower’ın Londra ile Paris’e doğrudan mesaj göndererek geri adım baskısı yaptığını göstermektedir. Bu olay, Eisenhower’ın her askerî müdahaleyi desteklemediğini, ancak aynı anda Ortadoğu’da Amerikan etkisini artıran yeni bir bölgesel rol arayışına da girdiğini göstermesi bakımından önemlidir. Başka bir ifadeyle, Eisenhower Süveyş’te müttefik müdahalesine direnmiş, fakat bu direnç barışçıl içe kapanma değil, Ortadoğu’da Amerikan liderliğini tahkim eden yeni bir hegemonik konumlanma üretmiştir. (U.S. Department of State, t.y.).
Bu çizginin kurumsal ifadesi 1957 Eisenhower Doktrini ve bunun 1958 Lübnan müdahalesindeki uygulanışıdır. Office of the Historian’a göre Eisenhower Doktrini, başkana Ortadoğu’da saldırı veya tehdit durumunda askerî güç kullanma yetkisi talep eden bir çerçeve sundu; ilk gerçek sınaması ise Lübnan’da oldu. Aynı kaynak, Lübnan’daki tehdidin doğrudan Sovyet saldırısı ya da açık silahlı dış saldırı olmadığını, buna rağmen Başkan Camille Chamoun’un talebi üzerine ABD birliklerinin düzeni korumak amacıyla Lübnan’a gönderildiğini belirtmektedir. Miller Center da bu müdahalenin, görünürde Nasır yanlısı tehlikeyi durdurmak için yapıldığını, fakat tehdidin en azından kısmen “imagined more than real” niteliği taşıdığını ifade eder. Bu, Amerikan başkanlığının yerel iç krizleri bölgesel-jeopolitik tehdit olarak çerçeveleyip askerî müdahaleye dönüştürme kapasitesinin önemli bir örneğidir. (U.S. Department of State, t.y.).
10.3. Resmî Gerekçeler ve Gerçek/Stratejik Saikler
Eisenhower döneminin resmî dili esas olarak antikomünizm, istikrar, bölgesel güvenlik ve müttefik koruma ekseninde kuruldu. İran’da Musaddık’a karşı müdahale, Guatemala’da Arbenz’e karşı operasyon ve Lübnan’a asker gönderilmesi; resmî metinlerde komünist yayılma, Sovyet etkisi, bölgesel istikrarın korunması ya da dost hükümetlerin desteklenmesi diline yaslandı. Guatemala belgelerinde ABD iç yazışmaları Arbenz yönetimini “serious threat” ve komünist etkilenme çerçevesinde resmederken, İran belgeleri de Musaddık sonrası doğabilecek “political vacuum” ve komünist kazanım ihtimalini vurgulamaktadır. Yani başkanlığın kamusal ve bürokratik meşrulaştırma dili, sürekli olarak ideolojik tehdit anlatısı üzerinden kuruldu. Ancak stratejik saikler daha genişti. İran’da petrol, Şah rejimi ve Batı yanlısı bölgesel düzenin korunması; Guatemala’da ABD’nin Batı Yarımküre’de kabul edilebilir siyasal sınırları belirleme arzusu; Lübnan’da ise Mısır, Suriye ve Nasır etkisine karşı Ortadoğu’daki Amerikan ağırlığını gösterme ihtiyacı öne çıkıyordu. Süveyş’teki tavır bile bu çerçeveyi doğrular: Eisenhower İngiliz-Fransız müdahalesine direndi ama bunu sömürgeci müdahaleye ilkesel karşı çıkış kadar, Arap dünyasında Sovyetler yerine Amerikan etkisini güçlendirecek yeni bir jeopolitik manevra alanı olarak da değerlendirdi. Dolayısıyla Eisenhower döneminin gerçek stratejik mantığı, antikomünizmden daha geniş biçimde, rejim seçiciliği, bölgesel nüfuz, ittifak sistemi ve Amerikan liderliğinin kabul ettirilmesi idi. Bu son cümle, resmî metinlerdeki güvenlik söylemi ile fiilî müdahale örneklerinin birlikte okunmasına dayanan bir çıkarımdır.
10.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Eisenhower dönemi, Truman’dan daha problemli bir görünüm sunar. İran 1953 ve Guatemala 1954, doğrudan açık işgal örnekleri olmamakla birlikte, başka devletlerin iç siyasal düzenini gizli operasyonlarla değiştirmeye yönelen Amerikan müdahaleleridir. BM Şartı’nın 2(4). maddesi kuvvet kullanma tehdidini ve kuvvet kullanımını yasaklarken, devletlerin egemen eşitliği ve iç
s. 1918 işlerine karışmama ilkeleri de bu tür rejim değiştirme operasyonlarıyla ciddi gerilim içindedir. Guatemala örneğinde FRUS belgelerinin “plausible denial” vurgusu ve paramiliter safha planlaması, operasyonun hukukî meşruiyetinden çok inkâr edilebilirliğine öncelik verildiğini açık biçimde göstermektedir. _ Eisenhower dönemindeki örtülü müdahaleler, en azından egemenlik ve müdahale yasağı bakımından ağır sorunlu, Guatemala vakasında ise paramiliter niteliği nedeniyle kuvvet kullanımı yasağına da yaklaşan pratikler olarak değerlendirilmelidir. Bu cümledeki son değerlendirme, BM Şartı ile FRUS belgelerinde görülen operasyon niteliğinin birlikte yorumlanmasına dayalı bir hukukî çıkarımdır. (U.S. Department of State, t.y.). Lübnan 1958 müdahalesi daha karmaşık bir hukukî tablo sunar. Burada resmî olarak ev sahibi devlet başkanı Chamoun’un yardım çağrısı bulunuyordu; bu, yüzeyde “rıza/consent” temelli bir hukukî zemin yaratır. Ancak Office of the Historian’ın açık biçimde belirttiği üzere Lübnan’daki tehdit doğrudan silahlı dış saldırı ya da Sovyet işgali değildi. Bu da şu soruyu gündeme getirir: İç siyasî rakiplere ve bölgesel nüfuza karşı yapılan yardım çağrısı, Amerikan askerî müdahalesini ne ölçüde hukukî olarak meşru kılar? Burada en temkinli sonuç şudur: Lübnan müdahalesi İran ve Guatemala kadar çıplak bir rejim değiştirme operasyonu değildir; fakat doktriner çerçevesi, iç krizleri jeopolitik tehdit olarak kodlayıp dış askerî müdahaleye kapı açtığı için hukukî meşruiyeti dar ve tartışmalıdır. (U.S. Department of State, t.y.).
Süveyş krizi ise önemli bir karşı örnek oluşturur. Eisenhower burada kuvvet kullanma yasağını aşındıran Anglo-Fransız-İsrail müdahalesine karşı çıktı. Bu nüans önemlidir; çünkü raporun tezi, her başkanın her müdahaleyi desteklediği değil, Amerikan başkanlığının genel olarak kuvvet kullanımı ve müdahale kapasitesi ürettiğidir. Eisenhower’ın Süveyş’teki tavrı, onun hukuka bağlı bir başkan olduğu sonucunu tek başına doğurmaz; fakat en azından bazı vakalarda müttefik müdahaleciliğini frenlediğini gösterir. Dolayısıyla hukukî bilanço karmaşıktır: Eisenhower bir yandan uluslararası düzen söylemini savunmuş, diğer yandan kendi stratejik öncelikleri doğrultusunda örtülü rejim değiştirme operasyonlarını kurumsallaştırmıştır.
10.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Eisenhower döneminin cezasızlık rejimi, Truman döneminden bir adım daha ileri gider; çünkü burada yalnızca büyük güç statüsü ya da BM şemsiyesi değil, örtülülük ve inkâr edilebilirlik bizzat müdahale tekniğinin parçasıdır. Guatemala belgelerinde açıkça görülen “plausible denial” mantığı, başkanlığın hukukî ve siyasî sorumluluğu görünmez kılmayı operasyonun amacı haline getirdiğini gösterir. İran örneğinde de benzer biçimde, rejim değişikliği uzun süre kamuoyu önünde sınırlı ve tartışmalı bir anlatıyla dolaşmış, asıl rol ise yıllar sonra deklasifiye resmî belgelerle daha net biçimde görünür hale gelmiştir. Bu, cezasızlığın artık yalnızca müdahale sonrası hesap sorulmaması değil; müdahalenin tasarım aşamasında bile sorumluluğun izini dağıtacak biçimde planlanması anlamına gelir.
Bu dönem ayrıca CIA’nin başkanlık için “savaş açmadan savaşma” aracına dönüşmesinin de kurucu aşamasıdır. Miller Center, Eisenhower’ın CIA’yi komünist genişlemeyi karşılamak ve dost rejimleri korumak için etkili araç gördüğünü, ancak yöntemlerin rüşvet, yıkıcı faaliyet ve suikast girişimlerini de içerebildiğini belirtmektedir. Böylece başkanlık, açık savaş ilanı, açık işgal ya da geniş kara kuvveti kullanmadan da rejim devirebilen; üstelik bunu resmî siyasal maliyetini düşürerek yapabilen yeni bir kapasite kazandı. Bu kapasite, sonraki onlarca yıl boyunca Amerikan savaş rejiminin temel bileşenlerinden biri olacaktır. (Miller Center, t.y.).
10.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Eisenhower dönemi Amerikan başkanlığına beş kalıcı miras bırakmıştır. Birincisi, başkanlığın açık savaşa girmeden de rejim değiştirme kapasitesine sahip olduğu kanıtlanmıştır. İkincisi, nükleer caydırıcılık ve bölgesel kriz yönetimi, savaşı yalnızca fiili çatışma değil, sürekli askerî baskı ve yüksek
s. 2019 riskli kriz diplomasisi biçimine dönüştürmüştür. Üçüncüsü, Ortadoğu ve Latin Amerika’da Amerikan müdahaleciliği “komünizmle mücadele” diliyle kalıcılaştırılmıştır. Dördüncüsü, cezasızlık artık yalnızca sonuç değil, operasyon tasarımının bir parçası haline gelmiştir. Beşincisi ise, Eisenhower’ın kendi veda konuşmasında “military-industrial complex” konusunda uyarıda bulunmasıdır; bu uyarı, başkanlığın bizzat kendi döneminde kurumsallaşan savaş-ekonomi-devlet üçgenine dönük tarihsel bir iç eleştiri gibi okunabilir. National Archives ve Eisenhower Library, bu konuşmanın 17 Ocak 1961’de yapıldığını ve “unwarranted influence” uyarısının merkezde olduğunu doğrulamaktadır.
Eisenhower, çoğu popüler anlatıda söylendiği gibi yalnızca “barış isteyen general” değildir. Daha isabetli tanım şudur: Eisenhower, Amerikan başkanlığını açık savaş ile örtülü müdahale arasında esnek biçimde hareket eden; gerektiğinde nükleer tehdit, gerektiğinde darbe, gerektiğinde de sınırlı askerî çıkarma kullanan çok araçlı bir savaş rejimine dönüştüren başkandır. Bu, Truman döneminde kurulan savaşkan başkanlığın teknik ve kurumsal olarak rafine edilmiş ikinci aşamasıdır. Miller Center’ın belirttiği kısa vadeli başarı-uzun vadeli istikrarsızlık dengesi de tam olarak bunu özetler. (Miller Center, t.y.).
11. John F. Kennedy Dönemi (1961–1963): Başarısız Örtülü Müdahale, Nükleer Uçurum ve Vietnam’a Derinleşen Angajman
11.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
John F. Kennedy dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde hem sürekliliği hem de kırılmayı birlikte gösteren kısa ama son derece yoğun bir evredir. Miller Center’ın değerlendirmesine göre Kennedy göreve geldiğinde Berlin, Komünist Çin ve özellikle Güneydoğu Asya’dan kaynaklanan çok katmanlı güvenlik sorunlarıyla karşı karşıyaydı; ancak yönetimin ilk ve en sert krizlerinden biri, büyük ölçüde kendi idaresinin devralıp uyguladığı Küba planı oldu. Aynı dönem içinde Berlin krizi, Küba Füze Krizi ve Vietnam’daki artan Amerikan askeri varlığı, başkanlığın aynı anda hem örtülü operasyon, hem nükleer caydırıcılık, hem de “danışmanlık” kisvesi altında derinleşen savaş angajmanı üretebildiğini gösterdi. _ Kennedy dönemi, savaşın yalnızca sahadaki çatışma değil; kriz yönetimi, gizli rejim değiştirme girişimi ve kademeli askeri tırmanma biçimlerinde de işlediği bir ara eşik olarak okunmalıdır. (Miller Center, t.y.). Kennedy’nin başkanlığı, Eisenhower döneminden devralınan örtülü savaş araçlarını ortadan kaldırmadı; tersine, bunları daha riskli bir uluslararası ortamda kullandı. Domuzlar Körfezi girişimi, Berlin’de askeri hazırlıkların yükseltilmesi, Küba’da “quarantine” adı verilen deniz ablukası benzeri önlem ve Vietnam’da askeri danışman sayısının hızla artırılması birlikte düşünüldüğünde, Kennedy dönemi “genç ve barışçı lider” imajının ötesinde, Amerikan başkanlığının savaşı farklı yoğunluklarda ve farklı hukukî ambalajlarla sürdüren kurumsal refleksini açık biçimde yansıtır. Bununla birlikte, aynı dönemin sonunda Kısmi Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması’na gidilmesi de önemlidir; çünkü bu, Kennedy’nin yalnızca tırmandıran değil, bazı alanlarda gerilimi sınırlamaya çalışan bir başkan olduğunu da gösterir.
11.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Krizler
Kennedy döneminin ilk büyük olayı, Nisan 1961’deki Domuzlar Körfezi çıkarmasıdır. Office of the Historian’a göre Kennedy, Castro’yu Sovyet yanlısı ve Latin Amerika için tehdit oluşturan bir aktör olarak gördü; danışmanlarıyla görüştükten sonra CIA tarafından planlanan gizli işgal girişimine onay verdi. 17 Nisan 1961’de Guatemala’dan yola çıkan Brigade 2506 birlikleri Küba’ya çıktı, ancak iki gün içinde Castro güçleri tarafından yenilgiye uğratıldı. Aynı kaynak, bu başarısızlığın Castro rejimini zayıflatmak yerine güçlendirdiğini, Küba’nın sosyalist yöneliminin açık biçimde ilan edilmesine ve Sovyetler Birliği ile daha yakın bağların kurulmasına yol açtığını belirtmektedir. Başka bir ifadeyle, Kennedy’nin ilk büyük dış müdahalesi yalnızca başarısız olmadı; Amerikan başkanlığının rejim değiştirme pratiğini ters etki üreten bir kriz makinesine dönüştürdü. (U.S. Department of State, t.y.).
s. 2120 Domuzlar Körfezi’nin hemen ardından Operation Mongoose devreye girdi. Office of the Historian, bu yeni gizli programın Kasım 1961’de benimsendiğini, amacının Bay of Pigs’in başaramadığını gerçekleştirmek, yani Castro rejimini iktidardan uzaklaştırmak olduğunu kaydediyor. Programın CIA ve Savunma Bakanlığı unsurlarını içerdiği, Edward Lansdale’in yönlendirmesiyle çok katmanlı planlar üretildiği ve Kennedy’nin Mart 1962’de operasyonun bileşenleri hakkında brifing aldığı da aynı kaynaktan anlaşılıyor. Bu gelişme, Kennedy’nin Bay of Pigs yenilgisinden “rejim değiştirme siyasetinden vazgeçme” sonucu çıkarmadığını; daha ziyade yöntemi revize ederek örtülü savaşı sürdürdüğünü göstermektedir. (U.S. Department of State, t.y.). İkinci büyük kriz, Berlin Krizidir. Office of the Historian’a göre 1958’de başlayan ve 1961’de Berlin Duvarı’nın inşasıyla doruğa çıkan bu kriz sırasında Kennedy, Sovyet baskısına yanıt olarak 150.000 yedek askeri aktive etti ve savunma harcamalarını artırdı. Berlin, yalnızca Almanya’nın statüsüne ilişkin bir sorun değil, kapitalist ve komünist blokların itibarıyla ilgili doğrudan bir yüzleşme alanıydı. Kennedy’nin tepkisi, Amerikan başkanlığının Avrupa’daki krizleri artık bölgesel sorun olarak değil, nükleer savaş riski taşıyan hegemonik sınama olarak gördüğünü göstermektedir. Burada fiili geniş savaş çıkmamış olsa da kriz askeri araçlarla yönetilmiş, yani savaş mantığı sıcak çatışma eşiğinin hemen altında tutulmuştur. (U.S. Department of State, t.y.).
Üçüncü ve en tehlikeli eşik, Küba Füze Krizidir. Office of the Historian’ın ifadesiyle Ekim 1962’deki kriz, ABD ile SSCB’nin nükleer savaşa en fazla yaklaştığı andı. Domuzlar Körfezi sonrasında ve Mongoose sürerken Sovyetler, Küba’ya nükleer füze yerleştirme kararı aldı; 14 Ekim’de U-2 görüntüleri inşaatı doğruladı ve Kennedy 22 Ekim’de Küba’ya karşı deniz “quarantine”ı ilan etti. Aynı kaynak, “quarantine” teriminin özellikle “blockade” yerine seçildiğini; çünkü ablukanın savaş hali varsaydığını, oysa “quarantine” formülünün hem hukukî dili yumuşattığını hem de Amerikan Devletleri Örgütü’nün desteğini kolaylaştırdığını belirtmektedir. Kriz, Sovyet füzelerinin Küba’dan sökülmesi ve daha sonra ABD’nin Türkiye’deki Jupiter füzelerini kaldırmasıyla sonlandı. Bu vaka, Amerikan başkanlığının hukukî kelime seçimini bile askeri tırmanmayı yönetmenin bir aracı haline getirdiğini gösteren çok güçlü bir örnektir. (U.S. Department of State, t.y.).
Dördüncü ve uzun vadede en önemli angajman ise Vietnamdır. Miller Center, Kennedy’nin 1961’de Güney Vietnam’daki Amerikan askeri danışman sayısını artırdığını, Özel Kuvvetleri karşı-isyan eğitimi için sahaya gönderdiğini ve başkanlığının sonunda Vietnam’da 16.000 Amerikan askeri danışmanının bulunduğunu kaydetmektedir. JFK Library de Amerikan yardımının hızlandırıldığını ve danışman sayısının 16.000’in üzerine çıktığını doğruluyor. Ekim 1963 tarihli NSAM 263 ise 1963 sonuna kadar 1.000 personelin çekilmesi planını içeriyordu; ancak aynı belge, bunun gizli tutulmasını öngörüyordu ve Miller Center bu geri çekilme işaretinin Amerikan taahhüdünde gerçek azalma anlamına gelmediğini özellikle vurgulamaktadır. Dolayısıyla Kennedy dönemi Vietnam’da tam ölçekli Amerikan kara savaşını başlatmamış olsa da, bu savaşı mümkün kılan askeri, kurumsal ve danışmanlık altyapısını belirgin biçimde genişletmiştir. (Miller Center, t.y.).
11.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Kennedy döneminin resmî söylemi üç ana eksende kurulmuştur: komünizmin çevrelenmesi, müttefiklerin korunması ve Batı yarımküresinin güvenliği. Bay of Pigs ve Mongoose, Castro’nun Sovyet etkisi altında Latin Amerika için tehdit olduğu gerekçesiyle savunuldu. Berlin’de Batı Berlin’in korunması, yalnızca şehir savunması değil, “özgür dünyanın kararlılığı” olarak sunuldu. Vietnam’da ise mesele Güney Vietnam’ın iç savaşından çok, domino etkisi ve komünist yayılmanın durdurulması olarak çerçevelendi. Bu resmî dil, Truman ve Eisenhower dönemlerinden devralınan çevreleme mantığının Kennedy döneminde de korunduğunu gösterir.
Ancak stratejik saikler daha genişti. Küba’da amaç yalnızca bir ideolojik tehdidi bertaraf etmek değil, Batı yarımkürede Amerikan otoritesini tartışmasız kılmaktı. Berlin’de mesele yalnızca şehir güvenliği
s. 2221 değil, Sovyetlere karşı geri adım atmayan bir süper güç profili korumaktı. Vietnam’da ise Güneydoğu Asya’nın jeopolitik dengesi, Japonya ve Pasifik güvenliği, Amerikan itibarı ve müttefiklere verilen güvence birlikte rol oynuyordu. Başka bir ifadeyle, Kennedy’nin krizleri çoğu zaman “yerel sorun” olmaktan çıkarılıp küresel güç dengesi sınavına dönüştürülmüştür. Bu son cümle, yukarıdaki resmî tarih kaynaklarının ortak çizgisinden yapılan analitik bir çıkarımdır.
11.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Kennedy dönemi karmaşık ama çoğu başlıkta sorunlu bir görünüm verir. Domuzlar Körfezi açık biçimde başka bir devletin hükümetini devirmeye yönelik, CIA tarafından planlanan gizli bir işgal girişimidir. BM Şartı’nın 2(4). maddesindeki kuvvet kullanma yasağı ve egemenlik ilkesi bakımından bu tür bir müdahalenin güçlü bir hukukî dayanağı yoktur. Üstelik Office of the Historian’ın aktardığı biçimiyle, müdahale bir Sovyet silahlı saldırısına cevap değil; Castro rejimini değiştirme amaçlıydı. _ Bay of Pigs, jus ad bellum bakımından Kennedy döneminin en zayıf ve en açık sorunlu örneklerinden biridir. (U.S. Department of State, t.y.).
Operation Mongoose da benzer şekilde hukukî açıdan sorunludur. Bay of Pigs’in ardından örtülü yöntemlerle Castro rejimini devirmeye dönük çok katmanlı planların sürdürülmesi, egemenlik ve müdahale yasağı açısından ağır problem taşır. Burada açık savaş ilanı ya da geniş konvansiyonel işgal yoktur; fakat bu, hukukî sorunu hafifletmez. Tersine, örtülü operasyonların hukukî değil “inkâr edilebilir” olması amaçlandığında, bu durum cezasızlık riskini artırır. Kennedy dönemindeki Küba politikası _, Eisenhower dönemiyle süreklilik içinde, başkanlığın açık savaş yerine gizli rejim değiştirme araçlarına yöneldiğini göstermektedir.
Berlin Krizi hukukî olarak daha farklıdır. Burada Kennedy, zaten var olan dört güç düzeni ve Batı Berlin’in statüsü çerçevesinde müttefik haklarını koruma iddiasıyla hareket etti. Sovyet ültimatomuna ve Berlin Duvarı’nın inşasına verilen yanıt, açık Amerikan saldırısı biçiminde değil, askeri hazırlık ve caydırıcılık şeklinde gelişti. _ Berlin, Bay of Pigs kadar doğrudan bir kuvvet kullanma yasağı ihlali tartışması üretmez; fakat nükleer tırmanma riski taşıyan askeri kriz yönetiminin başkanlık tarafından olağan bir araç olarak benimsenmesi bakımından önemlidir.
Küba Füze Krizi ise hukukî dilin siyasî işlevini gösteren en önemli örneklerden biridir. Kennedy’nin deniz “quarantine”ı, fiilen abluka benzeri zorlayıcı güç kullanımıdır; ancak Office of the Historian’ın belirttiği gibi “blockade” yerine “quarantine” teriminin seçilmesi, hem savaş hali varsayımından kaçınmak hem de OAS desteğini almak amacı taşıyordu. Bu, kuvvet kullanımının hukukî kategori içinde yeniden adlandırılarak meşrulaştırılmaya çalışıldığını gösterir. Krizin sonucunda nükleer savaş engellenmiş ve bazı açılardan gerilim azaltıcı sonuçlar doğmuş olsa da, kullanılan araçlar başkanlığın hukukî kavramları stratejik amaçlarla esnetme eğilimini açık biçimde ortaya koymuştur. (U.S. Department of State, t.y.).
Vietnam bakımından Kennedy dönemi daha çok “savaşa giriş”ten çok “savaşı hazırlama” evresidir. Miller Center ve JFK Library’nin ortaya koyduğu gibi danışman sayısının 16.000’e çıkması, özel kuvvetlerin gönderilmesi ve karşı-isyan altyapısının kurulması, Amerikan angajmanını açık biçimde derinleştirmiştir. Hukukî olarak bu durum, açık işgal ile iç savaşta davet/yardım arasındaki gri alanda şekillenir; ancak fiilî sonuç şudur: ABD, Güney Vietnam devlet yapısını askeri olarak ayakta tutmak için giderek daha doğrudan bir rol üstlenmiş ve böylece sonraki başkanlıkların tam ölçekli savaşına kurumsal zemin hazırlamıştır. NSAM 263’teki 1.000 kişilik çekilme planı bu genişlemeyi ortadan kaldırmaz; zira aynı dönemde genel askerî taahhüt korunmuştur. (Miller Center, t.y.).
11.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Kennedy döneminde cezasızlık üç farklı kanaldan üretildi. Birincisi, örtülülüktür: Bay of Pigs ve Mongoose gibi operasyonlar açık savaş ilanı yerine CIA planlaması ve sınırlı görünürlük üzerinden
s. 2322 yürütüldü. İkincisi, hukukî yeniden adlandırmadır: Küba’daki “blockade” yerine “quarantine” tercihi, güç kullanımını normatif olarak yumuşatma işlevi gördü. Üçüncüsü ise kademeli angajmandır: Vietnam’da “savaş” yerine “danışmanlık” dili kullanılarak büyük bir askerî taahhüt, siyaseten daha düşük görünürlükle ilerletildi. Bu üç mekanizma birlikte düşünüldüğünde, Kennedy dönemi açık işgal kadar, görünürlüğü düşürülmüş güç kullanımının da nasıl kurumsallaştığını gösterir.
Bu dönemde cezasızlığın bir başka boyutu da, başarısızlıkların müdahaleciliği sona erdirmemiş olmasıdır. Bay of Pigs’in yenilgiyle sonuçlanması rejim değiştirme siyasetinden vazgeçmeye değil, Mongoose gibi yeni operasyonlara yol açtı. Füze Krizi nükleer felakete yaklaştırmasına rağmen kriz sonrası ders, başkanlığın kuvvet kullanımından çekilmesi değil, bunu daha dikkatli yönetmesi oldu. Vietnam’da ise artan askeri danışmanlık yapısı, sonrasında Johnson döneminde tam ölçekli savaşa evrilecek bir miras bıraktı. Yani cezasızlık burada yalnızca hukukî hesap sorulmaması değil; müdahale başarısız olsa bile kurumsal mantığın değişmemesidir. Bu son cümle, yukarıdaki olayların birbirine bağlanmasından yapılan analitik sonuçtur.
11.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Kennedy dönemi Amerikan başkanlığına dört kalıcı miras bıraktı. Birincisi, başkanlığın örtülü rejim değiştirme araçlarını terk etmediği, tersine yenilgi sonrası bile yeni formatlarla sürdürdüğü görüldü. İkincisi, Berlin ve Küba örneklerinde başkanlık, nükleer savaş eşiğine kadar gidebilen krizleri askerî güç ve hukukî söylem kombinasyonuyla yönetebilir hale geldi. Üçüncüsü, Vietnam’daki “danışmanlık” modeli, açık kara savaşı öncesi kurumsal genişlemenin ne kadar belirleyici olduğunu kanıtladı. Dördüncüsü ise, bütün bu sertlik içinde Kennedy’nin 1963’te nükleer testleri sınırlayan anlaşmaya yönelmesi, Amerikan savaş rejiminin içinde bile zaman zaman gerilim azaltıcı reflekslerin üretilebildiğini gösterdi; fakat bu refleks, genel savaş sürekliliğini bozacak kadar güçlü olmadı.
Kennedy’yi yalnızca Küba Füze Krizi’ni atlatan lider ya da idealist genç başkan olarak okumak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Kennedy, Amerikan başkanlığını başarısız gizli müdahaleden nükleer kriz yönetimine, oradan da kademeli kara savaşı altyapısına bağlayan köprü başkandır. Truman ve Eisenhower ile kurulan savaş mantığı, Kennedy döneminde daha riskli, daha esnek ve daha hukukî olarak ambalajlanmış biçimlere bürünmüştür. Bu da onu, Johnson dönemindeki açık Vietnam tırmanmasının kritik öncülü haline getirir. 12. Lyndon B. Johnson Dönemi (1963–1969): Vietnam’ın Tam Ölçekli Savaşa Dönüşmesi, Dominik Müdahalesi ve Hukukî Aşınmanın Derinleşmesi
12.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Lyndon B. Johnson dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde bir eşiği temsil eder: Kennedy döneminde derinleşen askerî angajman, Johnson altında açık, yoğun ve uzun süreli bir kara-hava savaşına dönüşmüştür. Miller Center’ın belirttiği gibi Johnson başkanlığının başlıca dış politika inisiyatifi Vietnam Savaşı idi; aynı kaynak Latin Amerika bakımından dönemin en tartışmalı adımının Dominik Cumhuriyeti’ne asker gönderilmesi olduğunu da vurgular. _ Johnson dönemi, Amerikan başkanlığının artık sadece kriz yöneten değil, kademeli tırmanmayı tam ölçekli savaşa çevirebilen bir yürütme merkezi olarak olgunlaştığı evre şeklinde okunmalıdır. (Miller Center, t.y.).
Bu dönemin belirleyici özelliği, savaşın artık örtülü ya da sınırlı araçlarla değil, hem yoğun bombardıman hem de büyük ölçekli kara kuvveti konuşlandırmasıyla sürdürülmesidir. Aynı anda Dominik Cumhuriyeti müdahalesi, Amerikan başkanlığının Batı Yarımküre’de “istikrar” ve “komünist tehlike” söylemiyle egemen devletlerin iç krizlerine açık askerî müdahaleyi yeniden meşrulaştırdığını gösterir. Böylece Johnson dönemi, hem Asya’da büyük savaşın Amerikanlaştırıldığı hem de Latin
s. 2423 Amerika’da iç krizlerin jeopolitik tehdit olarak kodlanıp dış askerî müdahaleye dönüştürüldüğü ikili bir kırılma yaratmıştır.
12.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Krizler
Johnson döneminin merkez olayı, kuşkusuz Vietnam Savaşı’nın tırmandırılmasıdır. Office of the Historian’a göre 7 Ağustos 1964’te kabul edilen Tonkin Körfezi Kararı, Johnson’a Güneydoğu Asya’da misilleme ve “barış ve güvenliği koruma” için gerekli gördüğü tedbirleri alma yetkisi verdi; aynı kaynak bu kararın Johnson ve Nixon yönetimlerinin Vietnam savaşını yürütmesinin hukukî temeli haline geldiğini açıkça belirtir. National Archives da aynı belgenin Johnson’ın Kuzey ve Güney Vietnam arasındaki savaşta ABD angajmanını artırmasına yetki verdiğini kaydeder. Bu gelişme, Kongre’nin resmî savaş ilanı olmadan çok geniş yürütme alanı açan karar mekanizmasının Johnson döneminde tam anlamıyla işletildiğini göstermektedir. (U.S. Department of State, t.y.).
Tonkin sonrasında tırmanma hızlandı. Miller Center’ın aktardığına göre Johnson, Şubat 1965’te Operation Rolling Thunder adlı sürekli Kuzey Vietnam bombardımanını onayladı; 8 Mart 1965’te ise yaklaşık 3.500 deniz piyadesi Da Nang yakınlarına çıkarıldı ve bu, Kore Savaşı’ndan beri ABD’nin Asya ana karasına ilk muharip birlik sevki oldu. Aynı kaynak, Nisan 1965’te ilave deniz piyadesi, hava unsuru ve büyük lojistik destek artışıyla Amerikan angajmanının genişlediğini göstermektedir. Burada kritik olan nokta şudur: Johnson dönemi, “danışmanlık” modelini sona erdirip doğrudan Amerikan muharip savaşını başlatmıştır. (Miller Center, t.y.).
Vietnam’daki bu tırmanma yıl içinde daha da büyüdü. 28 Temmuz 1965 tarihli Johnson basın toplantısı, yönetimin Vietnam’daki hedeflerini ve artan Amerikan rolünü kamuoyuna açıklamak için kullanıldı; aynı dönemi inceleyen Miller Center ve Virginia kaynakları, 1965’in savaşın gerçek anlamda “Americanization” aşaması olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Johnson dönemi yalnızca belirli operasyonları değil, ABD’nin savaşı kendi savaşı haline getirdiği tarihsel eşiği temsil eder. (Miller Center, t.y.).
Johnson döneminin ikinci büyük müdahalesi 1965 Dominik Cumhuriyeti müdahalesidir. Office of the Historian’ın FRUS belgesine göre 24 Nisan 1965’te Santo Domingo’da Donald Reid Cabral yönetimine karşı isyan başladı ve kısa sürede Amerikan yönetiminde kuvvet artırımı tartışmaları başladı. Miller Center, Johnson’ın 20.000 deniz piyadesi gönderdiğini ve daha sonra Amerikan Devletleri Örgütü kuvvetlerinin bu rolü devraldığını belirtmektedir. ABD Ordu tarih özeti ise Johnson’ın 30 Nisan 1965’te müdahale kararını, Küba benzeri bir komünist iktidar oluşacağı korkusuyla ilişkilendirmektedir. Bu olay, Johnson’ın Vietnam dışındaki coğrafyalarda da komünizm ve istikrar dilini doğrudan askerî müdahaleye çevirdiğini göstermektedir. (U.S. Department of State, t.y.). Dominik müdahalesinin söylemsel çerçevesi de önemlidir. 28 Nisan 1965’te Johnson, asker gönderme kararını önce “Amerikan vatandaşlarının korunması” gerekçesiyle açıkladı; ardından 30 Nisan’daki başkanlık açıklamasında dışarıda eğitilmiş unsurların iktidarı ele geçirmeye çalıştığını ve bunun yarımküresel güvenlik bakımından tehlike yarattığını savundu. FRUS kayıtlarında ise Johnson’ın danışmanlarına, müdahaleyi “meşrulukla örtme” ve OAS desteğiyle paketleme ihtiyacını açıkça dile getirdiği görülmektedir. Bu, Johnson döneminde hukukî ve bölgesel meşruiyet dilinin, fiilî askerî müdahaleyi siyasal olarak taşınabilir kılmak için ne kadar merkezi olduğunu gösterir. (U.S. Department of State, t.y.).
12.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Johnson döneminin resmî dili Vietnam’da “saldırganlığın durdurulması”, “Güney Vietnam’ın savunulması”, “barış ve güvenliğin korunması” ve “müttefiklere verilen sözlerin tutulması” üzerinden kuruldu. Tonkin Körfezi Kararı’nın dili de bu çerçeveyi yansıtıyordu; Kongre, Başkan’a Güneydoğu
s. 2524 Asya’da gerekli gördüğü tedbirleri alma yetkisi verirken bunu barış ve güvenliği koruma söylemiyle paketledi. Johnson’ın kamuya dönük konuşmaları da savaşı yalnızca bölgesel değil, daha geniş güvenlik ve güvenilirlik sorunu olarak sunuyordu. Bu söylem, çevreleme mantığının Johnson döneminde daha sert askerî içeriğe kavuştuğunu göstermektedir.
Ancak stratejik saikler daha derindi. Vietnam yalnızca Güney Vietnam’ın geleceği değil, Amerikan itibarı, müttefiklere verilen güvence, domino etkisi korkusu ve Soğuk Savaş rekabetinde geri çekilmenin maliyeti üzerinden okunuyordu. Johnson dönemine ilişkin akademik ve kurumsal okumalar, 1965 kararlarının yalnızca anlık tepki değil, savaşı Amerikan yükümlülüğü ve küresel liderlik testi olarak gören daha geniş bir stratejik anlayışın sonucu olduğunu göstermektedir. _ Vietnam’da resmî gerekçe savunma iken, stratejik saik hegemonik güvenilirlik ve geri çekilmeme siyaseti idi. Bu son ifade, resmi tarih ve kurumsal değerlendirmelerin birlikte yorumlanmasına dayalı analitik bir sonuçtur.
Dominik Cumhuriyeti’nde ise resmî gerekçe önce vatandaşların korunması, ardından komünist ele geçirme tehlikesinin önlenmesi olarak geliştirildi. Johnson’ın 30 Nisan açıklaması ve sonraki “Johnson Doctrine” çerçevesi, Batı Yarımküre’de yeni bir “Castro tipi” rejime izin verilmeyeceğini vurguluyordu. Ancak stratejik saik bundan daha genişti: Küba Devrimi’nin ardından Washington, Latin Amerika’da iç siyasal dönüşümlerin bağımsız ulusal süreçler olarak görülmesine giderek daha az tahammül gösteriyor; bölgesel düzeni Amerikan güvenlik alanı olarak tanımlıyordu. Dolayısıyla Dominik müdahalesinin gerçek stratejik anlamı, yalnızca komünizm korkusu değil, Batı Yarımküre üzerinde seçici rejim denetiminin sürdürülmesiydi.
12.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Johnson dönemi, Truman ve Eisenhower’dan daha belirgin bir aşınma üretir. Vietnam’da Tonkin Körfezi Kararı, ABD iç hukuku bakımından yürütmeye geniş yetki sağlamış olsa da, bu durum otomatik olarak uluslararası hukukî meşruiyet yaratmaz. BM Şartı’nın 2(4). maddesi çerçevesinde esas soru, ABD’nin kuvvet kullanımının meşru müdafaa ya da Güvenlik Konseyi yetkilendirmesi gibi dar istisnalardan birine oturup oturmadığıdır. Office of the Historian’ın da belirttiği gibi Tonkin Kararı, Kongre’nin Johnson’a geniş hareket alanı açtığı bir iç hukuk belgesiydi; fakat Kore Savaşı’ndaki gibi açık bir BM Güvenlik Konseyi yetkilendirmesi söz konusu değildi. _ Johnson döneminde Vietnam’ın Amerikanlaştırılması, jus ad bellum bakımından Truman-Kore örneğine göre daha zayıf ve daha tartışmalı bir hukukî zemine oturur. (U.S. Department of State, t.y.).
Üstelik Tonkin vakasının kendisi de kısa sürede tartışmalı hale geldi. Sonraki Kongre kayıtları ve tarihsel incelemeler, Tonkin olayının sunuluşu ile fiilî durum arasındaki gerilimleri ortaya çıkardı; bu da savaşın hukukî ve siyasî yetkilendirilmesinin ne kadar kırılgan temeller üzerinde yükseldiğini gösterdi. Burada rapor açısından önemli sonuç şudur: Johnson dönemi, açık savaş ilanı yerine belirsiz olayların geniş yetkiye dönüştürüldüğü ve bu yetkinin yıllarca süren savaşı meşrulaştırmak için kullanıldığı bir örnek oluşturur.
Jus in bello bakımından da Vietnam’ın yoğun bombardıman karakteri ve kara savaşına dönüşmesi, ayrım, orantılılık ve sivil etkiler bakımından ağır sonuçlar doğuran bir çatışma düzeni yarattı. Bu aşamada ayrıntılı sivil kayıp ve bombardıman verilerini sonraki Vietnam alt tablosunda daha sistematik vereceğiz; ancak burada genel hukukî sonuç açıktır: Johnson dönemi, savaşın ölçeğini öyle büyüttü ki artık mesele yalnızca savaşa başvurmanın hukukiliği değil, savaşın yürütülüşünün insancıl hukuk bakımından yarattığı geniş yıkım oldu. Rolling Thunder’ın kendisi bile bunun güçlü göstergesidir; zira sürekli hava saldırısı, kuzeydeki altyapı ve askerî kapasiteyi hedef alırken sivil sonuçlar ve orantılılık tartışmalarını kaçınılmaz hale getirdi. Dominik Cumhuriyeti müdahalesi de hukuk bakımından ağır sorular doğurur. İlk aşamada vatandaşların tahliyesi gerekçesi dar ve belirli bir hukukî savunma alanı açabilir; ancak müdahalenin hızla
s. 2625 iç siyasal düzenin yönünü etkilemeye, iç savaşı şekillendirmeye ve “komünist diktatörlük” ihtimalini önleme doktrinine dönüşmesi, egemenlik ve iç işlerine karışmama ilkeleriyle ciddi gerilim yaratır. FRUS kayıtlarında Johnson’ın “meşruiyetle örtme” arayışı ve OAS desteği istemesi, yönetimin de bu meşruiyet sorununu bildiğini göstermektedir. Dolayısıyla Dominik müdahalesi, yalnızca rıza veya vatandaş koruma çerçevesiyle açıklanamayacak; bölgesel meşruiyet diliyle ambalajlanmış siyasî-askerî müdahale olarak değerlendirilmelidir. (U.S. Department of State, t.y.).
12.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Johnson döneminde cezasızlık üç ana mekanizma üzerinden derinleşti. Birincisi, iç hukukî yetkinin dış hukukî meşruiyet yerine geçirilmesidir. Tonkin Körfezi Kararı, Kongre’nin verdiği geniş yetki sayesinde savaşı Amerikan hukuk düzeni içinde yönetilebilir kıldı; ancak uluslararası hukuk bakımından tartışmalı olan geniş kuvvet kullanımını fiilen normalleştirdi. Böylece başkanlık, iç hukuk dayanağını dış hukukî meşruiyetin yerine koyabilen bir savaş aygıtına dönüştü. İkincisi, kademeli tırmanmadır. Johnson savaşı bir anda resmî ilanla değil, Tonkin, bombardıman, deniz piyadesi çıkarma, ilave kuvvet, daha geniş operasyonlar ve daha yüksek taahhüt şeklinde basamak basamak büyüttü. Bu yöntem, hem kamuoyunda hem Kongre’de hem de uluslararası alanda tepkiyi zamana yaydı. Kademeli tırmanma, cezasızlığın önemli aracıdır; çünkü her adım kendi başına “sınırlı” görünürken toplam sonuç tam ölçekli savaşa dönüşür.
Üçüncüsü ise bölgesel meşruiyet ambalajıdır. Dominik Cumhuriyeti’nde OAS desteği arayışı ve müdahalenin yarımküresel güvenlik söylemiyle sunulması, fiilî Amerikan askerî müdahalesini tek taraflı eylem gibi görünmekten çıkarma çabasıydı. FRUS kayıtlarındaki “meşrulukla örtme” ifadesi bunun en çıplak göstergelerinden biridir. Burada cezasızlık yalnızca yaptırım görmeme değil; askerî gücü bölgesel veya normatif kurum diliyle sunarak sorgulanabilirliği azaltma pratiğidir. (U.S. Department of State, t.y.).
12.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Johnson dönemi Amerikan başkanlığına en az dört kalıcı miras bıraktı. Birincisi, Vietnam’da başkanlığın danışmanlık ve sınırlı angajman çizgisinden çıkıp büyük ölçekli kara-hava savaşını sürdürebileceği görüldü. İkincisi, Tonkin örneğinde, belirsiz ve tartışmalı bir olaydan geniş yürütme yetkisi üretmenin, savaş yetkisini fiilen başkanlıkta yoğunlaştırdığı anlaşıldı. Üçüncüsü, Dominik müdahalesi, Batı Yarımküre’de komünizm ve istikrar söylemiyle açık askerî müdahalenin yeniden normalleştirildiğini gösterdi. Dördüncüsü ise, savaşın ölçeği büyüdükçe başkanlığın sadece dış politikasının değil, iç siyasal meşruiyetinin de aşındığı ortaya çıktı; Miller Center’ın işaret ettiği gibi Vietnam, Johnson’ın dış politika bilançosunun baskın ve yıkıcı unsuru oldu. (Miller Center, t.y.).
Johnson’ı yalnızca Vietnam bataklığının başkanı olarak tanımlamak yetersiz kalır. Daha isabetli tanım şudur: Johnson, Amerikan başkanlığını kademeli angajmandan tam ölçekli savaşa, iç hukuk yetkilendirmesinden dış hukukî tartışmaya ve bölgesel istikrar söyleminden doğrudan işgale yakın müdahalelere taşıyan başkandır. Kennedy döneminde hazırlanan savaş zemini, Johnson döneminde açık savaş rejimine dönüşmüştür. Bu da onu, Amerikan başkanlığının savaş sürekliliğinde en belirleyici ve en maliyetli tırmanma eşiği haline getirir.
13. Richard Nixon Dönemi (1969–1974): “Barışla Çıkış” Söylemi Altında Savaşın Coğrafi Genişlemesi, Gizli Bombardıman ve Müdahalenin Yeniden Paketlenmesi
13.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Richard Nixon dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde biçim değiştirerek süreklilik üretmesinin en çarpıcı örneklerinden biridir. Miller Center’ın değerlendirmesine göre Nixon dış politikaya
s. 2726 son derece ağırlık veren bir başkandı; Sovyetler Birliği ile détente ve Çin açılımı gibi büyük diplomatik hamleler peşindeydi. Ancak aynı dönem, Vietnam Savaşı’nı “bitirme” iddiası altında savaşın coğrafyasını Kamboçya ve Laos’a doğru genişleten, gizli bombardıman ve yoğun hava gücü kullanımını kurumsallaştıran bir başkanlığı da ifade eder. _ Nixon dönemi, bir yandan diplomasi ve büyük güç dengesiyle anılırken, diğer yandan Amerikan savaş sürekliliğinin görünürlüğü azaltılmış ama etkisi genişletilmiş bir safhası olarak okunmalıdır. (Miller Center, t.y.). Bu dönemin temel özelliği, başkanlığın “savaşı sona erdirme” söylemini kullanırken, savaşı fiilen sonlandırmak yerine onun araçlarını ve mekânını yeniden düzenlemesidir. Nixon’ın 3 Kasım 1969 konuşmasında halka sunduğu çerçeve, Amerikan askerlerini eve getirmek ve “şerefli barış” sağlamaktı; Miller Center’ın “Vietnamization” açıklaması da bu politikanın, savaşı Güney Vietnam ordusuna devretme iddiasıyla pazarlanmış olduğunu açık biçimde gösterir. Ne var ki Office of the Historian aynı dönemde Nixon’ın görevdeki ilk aylarında Kamboçya’daki Kuzey Vietnam üslerine karşı gizli B–52 bombardımanlarını başlattığını kaydeder. Böylece Nixon dönemi, barış söyleminin altında askerî tırmandırmanın ve alan genişletmenin sürdüğü bir başkanlık pratiği üretmiştir. (U.S. Department of State, t.y.).
13.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Büyük Krizler
Nixon döneminin merkezinde yine Vietnam vardır; ancak bu kez savaşın biçimi değişmiştir. Office of the Historian’ın “Ending the Vietnam War, 1969–1973” çalışmasına göre Nixon göreve geldikten kısa süre sonra “Menu bombings” olarak bilinen gizli B–52 saldırılarını Kamboçya’daki Kuzey Vietnam üslerine yönlendirdi. Aynı döneme ilişkin FRUS önsözü ve basın açıklaması, Nixon yönetiminin Kamboçya ve Laos’ta gizli bombardıman kampanyalarını ve örtülü savaş eğilimini açıkça belgelemektedir. Bu da Nixon’ın savaşı daraltmak yerine, başkanlık yetkisi ve gizlilik sayesinde resmî savaş alanının ötesine taşıdığını göstermektedir. (U.S. Department of State, t.y.). Bu genişleme 30 Nisan 1970’te Kamboçya’ya açık kara harekâtı ile yeni bir aşamaya geçti. Nixon’ın aynı gün yaptığı ulusa seslenişte, Amerikan güçlerinin Kamboçya’ya girmesini Kuzey Vietnam’ın “tarafsız” Kamboçya’yı ihlal etmesi ve bunun Amerikan birlikleri ile Güney Vietnam’ı tehdit etmesiyle gerekçelendirdiği görülmektedir. Fakat bu hamle, savaşın fiilî coğrafyasını daha da büyüttü. Nixon yönetimi bunu sınırlı ve gerekli bir operasyon olarak sundu; ancak başkanlığın savaş rejimi bakımından asıl sonuç, Vietnam’dan çekiliş söylemi sürerken çatışmanın Kamboçya topraklarına açık biçimde taşınması oldu. Laos da Nixon döneminde benzer biçimde savaş coğrafyasının parçası haline geldi. FRUS belgeleri, 1971’de Laos ve Kamboçya’daki gelişmelerin Vietnamization sürecini doğrudan etkilediğini ve başkanlığın bu alanları Güneydoğu Asya savaşının ayrılmaz parçası olarak değerlendirdiğini gösterir. FRUS önsözü ve ilgili belgeler, Nixon yönetiminin Laos ve Kamboçya’daki gizli savaş ve hava harekâtlarını Amerikan güvenlik stratejisinin devamı olarak gördüğünü ortaya koymaktadır. Sonuç olarak Nixon dönemi, yalnızca Vietnam’da devam eden savaş değil; Hindiçin geneline yayılmış çok sahalı bir Amerikan askerî angajmanı ifade eder. (U.S. Department of State, t.y.). 1972’de savaş yeniden daha sert bir aşamaya girdi. FRUS kayıtları, Kuzey Vietnam’ın büyük saldırısı sonrasında Nixon’ın daha yoğun bombalama ve mayınlama seçeneklerini değerlendirdiğini, hatta bu konuda iç siyasî maliyetleri de hesapladığını gösterir. Office of the Historian’a ilişkin konferans materyali ve FRUS konuşmaları, 1972’de bombing ve blockade/mining tartışmalarının müzakere ile birlikte yürüdüğünü ortaya koyar. Bu, Nixon döneminin karakteristik yöntemini berraklaştırır: müzakere ederken bombalamak, yani diplomasiyi savaşın yerine değil, savaşın baskı aracı olarak kullanmak. (U.S. Department of State, t.y.).
s. 2827 Nixon döneminin Vietnam dışındaki en önemli savaşsal krizi ise 1973 Arap-İsrail Savaşı (Yom Kippur Savaşı) olmuştur. Office of the Historian’a göre Mısır ve Suriye’nin 6 Ekim 1973 saldırısından sonra İsrail ABD’den yardım istedi ve Nixon Amerikan hava köprüsünü onayladı; Amerikan uçakları 14 Ekim’den itibaren İsrail’e silah taşımaya başladı. Nixon Library’nin Yom Kippur finding aid’i de savaşın başlangıcını ve ABD’nin krizdeki önemini doğrular. FRUS belgeleri ise Washington’daki karar alıcıların büyük ölçekli bir hava ikmalini tartıştığını ve bunun Arap dünyasıyla ilişkiler üzerindeki maliyetlerini hesapladığını göstermektedir. Bu gelişme, Nixon döneminde Amerikan başkanlığının doğrudan işgal etmese bile bölgesel savaşların gidişatını büyük ölçekli askerî ikmal ve kriz yönetimiyle belirleyebildiğini göstermiştir. (U.S. Department of State, t.y.).
13.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Nixon döneminin resmî dili esas olarak “barış”, “onurlu çıkış”, “Vietnamization” ve Amerikan askerlerinin eve dönmesi etrafında kurulmuştur. 3 Kasım 1969 konuşmasında Nixon savaşı bitirmek istediğini, fakat bunun geri çekilip yenilgiyi kabul ederek değil, müzakere ve Güney Vietnam’ın güçlendirilmesiyle yapılması gerektiğini savundu. Miller Center’ın “Vietnamization” özeti de bu politikanın savaş yükünü Güney Vietnam’a aktarma amacıyla tasarlandığını açık biçimde ortaya koyar. Bu söylem, Nixon’ın kendisini Johnson tarzı sınırsız tırmandırmadan ayrıştırmak istediğini gösteriyordu. (Miller Center, t.y.).
Ancak stratejik saikler çok daha karmaşıktı. Office of the Historian’ın değerlendirmesi, Nixon’ın savaşı “şerefli” biçimde bitirmeyi başkanlığının başarısı için zorunlu gördüğünü söylüyor. Bu, aslında savaşın yalnızca Vietnam’daki sonuca değil, Amerikan itibarına ve büyük güç güvenilirliğine bağlandığını gösterir. FRUS konuşmaları ve Nixon-Kissinger diyalogları, 1972’de bombardımanın yalnızca sahadaki denge için değil, başka saldırgan aktörlere de “mesaj” göndermek için savunulduğunu ortaya koyar. Dolayısıyla Nixon döneminde stratejik mantık, savaşı gerçekten sonlandırmak kadar, geri çekilişi yenilgi gibi görünmeyecek şekilde yönetmek ve ABD’nin küresel caydırıcılık prestijini korumaktı. (U.S. Department of State, t.y.). Kamboçya ve Laos bakımından resmî gerekçe, sınır ötesindeki Kuzey Vietnam üslerini vurmak ve Amerikan ile Güney Vietnam kuvvetlerini korumaktı. Nixon’ın 30 Nisan 1970 konuşması bu savunuyu doğrudan kullanır. Ancak fiilî stratejik sonuç, savaşın tarafsız ya da yarı tarafsız kabul edilen alanlara taşınması ve Hindiçin’deki çatışma mekânının genişletilmesi oldu. _ Nixon’ın gerçek saiki savunma ile sınırlı değil; müzakere masasındaki elini güçlendirmek, Kuzey Vietnam üzerindeki baskıyı artırmak ve çekilişi askerî baskıyla kombine etmekti. Bu son cümle, resmi konuşmalar ile FRUS ve Office of the Historian kaynaklarının birlikte okunmasına dayalı analitik sonuçtur. (U.S. Department of State, t.y.). Yom Kippur bağlamında ise resmî gerekçe İsrail’in yenilmesini önlemek ve bölgesel dengenin çökmesini engellemekti. Office of the Historian’ın anlatımı, Nixon’ın İsrail’in mağlup olmasını istemediğini ve bu yüzden hava köprüsünü kabul ettiğini gösterir. Ancak stratejik düzeyde mesele bundan daha genişti: Sovyetlerin Mısır ve Suriye üzerindeki etkisi, Orta Doğu güç dengesi ve ABD’nin müttefiklerine güvence verme kapasitesi doğrudan işin içindeydi. Nixon dönemi bu açıdan, doğrudan işgal etmeksizin bölgesel savaşı lojistik ve stratejik destekle şekillendiren hegemon başkanlık pratiğini güçlendirdi. (U.S. Department of State, t.y.).
13.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Nixon dönemi, Johnson dönemine göre daha az görünür ama daha esnek ve _ daha problemli bir savaş rejimi üretmiştir. Vietnamization ve barış müzakereleri söylemi, başkanlığın kuvvet kullanımının azaldığı izlenimi verse de, Office of the Historian ve FRUS belgeleri Kamboçya ile Laos’taki gizli bombardımanları açık biçimde doğrulamaktadır. Tarafsız ya da resmî savaş
s. 2928 sahasının dışında görülen devletlerin topraklarının gizli hava saldırılarıyla hedef alınması, BM Şartı’nın kuvvet kullanma yasağı ve egemenlik ilkesi bakımından ciddi hukukî sorun doğurur. Bu saldırılar Güvenlik Konseyi yetkilendirmesine dayanmıyordu; ayrıca “gizli” niteliği, kamuya açık hukukî meşrulaştırma yerine operasyonel inkârı öne çıkarıyordu. (U.S. Department of State, t.y.).
Kamboçya kara harekâtı da benzer biçimde tartışmalıdır. Nixon bunu Kuzey Vietnam’ın Kamboçya topraklarını kullanmasına cevap ve Amerikan kuvvetlerini koruma tedbiri olarak sundu. Ancak bu tür sınır ötesi müdahale, meşru müdafaa gerekçesiyle savunulsa bile, orantılılık, zorunluluk ve çatışmanın coğrafî sınırlarını genişletme bakımından ağır sorular doğurur. Dahası, müdahalenin savaşı sonlandırmadığı; aksine çatışmayı daha geniş bölgeye yaydığı resmi tarih anlatımlarından da görülebilir. _ Nixon’ın Kamboçya politikası, hukukî savunusu “güvenlik” olan ama fiilî sonucu çatışmanın yeni ülkelere taşınması olan bir kuvvet kullanma pratiği olarak değerlendirilmelidir.
1972’de Kuzey Vietnam’a yönelik yoğun bombardıman ve mayınlama kararları da jus ad bellum ile jus in bello bakımından ayrı ayrı sorun yaratır. FRUS kayıtları, Nixon yönetiminin hem iç politik tepkiyi hem de müzakereler üzerindeki baskıyı hesap ederek bu saldırıları planladığını gösterir. Bu, bombalamanın salt savunma değil, müzakereyi zorlayıcı askerî baskı aracı olarak kullanıldığını düşündürür. Jus in bello bakımından da geniş hava bombardımanının ayrım, orantılılık ve sivil etkiler bakımından ciddi sonuçlar doğurduğu açıktır; bu alt verileri ileride Vietnam karşılaştırma tablosunda daha sistemli ele alacağız. Ancak burada genel hukukî sonuç şudur: Nixon dönemi, savaşı azaltma iddiası taşırken hava gücü ve gizli savaş üzerinden hukukî sorumluluğu dağınıklaştıran bir model üretmiştir. (U.S. Department of State, t.y.).
Yom Kippur Savaşı bağlamında hava köprüsü doğrudan Amerikan işgali anlamına gelmez; ancak bölgesel savaşın taraflarından birine büyük ölçekli askerî tedarik sağlanması, çatışmanın dış destek yoluyla yönlendirilmesi anlamına gelir. Burada sorun doğrudan BM Şartı 2(4) ihlali kadar açık değildir; fakat hegemon devletin bölgesel savaşın seyrine yoğun askerî ikmal yoluyla müdahil olması, Amerikan başkanlığının savaş rejiminin yalnızca doğrudan işgal değil, stratejik tedarik ve taraf güçlendirme üzerinden de işlediğini gösterir. Bu tespit, resmi tarih ve FRUS materyallerine dayanan analitik bir sonuçtur. (U.S. Department of State, t.y.).
13.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Nixon döneminde cezasızlık, önceki başkanlıklara göre daha sofistike hale geldi. Birinci mekanizma gizlilikti. FRUS önsözü Nixon’ın Kamboçya ve Laos’taki gizli bombardımanlara verdiği desteği açıkça kaydeder. Gizli savaş, kamuoyu denetimini, Kongre denetimini ve uluslararası görünürlüğü azaltarak başkanlığa geniş hareket alanı sağladı. Bu, cezasızlığın yalnızca sonradan hesap sorulmaması değil, daha baştan görünürlüğü düşürülmüş savaş tasarımı anlamına geldiğini gösterir. (U.S. Department of State, t.y.). İkinci mekanizma dilsel yeniden paketlemeydi. Vietnamization ve “peace with honor” gibi ifadeler, savaşı sona erdirme niyeti çağrıştırırken; fiilen bombardıman, sınır ötesi saldırı ve baskı diplomasisini gizleyen bir çerçeve sundu. Aynı şekilde Kamboçya müdahalesi “savunma”, Yom Kippur hava köprüsü ise “dengeyi koruma” diliyle taşındı. Böylece başkanlık, savaşı daha az savaş gibi göstererek siyasî meşruiyet üretmeye çalıştı. Üçüncü mekanizma ise müzakere ile bombardımanın eşzamanlı kullanılmasıydı. FRUS ve Office of the Historian kaynakları, Nixon-Kissinger çizgisinin Paris görüşmelerini askeri baskıdan ayırmadığını gösterir. Bu modelde diplomasi savaşın alternatifi değil, onun tamamlayıcısıdır. Böylece başkanlık hem barış peşinde görünen hem de savaşı genişleten aktör olarak çift yönlü meşruiyet kazanır. Bu, cezasızlığın modern biçimlerinden biridir: saldırganlığı müzakere diliyle yumuşatmak. (U.S. Department of State, t.y.).
s. 3029 13.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Nixon dönemi Amerikan başkanlığına birkaç kalıcı miras bıraktı. Birincisi, savaşın bitirildiği iddia edilirken onun başka coğrafyalara taşınabileceği görüldü. İkincisi, gizli bombardıman ve örtülü savaş, yürütmenin hesap vermezlik kapasitesini güçlendirdi. Üçüncüsü, müzakere ile tırmandırmanın birlikte yürütülmesi, Amerikan savaş rejiminin sonraki dönemlerde de kullanılacak önemli bir tekniği haline geldi. Dördüncüsü, Yom Kippur örneğinde görüldüğü gibi başkanlık, doğrudan işgal etmese bile bölgesel savaşların sonucunu büyük ölçekli askerî ikmal ve kriz diplomasisiyle belirleyebildi. Bunlar, Nixon’ın savaşı sona erdiren değil, biçimini değiştirerek sürdüren başkan olarak okunmasını gerektirir. Nixon’ı yalnızca Çin açılımı ve détente başkanı olarak görmek eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Nixon, Amerikan başkanlığını açık kara savaşından gizli bombardımana, resmî angajmandan sınır ötesi tırmandırmaya ve müzakere dilinden askerî baskı diplomasisine bağlayan başkandır. Johnson dönemindeki büyük savaş, Nixon döneminde sona ermemiş; yalnızca daha dağınık, daha inkâr edilebilir ve daha çok yönlü bir savaş mimarisine dönüşmüştür.
14. Gerald Ford Dönemi (1974–1977): Yenilginin Yönetimi, Prestij Krizi ve Çekilmenin Bile Savaşsızlık Üretmemesi
14.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Gerald Ford dönemi, ilk bakışta Amerikan savaş sürekliliğinin zayıfladığı bir ara evre gibi görünebilir. Nixon’ın istifası, Watergate’in kurumsal yıpratıcı etkisi, Kongre’nin daha saldırgan denetim refleksi ve Vietnam’daki çözülme, başkanlığın askerî hareket alanını daraltmıştı. Ancak Miller Center’ın gösterdiği gibi Ford, bir yandan Vladivostok çizgisi üzerinden détente’i sürdürmeye çalışırken, öte yandan Afrika’da Angola krizi, Hindiçin’in çöküşü ve Mayaguez olayı gibi yeni krizlerle yüzleşti. _ Ford dönemi savaşsızlık değil, yenilgi sonrası askerî prestij ve güvenilirlik arayışının dönemidir. (Miller Center, t.y.).
Bu dönemin özgünlüğü, Amerikan başkanlığının büyük bir savaşı kaybetmiş olmasına rağmen askerî güç kullanımından vazgeçmemesinde yatmaktadır. Vietnam’ın son safhası Ford’un omuzlarına çökerken, Kamboçya ve Laos’taki savaş artık ABD’nin açık zaafının sembolü haline gelmişti. Tam da bu ortamda Mayaguez krizi, Ford yönetimi için yalnızca bir gemi kurtarma vakası değil, Vietnam sonrası “Amerikan iradesi hâlâ ayakta mı?” sorusunun sınandığı bir prestij testi olarak görüldü. Ford Library’nin Mayaguez sergisi bu atmosferi açık biçimde yansıtır; geminin ele geçirilmesi, Saigon’un düşüşünden hemen sonra Amerikan gücüne doğrudan meydan okuma olarak sunulmuştur. (Gerald R. Ford Presidential Library and Museum, t.y.). Ford dönemi, savaş rejiminin bir başka önemli özelliğini gösterir: çekilme ve yenilgi bile başkanlığı askerî reflekslerden koparmaz. Tam tersine, geri çekilen hegemon çoğu zaman daha sınırlı ama daha sembolik güç kullanımlarına yönelerek kaybını telafi etmeye çalışır. Ford dönemi tam da böyle bir geçiş evresidir; büyük savaş sona ermiş görünür, fakat savaş mantığı kurumsal olarak dağılmaz. Bu son değerlendirme, Hindiçin’in çöküşü ile Mayaguez arasında kurulan açık siyasal bağdan türetilen analitik sonuçtur.
14.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Krizler
Ford döneminin ilk büyük dış politika olayı, Güney Vietnam’ın çöküşü ve Saigon’un düşüşüdür. Office of the Historian’ın FRUS belgesine göre Nisan 1975’te Operation Frequent Wind kapsamında ABD, Saigon’dan 7.806 Amerikan vatandaşı ve yabancı ülke vatandaşını tahliye etti; Büyükelçi Graham Martin 29 Nisan’da ayrıldı ve son Deniz Piyadesi unsurları 30 Nisan’da elçilik kompleksinden çıktı. Bu rakam ve tahliye süreci, Amerikan başkanlığının Vietnam’daki uzun savaşının nihai ve görsel olarak en güçlü yenilgi anlarından birini temsil eder. Ford Library materyalleri de 1975’te Kuzey Vietnam
s. 3130 ilerleyişinin Fall of Saigon ile sonuçlandığını ve Frequent Wind’in son Amerikan tahliyesi olduğunu doğrulamaktadır. (U.S. Department of State, t.y.).
Bu çöküş yalnızca diplomatik bir geri çekilme değildi; aynı zamanda Amerikan başkanlığının uzun süre boyunca “güvenilirlik”, “taahhüt” ve “komünizmin durdurulması” adına sürdürdüğü savaşın başarısızlıkla sonuçlandığının ilanıydı. Nitekim aynı FRUS kaydında Kissinger, Paris Anlaşması’nın başarısızlığının nedenleri arasında ABD’de yürütme otoritesinin zayıflamasına da işaret ediyordu. Burada dikkat çekici olan şey, yenilginin yalnızca sahadaki askeri durumla değil, içeride başkanlığın zayıflayan karar kapasitesiyle de ilişkilendirilmesidir. Bu, Ford döneminde başkanlığın savaş üretme isteği ile bunu sürdürebilme kapasitesi arasındaki gerilimi göstermektedir. (U.S. Department of State, t.y.).
Ford döneminin ikinci ve en dikkat çekici askerî vakası, Mayaguez krizidir. Ford Library’nin resmi anlatımına göre Khmer Rouge güçleri 12 Mayıs 1975’te Amerikan ticaret gemisi SS Mayaguez’i ele geçirdi. Aynı gün toplanan NSC belgeleri, Beyaz Saray’ın olayı hızlı biçimde doğrudan bir meydan okuma olarak değerlendirdiğini gösterir. FRUS Mayaguez bölümü ve Ford Library telefon/transkript belgeleri, Ford’un ve Scowcroft’un geminin ele geçirilmesini yalnızca bir deniz güvenliği sorunu değil, güç dengesine yönelik bir test olarak gördüklerini açık biçimde ortaya koymaktadır. (U.S. Department of State, t.y.).
15 Mayıs 1975’te gerçekleştirilen kurtarma operasyonu sonucunda mürettebat kurtarıldı, ancak askerî operasyon ağır maliyetler doğurdu. Ford Library’nin sergisi ve Miller Center’ın değerlendirmesi, Mayaguez olayının Ford için kısa vadede siyasî bir toparlanma etkisi yaptığını; kamuoyunda “kararlı liderlik” izlenimi oluşturduğunu göstermektedir. Bu, raporun genel tezi bakımından önemlidir: savaş ya da sınırlı askerî operasyonlar yalnızca dışarıya mesaj vermez, aynı zamanda içeride başkanlığın zayıflamış meşruiyetini yeniden inşa etmeye de yarar. (Miller Center, t.y.).
Ford döneminin üçüncü önemli dış-politik askerî hattı, Angola iç savaşı ve örtülü Amerikan angajmanıdır. Miller Center, Portekiz’den bağımsızlık sonrası Angola’da iç savaş başladığını; Sovyetler Birliği ile ABD’nin farklı gruplara mali ve askerî destek verdiğini, CIA’nin de bu süreçte derin biçimde devreye girdiğini belirtmektedir. Office of the Historian’ın FRUS Angola dizin kayıtları da FNLA/UNITA’ya yönelik Amerikan desteğini, CIA’nin 40 Committee toplantıları üzerinden yürüyen örtülü yardımlarını ve bunun Kongre’de ciddi tartışma yarattığını göstermektedir. Böylece Ford dönemi, görünürde Vietnam’dan çekilen ama Afrika’da vekâlet savaşı ekseninde yeni angajman üreten bir başkanlık pratiği sergilemiştir. (U.S. Department of State, t.y.).
14.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Ford döneminin resmî dili, önceki başkanlıklarla karşılaştırıldığında daha savunmacı görünür. Saigon tahliyesi açık biçimde “Amerikan personelini ve risk altındaki sivilleri kurtarma” çerçevesinde sunuldu. Frequent Wind’in doğası gereği bu söylem oldukça dar ve teknikti. Ancak bu dar çerçeve, başkanlığın Vietnam yenilgisini normatif olarak küçültmesine yetmedi; tahliye görüntüleri ve hızlı çöküş, Amerikan gücünün sınırlılıklarını görünür hale getirdi. _ Ford yönetiminin asıl stratejik ihtiyacı, yenilginin ardından Amerikan prestijinin tamamen çöktüğü algısını kırmaktı. Bu son cümle, Frequent Wind ve hemen ardından gelen Mayaguez karar mantığının birlikte okunmasına dayalı bir çıkarımdır.
Mayaguez’de resmî gerekçe, Amerikan gemisi ve mürettebatının kurtarılmasıydı. Bu, uluslararası hukuk ve devlet pratiği bakımından ilk bakışta dar ve anlaşılır bir güvenlik gerekçesi sunuyordu. Ancak Ford Library sergisi çok açık biçimde bu olayın Saigon’un düşüşünden hemen sonra Amerikan gücüne meydan okuma olarak algılandığını söylüyor. Yani stratejik saik yalnızca mürettebatı kurtarmak değildi; Vietnam sonrası çöken caydırıcılığı onarmak, zayıf görünümü dağıtmak ve başkanlığın hâlâ hızlı askerî tepki verebildiğini göstermekti. Bu son ifade, Ford Library anlatısına dayanan analitik bir sonuçtur. (Gerald R. Ford Presidential Library and Museum, t.y.).
s. 3231 Angola’da ise resmî dil daha çok Sovyet-Cuba etkisini dengeleme, “non-Communist” grupları destekleme ve Afrika’daki güç dengesini koruma etrafında kuruluydu. Miller Center ile FRUS kayıtları, Amerikan desteğinin açık işgal değil, örtülü yardım biçiminde yürüdüğünü gösteriyor. Ancak stratejik saik açıktı: Hindiçin’deki yenilgiden hemen sonra Washington, en azından başka bölgelerde Sovyetlerin kolay ilerlediği görüntüsünü vermek istemiyordu. Dolayısıyla Angola politikası, yalnızca bölgesel tercih değil; Vietnam sonrası küresel hegemonik geri çekilme algısını sınırlama çabası olarak da okunmalıdır. (U.S. Department of State, t.y.).
14.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Ford dönemi birbirinden farklı üç ayrı dosya sunar. Operation Frequent Wind, temel olarak tahliye operasyonu niteliğindeydi. _ jus ad bellum bakımından açık bir saldırı savaşından ziyade, çöken bir müttefik devlet sahasında personel ve sivilleri çıkarma pratiği olarak değerlendirilir. Bununla birlikte, daha önceki Amerikan angajmanının hukukiliği ve savaşı sürdürme biçimi hakkındaki tartışmalar Frequent Wind ile ortadan kalkmaz; tahliye yalnızca bir savaşın kapanış anıdır. _ Frequent Wind’in kendisi hukukî olarak önceki safhalar kadar ağır tartışmalı olmasa da, Amerikan başkanlığının büyük bir savaşın çöküşünü yönetme biçimini göstermesi bakımından önemlidir.
Mayaguez operasyonu ise daha tartışmalı bir yapı sunar. Bir Amerikan gemisinin zorla ele geçirilmesi karşısında mürettebatı kurtarma amacı dar anlamda güvenlik ve kurtarma gerekçesi üretir. Ancak operasyonun kapsamı, zamanlaması ve sembolik karakteri düşünüldüğünde, bu eylem salt savunma/koruma ile açıklanamayacak kadar siyasal ağırlık taşır. Ford Library ve FRUS belgelerinde görülen sert kriz dili, yönetimin olayı prestij ve caydırıcılık meselesi olarak algıladığını gösterir. Burada hukukî sorun, meşru koruma ile orantılı kuvvet kullanımı arasındaki çizgide ortaya çıkar: kurtarma hedefi meşru görülebilirken, operasyonun askerî maliyeti ve genişliği başkanlığın kriz anında hızla kuvvet kullanımına yönelme refleksini gösterir. Bu değerlendirme, mevcut belgelerden yapılan hukukî-analitik bir çıkarımdır. (U.S. Department of State, t.y.).
Angola ise jus ad bellum tartışmasını daha çok dolaylı müdahale ve iç savaşlara dış destek bağlamında açar. Burada ABD açık işgal gücü göndermemiştir; fakat FRUS kayıtlarının da gösterdiği gibi CIA ve çeşitli mekanizmalar üzerinden belirli gruplara örtülü destek verilmiştir. Bu tür destekler, başka bir devletin ya da iç savaş alanının gidişatını dışarıdan yönlendirme anlamına geldiğinden, egemenlik, iç işlerine karışmama ve vekâlet savaşı pratiği bakımından ciddi hukukî sorunlar doğurur. Ford dönemi böylece, açık savaş olmasa bile uluslararası silahlı rekabetin örtülü destek üzerinden sürdürülmesinin hukukî sorunlarını berraklaştırır. (U.S. Department of State, t.y.).
14.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Ford döneminde cezasızlık iki temel form alır. Birincisi, yenilgi ile hesaplaşmanın savaşı sorgulayan değil, yeni askerî refleksleri tetikleyen bir siyasal biçime dönüşmesidir. Saigon’un düşüşü, Amerikan başkanlığını savaş rejiminden uzaklaştırmamış; tam tersine Mayaguez’de daha hızlı ve gösterişli güç kullanımına yöneltmiştir. Bu, cezasızlığın yalnızca hukukî yaptırım yokluğu değil, başarısız savaşın bile başkanlık kurumunu askerî yöntemlerden soğutmaması anlamına geldiğini gösterir.
İkincisi, örtülü angajmanın görünür maliyeti azaltmasıdır. Angola örneğinde görüldüğü gibi, açık savaş yerine CIA destekli ve vekil aktörlere dayalı müdahale modeli kullanıldığında, Kongre ve kamuoyu denetimi parçalanır; dış politika daha kolay “yardım” ya da “denge siyaseti” olarak paketlenebilir. FRUS kayıtlarında 40 Committee toplantıları, covert aid ve bunun sürdürülmesine dair ayrıntılar bu görünmezleştirme mekanizmasını doğrulamaktadır. Bu da Ford dönemini, yenilgi sonrası bile savaş mantığının gizli ve dolaylı biçimlerde sürdürüldüğü bir evre haline getirir. (U.S. Department of State, t.y.).
s. 3332 14.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Ford dönemi Amerikan başkanlığına üç önemli miras bıraktı. Birincisi, büyük savaş yenilgisi bile başkanlığı askerî reflekslerden koparmadı; Mayaguez bunun en açık örneği oldu. İkincisi, açık savaş sahasından çekilen ABD, Angola gibi alanlarda örtülü ve vekâlet temelli angajmanlarla savaş sürekliliğini başka biçimlerde sürdürdü. Üçüncüsü, yürütmenin zayıfladığı bir dönemde bile başkanlık, kriz anında güç kullanımıyla meşruiyet tazeleme aracı bulabildi. Miller Center’ın Ford değerlendirmesi de tam olarak buna işaret eder: Vietnam yenilgisi Ford’u tamamen siyaseten batırmadı; Mayaguez operasyonu aksine onayını yükseltti. (Miller Center, t.y.). Gerald Ford’u sadece “Vietnam’ı devralan ve tahliye eden geçiş başkanı” olarak tanımlamak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Ford, yenilginin ardından bile Amerikan başkanlığının askerî güç kullanımını prestij, caydırıcılık ve küresel konum onarımı için devrede tuttuğunu gösteren başkandır. Büyük savaş bitmiş görünür; ama savaş rejimi bitmez. Ford dönemi, savaşsızlığın neden yalnızca çatışmanın sona ermesiyle açıklanamayacağını kanıtlayan kritik bir ara eştir.
15. Jimmy Carter Dönemi (1977–1981): İnsan Hakları Söyleminden Rehine Krizine, Başarısız Kurtarma Girişiminden Körfez’in Askerîleştirilmesine
15.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Jimmy Carter dönemi, ilk bakışta Amerikan savaş sürekliliğinde bir yumuşama evresi gibi görünebilir. Carter göreve gelirken dış politikada hukukun üstünlüğü, öz-determinasyon ve insan hakları vurgusunu öne çıkardı; Miller Center da Carter’ın uluslararası ilişkilerde hukuk devleti ilkesine ve evrensel insan haklarına özel önem verdiğini açıkça belirtmektedir. Carter’ın 1977’deki Notre Dame konuşması da dış politikada anti-komünizm merkezli reflekslerin yerine insan hakları merkezli bir dil kurma çabasını simgeliyordu. Ancak aynı başkanlık, 1979 İran Devrimi, Tahran’daki rehine krizi, 1980’de başarısız Operation Eagle Claw, Sovyetlerin Afganistan’ı işgali ve ardından ilan edilen Carter Doktrini ile son derece sert ve askerîleştirici bir çizgiye evrildi. _ Carter dönemi, söylem düzeyinde normatif yumuşama ile dönem sonundaki güvenlik sertleşmesinin aynı başkanlık içinde birleştiği kritik bir eşiktir. (Miller Center, t.y.).
Bu dönemin ayırt edici özelliği, Amerikan başkanlığının her zaman yalnızca “şahinlik” üzerinden değil, bazen normatif ve hukukî dil üzerinden başlayıp krizler karşısında yeniden askerî mantığa dönmesiyle de savaş sürekliliği üretebildiğini göstermesidir. Carter, Camp David süreci gibi önemli diplomatik başarılar elde etti; fakat Miller Center’ın genel değerlendirmesi, dış politikasının özellikle İran rehine krizi ve Afganistan’daki Sovyet müdahalesiyle ağır biçimde sarsıldığını vurgular. Dolayısıyla Carter dönemi, savaşsız bir başkanlık ihtimalinin bile uluslararası sistem baskıları, bölgesel devrimler ve büyük güç rekabeti altında ne kadar hızlı çözülebildiğini gösterir. (Miller Center, t.y.).
15.2. Başlıca Krizler, Askerî Operasyonlar ve Stratejik Kırılmalar
Carter döneminin ilk büyük kırılması İran Devrimi ve hemen ardından gelen rehine krizidir. Office of the Historian’ın kısa tarih notuna göre 4 Kasım 1979’da İranlı öğrenciler Tahran’daki ABD Büyükelçiliği’ni bastı ve 50’den fazla Amerikalıyı rehin aldı; kriz toplam 444 gün sürdü. Aynı resmî özet, bu olayın Carter’ın dış politika yürütümünü ciddi biçimde zayıflattığını açık biçimde belirtmektedir. DOD’un 2025 tarihli resmî geriye bakışı da 66 Amerikalının başlangıçta rehin alındığını, bunlardan 13’ünün daha sonra serbest bırakıldığını ve kalan 53 kişinin aylarca tutulduğunu aktarmaktadır. Bu vaka, doğrudan savaş değilse de Amerikan başkanlığının dış krizleri hızla askerî planlama alanına çevirdiğini gösteren en önemli dosyalardan biridir. (U.S. Department of State, t.y.).
s. 3433 Bu krizin askerî zirvesi, Operation Eagle Claw oldu. Carter’ın 25 Nisan 1980 tarihli resmî açıklamasında kurtarma girişiminin başarısız olduğunu, iki uçağın çarpışması sonucu sekiz Amerikan personelinin öldüğünü ve operasyonun geri çekildiğini bizzat duyurduğu görülmektedir. DOD’un resmî değerlendirmeleri de Eagle Claw’ın daha sonra ABD özel harekât ve müşterek operasyon yapılarında büyük reformlara yol açtığını belirtmektedir. Dolayısıyla Eagle Claw yalnızca başarısız bir kurtarma girişimi değil; Amerikan başkanlığının rehine krizini askerî çözümle aşma iradesinin sınırlarına çarpmasının tarihsel örneğidir. Aynı zamanda bu olay, kriz yönetiminin başkanlık açısından ne kadar hızla sınırlı operasyon fikrine dönüştüğünü de ortaya koymuştur. (U.S. Department of Defense, t.y.). Carter döneminin ikinci büyük dış-politika sarsıntısı, Sovyetlerin Afganistan’ı işgalidir. Office of the Historian’a göre Sovyetler Birliği 1979 Aralık sonunda Afganistan’a on binlerce asker göndererek Kabil ve ülkenin büyük kısmı üzerinde askerî-siyasî kontrol kurdu. Aynı resmi anlatı, bu olayın Carter yönetiminin Sovyetler’e karşı çok daha sert bir çizgiye kaymasına neden olduğunu ve tahıl ambargosu, Olimpiyat boykotu ve güvenlik stratejisinde dönüşüm gibi adımları tetiklediğini göstermektedir. Bu kırılma, Carter döneminin başındaki insan hakları merkezli ve görece yumuşama yanlısı tonun, dönem sonunda büyük güç rekabeti ve bölgesel askerîleştirme mantığına yenik düştüğünü göstermesi bakımından son derece önemlidir. (U.S. Department of State, t.y.).
Bu iki krizin birleşik sonucu, Carter Doktrini oldu. Office of the Historian’ın FRUS belgeleri ve editör notlarına göre Carter, 23 Ocak 1980 tarihli State of the Union konuşmasında, herhangi bir dış gücün Basra Körfezi bölgesini kontrol etme girişiminin ABD’nin hayati çıkarlarına saldırı sayılacağını ve bunun “gerekirse askerî güç dahil her araçla” püskürtüleceğini ilan etti. Aynı resmî çerçeve, doktrinin hem İran rehine krizinin hem de Sovyet Afganistan müdahalesinin ardından şekillendiğini gösterir. _ Carter dönemi, doğrudan büyük bir Amerikan işgaliyle değil; fakat Körfez’in güvenliğini açık biçimde askerîleştiren doktriner bir dönüşümle Amerikan savaş rejimine kalıcı katkı yapmıştır. (U.S. Department of State, t.y.).
15.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Carter döneminin resmî dili başta insan hakları, hukuk ve uluslararası meşruiyet üzerine kuruluydu. Miller Center ve Carter’ın Notre Dame çizgisi, bu başkanlığın kendisini önceki dönemlerin katı Soğuk Savaş reflekslerinden kısmen ayırmak istediğini göstermektedir. Panama Kanalı Antlaşmaları, insan hakları söylemi ve Camp David diplomasisi, bu çerçevenin ürünleriydi. Ancak dönem sonuna doğru resmî gerekçe dili hızla değişti: İran’da diplomatların kurtarılması, Amerikan vatandaşlarının korunması, Sovyet ilerlemesinin durdurulması ve Körfez bölgesinin güvenliği başlıca öncelik haline geldi. Başka bir ifadeyle Carter, normatif söylemden güvenlik aciliyetine geçen bir başkanlık dili üretti. (Miller Center, t.y.). Stratejik saikler ise daha derindi. İran rehine krizinde mesele yalnızca diplomatların kurtarılması değildi; Amerikan başkanlığının itibarının ve küresel caydırıcılığının Tahran’da gün gün aşındığı düşünülüyordu. Eagle Claw’ın onaylanması da _ salt insani kurtarma değil, aynı zamanda Amerikan zayıflığını gidermeye dönük bir güç gösterisi niteliği taşıyordu. Afganistan ve Carter Doktrini bakımından ise stratejik saik çok açıktı: Basra Körfezi’nin enerji-jeopolitiği, Sovyetlerin sıcak denizlere ve Körfez düzenine yaklaşma ihtimali ve Amerikan küresel çıkarlarının askerî olarak korunması. _ Carter döneminde resmî söylem savunma ve koruma dili taşırken, stratejik planda Körfez’in Amerikan güvenlik çevresine kalıcı biçimde dahil edilmesi öne çıktı. Bu son cümle, Carter Doktrini belgeleri ile Afganistan tepkisinin birlikte okunmasına dayalı analitik bir sonuçtur.
15.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Carter dönemi, önceki bazı başkanlıklardan farklı olarak doğrudan geniş çaplı Amerikan işgali ya da rejim değiştirme savaşıyla tanımlanmaz; fakat bu, dönemin hukukî
s. 3534 açıdan sorunsuz olduğu anlamına gelmez. Eagle Claw, temel olarak rehin alınmış diplomatları kurtarmaya dönük bir operasyondu ve bu yönüyle dar anlamda personel koruma/güvenlik gerekçesi taşıyordu. Ne var ki operasyon İran topraklarında, ev sahibi devletin rızası olmaksızın planlandı; dolayısıyla egemenlik ve kuvvet kullanımı bakımından hukukî gerilim taşımaktaydı. Başarısızlık ve geri çekilme, bu gerilimi ortadan kaldırmaz; yalnızca operasyonun fiilî etkisini sınırlı tutar. _ Eagle Claw, açık işgal örneği olmamakla birlikte, rehine koruma amacı ile başka devlet toprağında tek taraflı askerî güç kullanımı arasındaki hukukî sınırı tartışmalı hale getirmiştir. Bu değerlendirme, Carter’ın açıklaması ile rehine krizi belgelerinin birlikte yorumlanmasına dayalıdır. Afganistan bakımından ise hukukî çerçeve farklıdır: burada doğrudan Amerikan saldırısı değil, Sovyet işgali söz konusudur. Carter yönetimi bu olayı uluslararası barışa ağır tehdit olarak tanımladı ve buna karşı yeni güvenlik doktrini geliştirdi. Ancak Carter Doktrininin kendisi hukukî değil, stratejik-siyasal bir ilân niteliği taşır. Bir dış gücün Körfez’i kontrol etme girişiminin ABD’nin hayati çıkarlarına saldırı sayılacağı ve askerî güçle karşılanacağı yönündeki formül, BM Şartı’nın klasik meşru müdafaa eşiklerinden daha geniş, hegemonik bir güvenlik çevresi tanımlar. _ Carter Doktrini, doğrudan bir kuvvet kullanımı olmasa da, ileride Körfez bölgesinde Amerikan askerî müdahalelerini kolaylaştıracak genişletilmiş güvenlik mantığının normatif zeminini atmıştır. Bu son değerlendirme, FRUS editör notları ve doktrin metninden yapılan bir analitik çıkarımdır. (U.S. Department of State, t.y.).
15.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Carter dönemindeki cezasızlık, önceki başkanlıklardan farklı olarak daha çok doktriner genişleme ve başarısız operasyon sonrası kurumsal yeniden üretim biçiminde ortaya çıkar. Eagle Claw başarısız oldu; ancak bu başarısızlık, Amerikan başkanlığının rehine krizilerini askerî yöntemle çözme refleksini sorgulamak yerine, daha etkin müşterek operasyon kapasitesi kurma yönünde ders üretmiştir. DOD’un resmî değerlendirmesi, Eagle Claw sonrası ortak harekât ve özel operasyon reformlarının hız kazandığını açık biçimde belirtmektedir. Yani burada cezasızlık yalnızca “ceza verilmemesi” değil; başarısız askerî müdahalenin bile kurumsal olarak daha gelişkin askerî kapasite üretimine çevrilmesidir. (U.S. Department of Defense, t.y.).
İkinci mekanizma, doktrinleştirmedir. Carter Doktrini, Körfez güvenliğini Amerikan hayati çıkarı ilan ederek, gelecekteki askerî müdahalelere önceden normatif-siyasî zemin hazırlamıştır. Bu tür doktriner formüller, henüz fiilen büyük savaş yürütülmeden bile, güvenlik coğrafyasını genişletir ve müdahalenin gelecekteki meşruiyet alanını büyütür. _ Carter dönemi, açık savaş azlığına rağmen, savaş rejiminin söylemsel ve stratejik altyapısını derinleştiren bir evre olarak okunmalıdır.
15.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Carter dönemi Amerikan başkanlığına dört önemli miras bıraktı. Birincisi, insan hakları ve hukuk dili, büyük bölgesel ve devrimci krizler karşısında başkanlığı askerî reflekslerden bütünüyle uzaklaştıramadı. İkincisi, rehine krizi ve Eagle Claw, Amerikan başkanlığının prestij ve caydırıcılık kaybını askerî kurtarma girişimiyle telafi etmeye çalışma eğilimini gösterdi. Üçüncüsü, Sovyetlerin Afganistan’ı işgali sonrasında Körfez güvenliğinin askerîleştirilmesi, sonraki başkanlıklar için kalıcı bir stratejik miras yarattı. Dördüncüsü, Carter Doktrini sayesinde Basra Körfezi bölgesi artık yalnızca enerji jeopolitiği alanı değil, Amerikan askerî kuvvet kullanımının ilan edilmiş güvenlik çevresi haline geldi. Carter’ı yalnızca “insan hakları başkanı” olarak okumak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Carter, normatif dış politika söylemiyle göreve başlayıp, dönem sonuna doğru rehine krizi, başarısız askerî kurtarma girişimi ve Körfez’i askerî güvenlik alanına dönüştüren doktriner sertleşme üzerinden Amerikan savaş rejimine yeni bir stratejik zemin bırakan başkandır. Yani Carter dönemi, savaşsızlığın mümkün
s. 3635 olmadığını yalnızca fiilî işgal örnekleriyle değil, krizler karşısında hızla doktriner askerîleştirmeye dönen başkanlık mantığıyla da kanıtlamaktadır.
16. Ronald Reagan Dönemi (1981–1989): Vekâlet Savaşlarının Kurumsallaşması, Doğrudan Müdahalenin Geri Dönüşü ve Cezasızlığın Çok Katmanlılaşması
16.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Ronald Reagan dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde yeniden sertleşme ve aynı anda çok katmanlı güç kullanımının kurumsallaştığı bir evredir. Miller Center’ın değerlendirmesine göre Reagan dış politikayı Sovyetler Birliği’ne karşı küresel mücadele, askerî güç birikimi ve ideolojik karşı koyuş ekseninde yeniden tanımladı; aynı dönemde ulusal güvenlik aygıtı içinde İran-Contra skandalına kadar uzanan yoğun ve tartışmalı bir operasyonel ağ oluştu. Reagan başkanlığı, _ yalnızca savunma bütçesinin ve antikomünist söylemin yükseldiği bir dönem değil; aynı zamanda Lübnan’da askerî konuşlanma, Grenada’da doğrudan işgal, Libya’ya hava saldırısı, Nikaragua’da Contra desteği ve İran-Contra üzerinden yasa dışı finansman zinciri gibi birbirine bağlı dosyaların aynı çatı altında toplandığı bir dönemdir. (Miller Center, t.y.). Bu dönemin özgünlüğü, savaşın artık tek biçimle yürütülmemesidir. Reagan bir yandan doğrudan askerî kuvvet kullanmaktan çekinmemiş, diğer yandan vekil aktörler, örtülü finansman ağları ve istihbarat destekli savaş tekniklerini de derinleştirmiştir. Office of the Historian’ın Orta Amerika özeti, Contra desteğinin Kongre kısıtlamalarına rağmen sürdürüldüğünü; Reagan Library ve State Department kaynakları ise İran-Contra’nın, İran’a silah satışından elde edilen fonların Contra’lara aktarılmasıyla bağlantılı olduğunu göstermektedir. Böylece Reagan dönemi, Amerikan başkanlığının savaş üretme kapasitesinin yalnızca açık kuvvet kullanımından değil, örtülü, inkâr edilebilir ve hukuk dışı finansman kombinasyonlarından da beslendiğini ortaya koyar. (U.S. Department of State, t.y.).
16.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Büyük Krizler
Reagan döneminin ilk büyük askerî dosyası Lübnan’dır. Office of the Historian’a göre Reagan yönetimi 1981’den itibaren Lübnan’daki çatışmaların daha geniş bir Arap-İsrail savaşına dönüşmesinden kaygı duydu; İsrail’in 1982 işgali sonrasında çok uluslu güç mantığı içinde Amerikan Deniz Piyadeleri sahaya gönderildi. Aynı resmî kaynak, 1984’e gelindiğinde terör saldırıları, diplomatik ilerleme eksikliği ve Kongre baskısı nedeniyle Reagan’ın Amerikan birliklerini çektiğini belirtmektedir. Reagan’ın 27 Ekim 1983 ulusa seslenişi de Lübnan’daki Amerikan varlığını “düzen ve istikrarı yeniden kurma” görevi olarak tanımlamaktadır. Ancak bu konuşmanın kendisi, Lübnan’daki Amerikan varlığının barışı koruma ile askerî angajman arasındaki çizgide ne kadar gerilimli bir zeminde durduğunu da gösterir. (U.S. Department of State, t.y.). Lübnan dosyasının en ağır anı, 23 Ekim 1983 Beyrut Deniz Piyadeleri kışlası saldırısıdır. ABD resmî anma kayıtlarına göre bu saldırıda 220 deniz piyadesi, 18 denizci ve 3 asker olmak üzere toplam 241 Amerikan personeli öldürüldü. Office of the Historian, 1984’e kadar bu saldırılar, diplomatik çıkmaz ve iç siyasî baskının birleşerek Reagan’ı Lübnan’dan çekilmeye zorladığını kaydeder. Bu olay, Reagan döneminde savaş rejiminin önemli bir sınırını gösterir: başkanlık askerî güç kullanabilir, ancak açık stratejik amaçtan yoksun ve yoğun asimetrik tehdit altında kalan konuşlanmalar iç siyasette hızla maliyet üretir. (U.S. Department of State, t.y.). İkinci büyük olay, Grenada’nın işgalidir. Reagan’ın 25 Ekim 1983’te Dominika Başbakanı Eugenia Charles ile yaptığı açıklamada ve 27 Ekim ulusa seslenişinde, müdahale Amerikan tıp öğrencilerinin güvenliği, bölgesel istikrar ve Doğu Karayip devletlerinin talebi üzerinden gerekçelendirilmiştir. Reagan yönetimi bu operasyonu küçük ölçekli, hızlı ve meşru bir kurtarma/müdahale olarak sundu. Ancak hem Miller Center hem de resmî konuşma kayıtları, Grenada’nın aynı zamanda Reagan yönetiminin Küba ve
s. 3736 Sovyet etkisine karşı Karayipler’de güç gösterisi olarak okunduğunu da göstermektedir. Grenada böylece, Vietnam sonrası dönemde Amerikan başkanlığının sınırlı ama doğrudan işgal yoluyla itibar tazeleme pratiğinin sembolü haline geldi. (Miller Center, t.y.). Üçüncü önemli dosya, Libya’ya 1986 hava saldırısıdır. Reagan’ın 14 Nisan 1986 konuşmasında hava saldırısı, Muammer Kaddafi’nin terörizmi desteklediği ve Amerikan sivilleri ile müttefiklerine yönelik saldırıların arkasında olduğu iddiasıyla savunulmuştur. Aynı dönemin resmî açıklamaları, Libya’nın “eşsiz bir tehdit” olarak kodlandığını ve Washington’un bunu yalnızca diplomatik değil, doğrudan askerî yanıt gerektiren bir dosya gördüğünü göstermektedir. Böylece Reagan dönemi, “devlet destekli terör” kavramını doğrudan sınır ötesi askerî güç kullanımını meşrulaştıran temel söylemlerden biri haline getirmiştir. Dördüncü ve en yapısal dosya, Orta Amerika ve özellikle Nikaragua-Contra savaşıdır. Office of the Historian’ın Orta Amerika özeti, Contra güçlerinin esasen eski Ulusal Muhafız unsurlarından oluştuğunu, Reagan’ın bunları Sandinista hükümete karşı sürekli güçlendirmeye çalıştığını ve Boland değişiklikleriyle Kongre’nin bu desteği sınırlamaya yöneldiğini belirtmektedir. Aynı kaynak, 1984’te Nikaragua limanlarının mayınlanması ve bir petrol tesisinin tahribi öğrenildikten sonra Kongre’nin desteği durdurduğunu; 1986’da ise yeniden büyük miktarda yardım sağlandığını, ancak hemen ardından İranContra skandalının patladığını göstermektedir. Bu tablo, Reagan döneminin açık işgal ile örtülü vekâlet savaşı arasında sürekli gidip gelen bir savaş rejimi kurduğunu göstermektedir. (U.S. Department of State, t.y.). Bu dosyanın hukukî zirvesi, Nicaragua v. United States davasıdır. ICJ’nin 27 Haziran 1986 tarihli karar özetine göre Mahkeme, ABD’nin Contra güçlerini eğiterek, silahlandırarak, finanse ederek ve destekleyerek Nicaragua’nın iç işlerine müdahale ettiğine; ayrıca belirli saldırılar ve liman mayınlamaları yoluyla başka bir devlete karşı kuvvet kullanmama yükümlülüğünü ihlal ettiğine hükmetti. Mahkeme ayrıca ABD’nin Nicaragua’nın egemenliğini ihlal ettiğini ve tazminat yükümlülüğü bulunduğunu belirtti. Bu karar, Reagan döneminde vekâlet savaşı ve örtülü sabotajın uluslararası hukuk bakımından yalnızca tartışmalı değil, açık ihlal olarak da tescil edildiğini göstermesi bakımından çok önemlidir. (ICJ, 1986).
Beşinci büyük kriz, Iran-Contra dosyasıdır. Reagan Library kayıtları ve State Department’ın kısa tarih özeti, İran’a yapılan gizli silah satışları ile bu satışlardan elde edilen fonların Contra’lara yönlendirilmesi arasında bağ bulunduğunu; Reagan’ın Kasım 1986’da Tower Board’u atadığını ve skandalın ikinci dönem başkanlığını ağır biçimde sarstığını göstermektedir. Reagan’ın Kasım 1986 ve Ağustos 1987 konuşmaları da yönetimin bu olay karşısında savunmacı ve giderek daha zorlanan bir pozisyona düştüğünü açık biçimde gösterir. Iran-Contra, _ yalnızca bir “skandal” değil; başkanlığın Kongre kısıtlamalarını aşmak için örtülü mali hatlar ve paralel operasyon ağları kurabildiğinin resmî olarak açığa çıkmasıdır. (U.S. Department of State, t.y.).
16.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Reagan döneminin resmî dili son derece tutarlıydı: komünizmin geri püskürtülmesi, terörizme karşı sert yanıt, müttefiklerin korunması ve Amerikan liderliğinin yeniden tesis edilmesi. Lübnan’da istikrar ve düzen, Grenada’da bölgesel çağrı ve vatandaşların korunması, Libya’da terörizme misilleme, Nikaragua’da “özgürlük savaşçıları”na destek ve Orta Amerika’da Sovyet-Küba etkisine karşı direnç söylemleri bu resmi çerçevenin parçalarıydı. Office of the Historian’ın Orta Amerika özeti, Reagan’ın Contra’ları 1985’te açıkça “freedom-fighters” diye savunduğunu kaydeder; Reagan’ın Libya konuşması da saldırıyı terörizme gerekli cevap olarak çerçeveler. (U.S. Department of State, t.y.).
Ancak stratejik saikler daha genişti. Reagan dönemi, Vietnam sonrası dönemde Amerikan gücünün yalnızca toparlanması değil, görünür ve saldırgan biçimde yeniden sergilenmesi arzusunu taşıyordu. Grenada’nın küçük ölçekte ama doğrudan işgalle sonuçlanması, Libya’ya hava saldırısının “gerekirse yine
s. 3837 yaparız” tonuyla savunulması ve Contra savaşının yıllarca sürdürülmesi, bu başkanlığın savaşı yalnızca savunma değil, itibar, caydırıcılık ve hegemonik irade gösterisi olarak gördüğünü ortaya koyar. Miller Center’ın belirttiği askerî yığınak ve Reagan’ın Sovyet nükleer üstünlüğü korkusuna dayalı düşüncesi de bu stratejik mantığın daha büyük jeopolitik çerçevesini oluşturur. (Miller Center, t.y.).
Nikaragua ve Iran-Contra bağlamında ise stratejik saik daha da açıktı: Kongre kısıtlamalarına rağmen Sandinista rejiminin bölgede kalıcılaşmasına izin vermemek. State Department’ın kısa tarih özeti, Boland kısıtlamalarına rağmen Contra’lara yardım sağlama ısrarının sürdüğünü ve Iran-Contra’nın tam da bu yasak çevresinde şekillendiğini göstermektedir. _ Reagan döneminde savaşın sürekliliği yalnızca dışarıdaki düşmanlardan değil, içerideki hukukî-siyasî sınırlamaları aşmaya yönelik başkanlık iradesinden de beslenmiştir. Bu son cümle, resmî tarih anlatımı ile İran-Contra arşiv kayıtlarının birlikte okunmasına dayalı analitik bir sonuçtur. (U.S. Department of State, t.y.).
16.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Reagan dönemi, açık ve örtülü kuvvet kullanımının birlikte işlendiği en sorunlu başkanlıklardan biridir. Grenada işgali, Reagan tarafından bölgesel çağrı ve Amerikan vatandaşlarının korunması söylemiyle savunulsa da, başka bir devletin topraklarına doğrudan askerî kuvvet sokulması nedeniyle BM Şartı madde 2(4) bakımından ağır tartışma doğurur. “Talep” ve “güvenlik” söylemi, işgalin hukukî sorununu tamamen ortadan kaldırmaz; çünkü burada yalnızca vatandaş tahliyesi değil, rejim ve ada üzerindeki siyasî kontrolün yeniden yapılandırılması söz konusudur. Reagan’ın kendi konuşmaları bile operasyonu yalnızca kurtarma değil, daha geniş güvenlik ve özgürlük misyonu gibi sunmaktadır.
Libya hava saldırısı da benzer biçimde sorunludur. Reagan bu saldırıyı terörizme meşru ve gerekli cevap olarak sundu; ancak BM Şartı açısından devlet destekli terör iddiası, otomatik ve sınırsız misilleme hakkı üretmez. Burada asıl hukukî sorun, saldırının meşru müdafaa eşiğini nasıl karşıladığı, zorunluluk ve orantılılık kriterlerini ne ölçüde sağladığıdır. Reagan’ın “gerekirse tekrar yaparız” ifadesi, bu tür operasyonların defansif çerçeveden çıkıp sürekli cezalandırıcı hava gücü mantığına kayabildiğini gösterir. _ Libya dosyası, terörle mücadele söyleminin sınır ötesi saldırıyı meşrulaştırmak için nasıl kullanıldığının erken ve güçlü bir örneğidir.
Nikaragua-Contra dosyası ise hukuk bakımından en açık vakadır. ICJ’nin 1986 karar özeti ve yargı metni, ABD’nin Contra güçlerini destekleyerek müdahale yasağını, belirli saldırılar ve liman mayınlamalarıyla da kuvvet kullanmama yükümlülüğünü ihlal ettiğini belirtmektedir. Bu, Reagan döneminde vekâlet savaşının yalnızca tartışmalı bir güvenlik siyaseti değil, uluslararası yargı tarafından hukuka aykırı bulunmuş bir pratik olduğunu göstermektedir. Ayrıca bu karar, müdahale yasağının sadece doğrudan işgal için değil, eğitme, silahlandırma, finanse etme ve yönlendirme gibi dolaylı savaş teknikleri için de geçerli olduğunu açık biçimde ortaya koymuştur. (ICJ, 1986). Iran-Contra ise hukukî sorunu yalnızca uluslararası hukukta değil, Amerikan iç hukuku ve kuvvetler ayrılığı bağlamında da büyütmüştür. Reagan Library kayıtları, skandalın özünün İran’a gizli silah satışları ve bu fondan Contra’lara kaynak aktarımı olduğunu ortaya koymaktadır. Burada mesele yalnızca başka devletler üzerinde güç kullanımı değil; Kongre’nin koyduğu kısıtlamaların yürütme çevresinde kurulan paralel ağlarla aşılmasıdır. _ Reagan dönemi, dış müdahaleciliğin içerideki anayasal ve yasal sınırlara rağmen nasıl sürdürülebildiğini göstermesi bakımından da çok önemlidir. (Ronald Reagan Presidential Library and Museum, t.y.).
16.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Reagan döneminde cezasızlık önceki başkanlıklara göre daha çok katmanlı çalıştı. Birinci katman, doğrudan müdahalenin hız ve başarı söylemiyle meşrulaştırılmasıydı. Grenada örneğinde, başkanlık
s. 3938 kararlı eylemle hem kamuoyu hem Kongre desteği üretebildi; FRUS kayıtlarından biri de “Grenada ve Libya’da başkan kararlı davranır ve başarılı görünürse destek alır” gözlemini açık biçimde not eder. Bu, cezasızlığın yalnızca hukukî boşluk değil, başarı algısı yoluyla siyasal koruma üretmesi anlamına gelir. (U.S. Department of State, t.y.).
İkinci katman, örtülülük ve vekâlet savaşlarıdır. Contra desteği, mayınlama, sabotaj ve gizli fon ağları; savaşın görünürlüğünü ve doğrudan sorumluluğunu dağıttı. Reagan dönemi, başkanlığın yalnızca savaş açmadan değil, “başkanlıkla aradaki mesafeyi artırarak” da savaş yürütebildiğini gösterdi. Bu model, kamuoyu ve hukuk denetimini zorlaştırarak cezasızlığın yapısal temelini güçlendirdi. Üçüncü katman, hukukî ihlalin uluslararası düzeyde tescil edilmesine rağmen fiilî yaptırımsızlık üretilebilmesidir. ICJ, Nicaragua davasında ABD aleyhine karar verdi; fakat kararın uygulanması ve ABD’ye gerçek mali-siyasal bedel yüklenmesi sınırlı kaldı. Bu durum, büyük güç statüsü ile uluslararası hukukun yaptırım kapasitesi arasındaki asimetrinin Reagan döneminde çok görünür hale geldiğini gösterir. Cezasızlık burada sadece “mahkûm edilmemek” değil; mahkûmiyet sonrası da stratejik davranışı kökten değiştirmek zorunda kalmamaktır. (ICJ, 1986). Dördüncü katman ise skandalın bile yapıyı dağıtmamasıdır. Iran-Contra, Reagan’ın ikinci dönemini ciddi biçimde sarstı; ancak Reagan başkanlığının savaş rejimi bundan sonra “savaş dışı” bir yapıya dönüşmedi. Tam tersine, skandal bize savaş sürekliliğinin kişisel skandal ve siyasî maliyetlere rağmen kurumsal olarak ne kadar dayanıklı olduğunu gösterdi. Miller Center’ın Reagan ekibi ve NSC içi rol dağılımına dair değerlendirmesi de bu kurumsal esnekliği ortaya koymaktadır. (Miller Center, t.y.).
16.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Reagan dönemi Amerikan başkanlığına çok güçlü ve kalıcı bir savaş mirası bıraktı. Birincisi, vekâlet savaşları ve örtülü operasyonlar artık istisna değil, sistematik dış politika aracına dönüştü. İkincisi, Grenada ve Libya örneklerinde görüldüğü gibi, doğrudan kuvvet kullanımı da yeniden meşrulaştırıldı. Üçüncüsü, terörizm ve komünizm söylemleri, sınır ötesi askerî eylemi kolaylaştıran çift kanallı bir meşruiyet dili oluşturdu. Dördüncüsü, ICJ kararı ve Iran-Contra gibi olaylar, hukukî ihlal ve siyasî skandalın başkanlığın savaş mantığını ortadan kaldırmaya yetmediğini gösterdi. (ICJ, 1986).
Reagan’ı yalnızca Soğuk Savaş’ın sert anti-komünist başkanı olarak tanımlamak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Reagan, Amerikan başkanlığını aynı anda işgal, hava saldırısı, vekâlet savaşı, gizli fon ağı ve terörle mücadele söylemi üzerinden hareket eden çok katmanlı bir savaş rejimine dönüştüren başkandır. Bu başkanlıkta savaş sürekliliği yalnızca korunmamış, aynı zamanda teknik, finansal ve söylemsel olarak genişletilmiştir. Reagan dönemi, bu yüzden Amerikan savaş rejiminin en kurumsallaşmış ve en öğretici evrelerinden biridir. 17. George H. W. Bush Dönemi (1989–1993): Açık İşgal, BM Yetkilendirmesi, “Yeni Dünya Düzeni” ve Meşruiyet Dilinin Yeniden Kalibrasyonu
17.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
George H. W. Bush dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde önemli bir yeniden ayarlama evresidir. Miller Center’ın değerlendirmesine göre Bush dış politikada temkinli ama kararlı bir çizgi izledi; Soğuk Savaş’ın çözülüşü, Alman birleşmesi, Sovyetler Birliği’nin dağılması ve Körfez krizi gibi büyük sarsıntıları yönetirken Amerikan başkanlığını yeni bir uluslararası dönemin mimarı olarak sunmaya çalıştı. _ Bush Sr. dönemi, yalnızca iki büyük askerî dosya olan Panama ve Körfez Savaşı ile değil, aynı zamanda bunların etrafında üretilen yeni meşruiyet diliyle de dikkat çeker. Savaş sürekliliği burada ortadan kalkmaz; fakat açık işgal, uluslararası koalisyon, BM kararı ve “Yeni Dünya Düzeni” söylemi birlikte kullanılarak daha kurumsal ve daha meşru gösterilen bir forma bürünür. (Miller Center, t.y.).
s. 4039 Bu dönemin ayırt edici tarafı, Reagan dönemindeki çok katmanlı ve çoğu zaman örtülü savaş tekniklerinin yerini kısmen daha görünür, daha koalisyonlu ve bazı durumlarda daha hukukî temele oturtulmuş askerî eylemlerin almasıdır. Ancak bu, kuvvet kullanımının azaldığı anlamına gelmez. Tam tersine Bush dönemi, bir yanda Panama’da doğrudan işgal ve rejim değişikliğini, diğer yanda Irak’a karşı BM şemsiyeli büyük savaş koalisyonunu ve dönem sonunda Somali’de insani müdahale söylemi altında askerî konuşlanmayı aynı başkanlık içinde toplar. _ Bush Sr. dönemi, Amerikan savaş rejiminin “çıplak güç” ile “kurallı güç” arasında esnek biçimde hareket edebildiğini gösteren kritik bir laboratuvardır.
17.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Büyük Krizler
Bush döneminin ilk büyük askerî olayı, Panama işgalidir. Office of the Historian’ın Orta Amerika özetine göre Bush 20 Aralık 1989’da Manuel Noriega’yı devirmek ve tutuklamak amacıyla Panama’ya yirmi binden fazla asker gönderdi; aynı kaynak Noriega’nın o yıl muhalefetin kazandığı seçimi geçersiz kıldığını ve ABD ile gerilimin tırmandığını belirtir. Bush’un 20 Aralık 1989 tarihli ulusa seslenişinde müdahale; Amerikan vatandaşlarını koruma, Panama Kanalı antlaşmalarını savunma, demokrasiyi restore etme ve Noriega’yı adalete teslim etme gerekçeleriyle savunulmuştur. Böylece Bush dönemi daha ilk yılında, Amerikan başkanlığının Soğuk Savaş’ın bitiyor olmasıyla askerî müdahaleden vazgeçmediğini; aksine Batı Yarımküre’de doğrudan işgal kapasitesini açık biçimde kullandığını göstermiştir. (U.S. Department of State, t.y.).
Panama işgalinin ikinci önemli boyutu, bunun aynı zamanda bir rejim değişikliği operasyonu olarak işlemesidir. Bush’un konuşması Panamalıların demokrasi ve özgürlük istediğini vurgularken, fiilî sonuç Noriega rejiminin devrilmesi ve Guillermo Endara’nın göreve yerleştirilmesi oldu. Joint Chiefs of Staff monografisi de Operation Just Cause’ın doğrudan savaş planlama ve icra safhalarını ayrıntılı biçimde kaydeder. _ Panama, yalnızca uyuşturucu suçlamaları veya vatandaş koruma dosyası değil; Amerikan başkanlığının Soğuk Savaş sonrasında da “düzen kurucu” rolünü işgal yoluyla sürdürdüğünün erken örneğidir. Bu son cümle, resmî başkanlık söylemi ile askerî planlama belgelerinin birlikte okunmasına dayalı bir analitik sonuçtur. Bush döneminin ikinci ve çok daha büyük askerî dosyası, 1990–1991 Körfez Krizi ve Körfez Savaşıdır. Office of the Historian’a göre Irak 2 Ağustos 1990’da Kuveyt’i işgal etti; BM Güvenlik Konseyi aynı gün 660 sayılı kararla işgali kınadı ve Irak’ın derhal çekilmesini talep etti. Sonraki süreçte Güvenlik Konseyi 678 sayılı kararla, Irak 15 Ocak 1991’e kadar çekilmezse üye devletlere 660 ve ilgili kararları uygulamak için “all necessary means” kullanma yetkisi verdi. Bush’un 11 Eylül 1990 Kongre konuşması ise bu krizi yalnızca Kuveyt’in işgali değil, “yeni dünya düzeni” kurulması için sınav olarak sundu. Böylece Bush dönemi, Amerikan savaş rejiminin ilk kez bu kadar açık şekilde BM yetkilendirmesi + geniş koalisyon + normatif dünya düzeni söylemi kombinasyonunu kurduğu evre oldu. (U.S. Department of State, t.y.). Körfez Savaşı’nın askerî safhası da önemlidir. Office of the Historian’ın kısa tarih notuna göre hava kampanyası Ocak 1991’de başladı; bunu “Operation Desert Storm” izledi ve ardından 100 saat süren kara harekâtıyla Irak kuvvetleri Kuveyt’ten çıkarıldı. 27 Şubat 1991’de Bush, Körfez Savaşı’nın askerî hedeflerinin başarıldığını ve Kuveyt’in kurtarıldığını ilan etti. Daha sonra 687 sayılı Güvenlik Konseyi kararı ateşkes şartlarını ve silahsızlanma rejimini belirledi. Bu süreç, Amerikan başkanlığının sadece savaş açabilen değil, savaşı uluslararası karar dizileriyle çerçevelenmiş “kurallı zafer” olarak sunabilen bir kapasiteye ulaştığını göstermektedir. (U.S. Department of State, t.y.). Bush döneminin üçüncü önemli askerî dosyası, Somali müdahalesidir. Office of the Historian’a göre Aralık 1992’de Bush, kıtlık ve devlet çöküşü ortamında insani yardım akışını güvenceye almak için Operation Restore Hope kapsamında Amerikan birlikleri göndermeyi onayladı; bu operasyon BM Güvenlik Konseyi’nin 794 sayılı kararı altında Chapter VII yetkisine dayanıyordu. Bush’un 4 Aralık 1992 konuşmasında da amaç açık biçimde “acıları hafifletmek ve hayat kurtarmak” olarak çerçevelendi. Somali
s. 4140 dosyası, Bush döneminin savaş rejimini yalnızca klasik devletlerarası savaşla değil, insani müdahale kisvesi altında kuvvet kullanımı üzerinden de genişlettiğini gösterir. (U.S. Department of State, t.y.).
17.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Bush döneminin resmî dili, önceki başkanlıklara göre daha kurumsal ve daha düzen-merkezliydi. Panama’da vatandaşların korunması, kanal anlaşmalarının savunulması, demokrasi ve uyuşturucu suçları vurgulandı. Körfez’de ise temel resmî söylem, küçük bir devletin saldırganlıkla işgali karşısında uluslararası hukukun savunulmasıydı. Bush’un 11 Eylül 1990 konuşmasındaki “new world order” formülü, bu yaklaşımın özeti niteliğindedir: kriz, sadece bölgesel değil, uluslararası sistemin kurallara göre mi yoksa çıplak güçle mi işleyeceğini belirleyecek bir test olarak sunuldu. Somali’de ise normatif dil daha da öne çıktı; açlık, devlet çöküşü ve insani yardım koridorlarının güvenliği, askerî müdahalenin merkez gerekçesi haline getirildi.
Ancak stratejik saikler, bu resmî dilin ötesine geçiyordu. Panama yalnızca vatandaş koruma ve Noriega’yı adalete teslim etme dosyası değildi; Batı Yarımküre’de ABD otoritesinin hâlâ tartışılmaz olduğunu göstermek, kanal bölgesindeki güvenlik mimarisini kontrol etmek ve Soğuk Savaş sonrası ilk büyük güç gösterisini yapmak anlamına geliyordu. Körfez Savaşı’nda ise mesele yalnızca Kuveyt’in bağımsızlığı değildi; petrol akışı, Suudi Arabistan’ın güvenliği, Körfez’de güç dengesi ve Soğuk Savaş sonrası Amerikan liderliğinin uluslararası sistemde nasıl işleyeceği doğrudan devredeydi. Somali’de de insani gerekçeler ön planda olmakla birlikte, Bush yönetimi açısından “Yeni Dünya Düzeni”nin ilk sınamalarından birine askerî ve çok taraflı yanıt verme ihtiyacı bulunuyordu. Bu son değerlendirme, Miller Center, Bush konuşmaları ve State Department tarih anlatılarının birlikte okunmasına dayalı analitik bir sonuçtur. (U.S. Department of State, t.y.).
17.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Bush dönemi, birbirinden çok farklı meşruiyet profillerine sahip üç büyük örnek sunar. Panama işgali, bunların en sorunlusudur. Bush’un konuşmasında öne sürülen dört gerekçe—vatandaş koruma, demokrasi, kanal anlaşmaları ve Noriega’nın adalete teslimi—BM Şartı’nın klasik kuvvet kullanma istisnalarıyla tam olarak örtüşmez. Bu müdahaleye ilişkin açık bir Güvenlik Konseyi yetkilendirmesi yoktu; dolayısıyla jus ad bellum bakımından Panama, daha çok tek taraflı kuvvet kullanımı ve rejim değişikliği pratiği olarak görünür. _ Bush Sr. döneminin Panama dosyası, Soğuk Savaş sonrası ilk büyük Amerikan işgalinin hukukî temelinin zayıf olduğunu gösterir. Bu cümledeki son hüküm, BM Şartı rejimi ile Bush’un açıkladığı gerekçelerin karşılaştırılmasına dayalı bir hukukî değerlendirmedir. Körfez Savaşı ise bunun tam tersine, Bush döneminin en güçlü hukukî dayanağa sahip savaş örneğidir. 660 sayılı karar Irak işgalini kınamış ve çekilmeyi istemiş, 678 sayılı karar ise Irak çekilmezse “all necessary means” kullanımına izin vermiştir; 687 sayılı karar da ateşkes ve savaş sonrası düzenin çerçevesini çizmiştir. _ Körfez Savaşı, Amerikan başkanlığının BM Güvenlik Konseyi yetkilendirmesi altında, koalisyonla ve açık hukukî metinlere dayanarak yürüttüğü en tipik büyük savaş örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Bu durum Bush dönemi için önemlidir; çünkü savaş sürekliliğinin yalnızca hukuk dışılıkta değil, bazen uluslararası hukukî yetkilendirme ile daha da etkili hale getirilen güç kullanımında da sürdüğünü gösterir.
Bununla birlikte Körfez Savaşı’nın hukukî dayanağının güçlü olması, tüm sorunları ortadan kaldırmaz. Birincisi, koalisyonun savaş hedefinin Kuveyt’in kurtarılmasıyla sınırlı tutulması ve Bağdat’a ilerlememe kararı, Bush yönetiminin hukukî ve siyasî sınırları bilinçli biçimde hesaba kattığını gösterir. İkincisi, savaş sonrası 687 sayılı karar ile kurulan silahsızlanma ve denetim rejimi, Amerikan başkanlığının zaferi yalnızca askerî değil, normatif ve denetleyici bir düzene çevirmek istediğini ortaya koyar. Başka bir ifadeyle Körfez Savaşı, meşru görülen kuvvet kullanımının bile nasıl uzun vadeli
s. 4241 yaptırım ve denetim rejimine dönüştürüldüğünü gösterir. Bu son cümle, 678 ve 687’nin birlikte okunmasına dayalı bir çıkarımdır.
Somali müdahalesi ise üçüncü bir model sunar. 794 sayılı Güvenlik Konseyi kararı, insani yardım operasyonları için güvenli ortam oluşturulması amacıyla “all necessary means” kullanımına izin verdi. Office of the Historian da özellikle bu operasyonun Chapter VII altında yürütüldüğünü ve devlet rızası aranmadan güvenlik çevresi oluşturduğunu vurgular. _ Somali, uluslararası hukuk bakımından Bush döneminin en ilginç dosyalarından biridir: burada savaş rejimi, klasik işgal ya da meşru müdafaa değil, insani felaketin askerî güçle yönetimi şeklinde hukukî bir çerçeve kazanmıştır. (U.S. Department of State, t.y.).
17.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Bush döneminde cezasızlık iki farklı yönden çalıştı. Birinci yön, Panama’nın hızlı askerî başarı ve ardından gelen daha büyük krizler tarafından gölgelenmesidir. Panama’daki hukukî tartışmalar ve sivil zarar sorunları, kısa süre sonra Körfez krizi ve Soğuk Savaş sonrası yeniden yapılanma gündemi içinde geri planda kaldı. Yani burada cezasızlık, sadece yaptırım yokluğu değil; daha büyük jeopolitik olayların önceki tek taraflı müdahaleyi görünürlükten düşürmesi şeklinde işledi. Bu son ifade, Panama ile hemen ardından gelen Körfez safhasının tarihsel sıralanışından yapılan analitik bir sonuçtur. İkinci yön, Körfez Savaşı’nın başarıyla kurduğu meşruiyet kalkanıdır. Bush yönetimi BM kararları, geniş koalisyon ve sınırlı savaş hedefi sayesinde Amerikan kuvvet kullanımını daha önceki tartışmalı müdahalelerden farklı bir normatif zemine yerleştirdi. Bu, Amerikan başkanlığı için çok önemli bir derstir: kuvvet kullanımı sadece tek taraflı işgal olarak değil, uluslararası hukuk ve koalisyon diliyle paketlendiğinde çok daha geniş siyasal koruma üretilebilir. Bush’un “new world order” söylemi de bu korumayı normatif düzeyde pekiştirdi. Cezasızlık burada hukuksuzluk değil; hukukî yetkilendirme sayesinde güç kullanımının daha az sorgulanır hale gelmesi biçimini alır. Somali dosyasında ise cezasızlık başka bir biçim alır: insani amaçlarla başlatılan askerî konuşlanma, normatif olarak son derece yüksek bir meşruiyet üretir. Bush’un konuşması açlık, çocuk ölümleri ve yardım koridorlarının güvenliğini merkeze aldığı için, kuvvet kullanımı askeri değil ahlaki zorunluluk gibi sunulmuştur. Bu, sonraki başkanlıklarda da tekrar edecek önemli bir modeldir: insani gerekçe, kuvvet kullanımının siyasal ve hukukî tartışmasını kısmen yumuşatan güçlü bir zemin haline gelir. Bu son cümle, Bush söylemi ile 794 sayılı kararın birlikte okunmasına dayalı analitik bir sonuçtur.
17.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Bush Sr. dönemi Amerikan başkanlığına üç büyük miras bıraktı. Birincisi, Panama örneğinde görüldüğü gibi Soğuk Savaş sonrası dönemde de doğrudan işgal ve rejim değiştirme seçeneğinin masada kalacağı açık biçimde gösterildi. İkincisi, Körfez Savaşı ile Amerikan kuvvet kullanımı BM yetkilendirmesi, koalisyon desteği ve normatif düzen söylemiyle yeniden meşrulaştırıldı; bu, savaş rejiminin daha kurallı ama yine de süreklilik arz eden yeni biçimini temsil etti. Üçüncüsü, Somali’de insani müdahale çizgisi kurularak, Amerikan askerî gücünün yalnızca saldırganlığa karşı değil, devlet çöküşü ve kıtlık gibi gerekçelerle de kullanılabileceği yeni bir çerçeve açıldı. Bu üçlü miras, Bush Sr. dönemini Amerikan savaş rejiminin “post–Cold War” kalibrasyon anı haline getirir.
George H. W. Bush’u yalnızca Soğuk Savaş’ı yöneten son başkan veya Körfez Savaşı’nı kazanan lider olarak tanımlamak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Bush Sr., Amerikan başkanlığını tek taraflı işgal, BM yetkili koalisyon savaşı ve insani müdahale arasında hareket eden çok biçimli bir savaş rejimine yeniden ayarlayan başkandır. Onun döneminde savaş sürekliliği sona ermemiş; tam tersine, yeni dünya düzeni söylemi altında daha kurumsal ve daha savunulabilir bir dile kavuşmuştur.
s. 4342 18. Bill Clinton Dönemi (1993–2001): Liberal Müdahaleciliğin Yükselişi, İnsani Müdahale Söylemi ve Savaşın Ahlakîleştirilmiş Sürekliliği
18.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Bill Clinton dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde yeni bir dilin öne çıktığı evredir. Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte açık antikomünist söylem geri çekilmiş, onun yerini giderek daha fazla insani felaketin önlenmesi, barışın tesisi, devlet çöküşünün yönetimi, demokrasi restorasyonu ve etnik temizliğin durdurulması gibi normatif gerekçeler almıştır. Miller Center, Clinton yönetiminin ilk yıllarındaki dış politika sorunlarının Somali, Haiti ve Bosna gibi krizler etrafında şekillendiğini; ilerleyen dönemde ise Bosna ve Kosova’daki daha “forceful” tutumun Clinton’ın dış politika hanesine artı yazıldığını belirtmektedir. _ Clinton dönemi, savaşın ortadan kalktığı değil, ahlakîleştirilmiş ve kurumsal işbirliğiyle ambalajlanmış bir kuvvet kullanımı biçiminin güçlendiği dönem olarak okunmalıdır. (Miller Center, t.y.). Bu dönemin ayırt edici özelliği, Amerikan başkanlığının askerî gücü artık yalnızca caydırıcılık veya ideolojik çevreleme için değil, aynı zamanda “uluslararası toplumun harekete geçme sorumluluğu” diliyle savunmaya başlamasıdır. Ancak bu değişim, savaş sürekliliğini azaltmamış; tam tersine, müdahaleyi daha siyaseten savunulabilir hale getirmiştir. Somali’de insani yardım koridorlarının güvenliği, Haiti’de demokratik düzenin geri getirilmesi, Bosna’da sivillerin korunması ve Dayton düzeninin uygulanması, Kosova’da ise insani felaketin durdurulması söylemi bu yeni normatif çerçevenin başlıca örnekleridir. Başka bir ifadeyle Clinton dönemi, Amerikan savaş rejiminin kaba zor kullanımından bütünüyle vazgeçmediğini; yalnızca bunu daha yüksek ahlakî ve kurumsal gerekçelerle sunmayı öğrendiğini göstermektedir. Bu son cümle, aşağıda incelenen örneklerin birlikte değerlendirilmesinden çıkan analitik sonuçtur.
18.2. Başlıca Müdahaleler, Savaşlar ve Krizler
Clinton döneminin ilk büyük askerî sınaması, Somali oldu. Office of the Historian’a göre Bush döneminde başlayan Operation Restore Hope, BM’nin Chapter VII yetkisi altında yürütülen UNITAF/UNOSOM II çerçevesinde Clinton dönemine devroldu; 3 Ekim 1993’te Muhammed Farah Aideed güçlerinin iki Black Hawk helikopterini düşürmesiyle 18 ABD askeri öldü ve yüzlerce Somalili yaşamını yitirdi. Aynı kaynak, Clinton’ın dört gün sonra Amerikan birliklerini muharip görevlerden çektiğini ve son Amerikan askerlerinin Mart 1994’te ülkeden ayrıldığını belirtmektedir. Somali, _ Clinton başkanlığının ilk yıllarında insani müdahale ile savaşma gerçeği arasındaki farkın en görünür hale geldiği dosyadır. (U.S. Department of State, t.y.).
İkinci büyük dosya, Haiti müdahalesidir. Office of the Historian’ın Haiti özetine göre Clinton yönetimi 1994 yazında Haiti’de seçilmiş Aristide yönetimini yeniden kurmak amacıyla diplomatik ve askerî hazırlık yürüttü; 31 Temmuz 1994’te Güvenlik Konseyi’nin 940 sayılı kararı, meşru hükümetin geri dönmesini sağlamak için kuvvet kullanımına izin verdi ve bu karar, bir üye devlette demokrasiyi restore etmek amacıyla güç kullanımını yetkilendiren ilk karar oldu. Aynı kaynak, Operation Uphold Democracy için yaklaşık 25.000 kişilik kuvvet hazırlandığını ve nihayet Amerikan baskısı ile askerî cuntanın geri adım atması sonucu ABD öncülüğündeki kuvvetlerin Haiti’ye girdiğini belirtmektedir. Haiti, bu yüzden Clinton döneminde demokrasi restorasyonu gerekçesiyle BM yetkili müdahale modelinin en açık örneğidir. (U.S. Department of State, t.y.).
Üçüncü ve belki de en belirleyici dosya, Bosnadır. State Department’ın Clinton–Yeltsin sayfası, 1995’te Rusya’nın Clinton’ın Bosna’daki Amerikan/NATO hava saldırılarına itiraz ettiğini ve aynı yıl sonunda Dayton Anlaşması’nın Bosna savaşını bitirdiğini kaydetmektedir. NATO’nun Bosna operasyonları sayfası ise Ağustos–Eylül 1995’teki Operation Deliberate Force hava harekâtının Bosnalı
s. 4443 Sırp liderliği müzakereye zorlamaya yardımcı olduğunu ve bunun Dayton barış sürecine zemin hazırladığını belirtir. Daha sonra Güvenlik Konseyi’nin 1031 sayılı kararı, Dayton Barış Anlaşması’nın uygulanması ve IFOR’un konuşlandırılması için uluslararası çerçeveyi kurdu. Bosna böylece Clinton döneminde, hava saldırısı ile diplomatik anlaşmanın ve sonrasında uluslararası barışı koruma gücünün birbirine eklemlendiği model haline geldi. (U.S. Department of State, t.y.).
Dördüncü büyük dosya, Kosovadır. NATO’nun resmî sayfasına göre Operation Allied Force 24 Mart 1999’da, diplomatik çabaların sonuçsuz kalması ve Kosova’da insani felaketin derinleşmesi üzerine başlatıldı. State Department’ın Clinton–Yeltsin sayfası da Mart 1999’da NATO’nun Sırbistan’ı bombalamaya başladığını ve Yeltsin’in buna sert biçimde karşı çıktığını belirtmektedir. Operasyonun ardından Güvenlik Konseyi 10 Haziran 1999’da 1244 sayılı kararı kabul ederek Kosova’da BM sivil varlığı ve uluslararası güvenlik varlığının konuşlandırılmasına karar verdi. Kosova dosyası bu yüzden Clinton döneminin en tartışmalı örneğidir: burada savaş, insani gerekçe ve NATO ittifakı üzerinden savunulmuş; ama BM Güvenlik Konseyi’nin açık askerî yetkilendirmesi bombardıman başladıktan sonra değil, savaş sonrası düzenleme safhasında gelmiştir. Bu son cümledeki “açık ön yetkilendirme yokluğu” değerlendirmesi, NATO hava kampanyasının 24 Mart 1999’da başladığı ve BM’nin 1244 sayılı kararı 10 Haziran 1999’da kabul ettiği takvimsel diziden yapılan bir çıkarımdır. (U.S. Department of State, t.y.).
18.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Clinton döneminin resmî dili, açık biçimde liberal müdahalecilik çizgisi taşımaktadır. Somali’de amaç yardımın ulaşmasını sağlamak ve açlığı azaltmaktı. Haiti’de demokratik seçimle gelen Aristide hükümetini yeniden göreve döndürmek ve askerî rejimi sona erdirmek öne çıktı. Bosna’da sivillere yönelik katliamların ve kuşatmaların durdurulması, Dayton’la barışın sağlanması ve sonrasında IFOR/SFOR ile düzenin korunması savunuldu. Kosova’da ise NATO, operasyonu insani felaketi ve etnik şiddeti durdurmak için başlattığını resmen ilan etti. Böylece Clinton dönemi, kuvvet kullanımını “özgür dünyanın savunusu”ndan çok, insan hakları, sivillerin korunması ve uluslararası toplum sorumluluğu üzerinden anlatan başkanlık dili geliştirdi. (NATO, t.y.).
Ancak stratejik saikler bundan daha genişti. Somali’de başarısızlığın ardından Clinton yönetimi, barışı koruma operasyonlarına hangi şartlarda girileceğini düzenleyen PDD-25 gibi sınırlayıcı bir çerçeve geliştirdi; bu, başkanlığın insani müdahaleleri tamamen reddetmediğini ama maliyet hesaplı hale getirdiğini gösterir. Haiti’de demokrasi restorasyonu kadar Karayipler’de istikrarsızlık, göç baskısı ve Amerikan yarımküre düzeninin korunması da etkendi. Bosna ve Kosova’da ise yalnızca sivillerin korunması değil, NATO’nun Soğuk Savaş sonrası işlevinin yeniden tanımlanması, Avrupa güvenliğinde Amerikan liderliğinin sürdürülmesi ve ittifakın kriz yönetim kapasitesinin ispatı da belirleyiciydi. NATO’nun Bosna’da Deliberate Force’un Dayton’a zemin hazırladığını ve Kosova’da Allied Force’un diplomatik hedefleri desteklediğini söylemesi, stratejik saikin sadece ahlakî değil, ittifakın kurumsal etkinliğini gösterme niteliği de taşıdığını düşündürür. Bu son cümle, NATO ve State Department kaynaklarının birlikte değerlendirilmesinden çıkarılmıştır. (U.S. Department of State, t.y.).
18.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Clinton dönemi tek tip değildir. Somali ve Haiti dosyaları, Clinton dönemindeki kuvvet kullanımının görece daha güçlü hukukî dayanağa sahip olduğu örneklerdir. Somali’de müdahalenin zemini BM’nin Chapter VII yetkisi altında kurulan UNOSOM/UNITAF çerçevesiydi; Office of the Historian bunu açık biçimde belirtmektedir. Haiti’de ise 940 sayılı Güvenlik Konseyi kararı, meşru hükümetin geri dönüşünü sağlamak için kuvvet kullanımını açıkça yetkilendirdi. Bu yüzden bu iki vakada Clinton yönetimi, uluslararası hukukla tamamen çatışan tek taraflı işgalden
s. 4544 ziyade, BM yetkili ve normatif olarak güçlü gerekçelerle desteklenen müdahale modelleri kullandı. (U.S. Department of State, t.y.).
Buna karşılık Bosna daha karmaşık bir tablo sunar. Dayton sonrası IFOR’un konuşlandırılması 1031 sayılı kararla açık bir hukukî temele bağlandı. Ancak NATO’nun Ağustos–Eylül 1995’teki Deliberate Force hava harekâtı, Bosna’daki BM güvenli bölge rejimi ve mevcut Güvenlik Konseyi kararlarıyla bağlantılı olsa da, fiilî olarak Amerikan/NATO hava gücünün barış sürecini zorlayıcı araç olarak kullanıldığı bir evredir. Burada hukukî meşruiyet tamamen yok değildir; fakat uygulama, BM–NATO ilişkisinin esnetilerek hava gücünün diplomasiye baskı unsuru yapılması biçimini almıştır. _ Bosna, Clinton dönemi hukuk profilinde “yetkili barış uygulaması” ile “zorlayıcı hava savaşı” arasındaki ara bölgeyi temsil eder. Bu son değerlendirme, NATO’nun Deliberate Force’u Dayton’a giden zeminin parçası olarak sunması ve 1031’in daha sonra uygulama rejimini kurması birlikte düşünülerek yapılmıştır. (NATO, t.y.). Kosova ise Clinton döneminin en tartışmalı hukuk dosyasıdır. NATO’nun kendi anlatımı, Allied Force’un 24 Mart 1999’da diplomatik çabaların sonuçsuz kalması üzerine başlatıldığını söylüyor. Güvenlik Konseyi ise 1244 sayılı kararla ancak 10 Haziran 1999’da savaş sonrası sivil ve güvenlik varlığını yetkilendirdi. _ Kosova hava kampanyasının, açık bir ön Güvenlik Konseyi yetkilendirmesi olmaksızın, “insani müdahale” mantığıyla savunulan NATO eylemi olduğu söylenebilir. Bu, hukukî olarak tam meşru ilan edilmesi güç, fakat siyasî ve normatif düzeyde güçlü savunusu yapılan bir müdahale tipidir. Burada önemli olan, Clinton döneminin savaş rejiminin uluslararası hukukun açık çizgileriyle siyasal meşruiyet arasındaki boşluğu en görünür hale getirmiş olmasıdır. Bu paragraftaki “açık ön yetkilendirme olmaksızın” değerlendirmesi bir çıkarımdır; doğrudan karar metninin zamanı ile NATO’nun operasyon takvimi arasındaki farktan türetilmiştir. (NATO, t.y.).
18.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Clinton döneminde cezasızlık, önceki başkanlıklardaki kadar kaba bir hukuk dışılık üzerinden değil, daha çok normatif meşrulaştırma, çok taraflılık ve seçici hukukî çerçeveleme üzerinden çalıştı. Somali ve Haiti’de BM kararları, müdahaleyi daha az tartışmalı hale getirdi. Bosna’da NATO hava gücü, sivilleri koruma ve barış anlaşmasına zorlama işlevi gördüğü için geniş bir siyasal meşruiyet kazandı. Kosova’da ise açık BM ön yetkilendirmesi bulunmasa da “insani felaketin durdurulması” söylemi, operasyonu hukukî tartışmadan daha çok ahlakî zorunluluk eksenine taşıdı. Böylece Clinton dönemi, Amerikan savaş rejiminin cezasızlık kapasitesini çıplak güçten çok ahlakî üstünlük iddiası ve kurumsal ortaklık üzerinden güçlendirdi. Bu son değerlendirme, yukarıda incelenen dört dosyanın karşılaştırmalı okunmasına dayanmaktadır. (NATO, t.y.). İkinci önemli mekanizma, başarısızlıkların öğretici filtreye dönüştürülmesidir. Somali’de Black Hawk Down sonrası geri çekilme, Clinton yönetimini barışı koruma ve Chapter VII operasyonlarına daha seçici yaklaşmaya yöneltti; Office of the Historian bunu PDD-25 ile ilişkilendirir. Ancak bu geri çekilme askerî güçten vazgeçmeye değil, Haiti, Bosna ve Kosova’da daha dikkatli paketlenmiş müdahalelere zemin hazırladı. Başka bir ifadeyle Clinton dönemi, başarısız müdahaleden “askerî güç kullanmama” değil, “daha iyi meşrulaştırılmış ve daha maliyet kontrollü kullanma” sonucu çıkardı. Bu, cezasızlığın kurumsal uyarlanma biçimidir. (U.S. Department of State, t.y.).
18.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Clinton dönemi Amerikan başkanlığına çok önemli bir savaş mirası bıraktı. Birincisi, savaş ve kuvvet kullanımı açık antikomünizmden sıyrılıp liberal müdahalecilik diline kavuştu. İkincisi, BM kararları, NATO harekâtları ve bölgesel/çok taraflı çerçeveler, Amerikan askerî gücünü daha kurumsal ve daha savunulabilir hale getirdi. Üçüncüsü, Bosna ve Kosova ile NATO, Soğuk Savaş sonrası dönemde kolektif
s. 4645 savunma ittifakından kriz yönetimi ve dış müdahale aktörüne dönüşmeye başladı. Dördüncüsü, Kosova örneğiyle Clinton dönemi, uluslararası hukuk ile insani gerekçelendirme arasındaki boşlukta yürüyen müdahale modelini meşrulaştırdı; bu, sonraki başkanlıklar için çok önemli bir emsal etkisi yarattı. (NATO, t.y.).
Bill Clinton’ı yalnızca ekonomik refah yıllarının başkanı ya da “isteksiz müdahaleci” olarak tanımlamak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Clinton, Amerikan başkanlığını insani müdahale, demokrasi restorasyonu ve liberal düzen koruma dili altında askerî güç kullanmaya yeniden alıştıran başkandır. Onun döneminde savaş sürekliliği sona ermemiş; tam tersine, daha yüksek ahlakî gerekçeler ve çok taraflı kurumlarla birlikte sunularak yeni bir meşruiyet katmanı kazanmıştır. Bu da Clinton dönemini, Amerikan savaş rejiminin “ahlakîleştirilmiş hegemonya” evresi olarak okumayı mümkün kılar. Bu son ifade, bu bölümdeki tüm vakaların ortak örüntüsünden türetilen analitik sonuçtur.
19. George W. Bush Dönemi (2001–2009): Küresel Terörle Mücadele Rejimi, Afganistan ve Irak İşgalleri, Guantanamo, Abu Ghraib, Bagram ve Hukukî İstisnanın Kurumsallaşması
19.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
George W. Bush dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde en keskin sıçramalardan birini temsil eder. Miller Center’ın değerlendirmesine göre 11 Eylül 2001 saldırıları, Bush başkanlığını kökten dönüştürdü; yürütmenin ulusal güvenlik alanındaki yetkileri genişledi, tehdit tanımı merkezileşti ve başkanlık makamı olağanüstü acil durum yetkileri kullanan bir savaş yürütme merkezine dönüştü. Bu dönem yalnızca Afganistan ve Irak savaşlarıyla değil, aynı zamanda “Global War on Terror”, 2001 AUMF, 2002 Irak AUMF’si, 13 Kasım 2001 tarihli askerî emir, Guantanamo gözaltı rejimi, askerî komisyonlar ve genişletilmiş tutma-sorgulama uygulamalarıyla tanımlandı. _ Bush Jr. dönemi, Amerikan savaş sürekliliğinin yalnızca coğrafi değil, aynı zamanda hukukî ve kurumsal olarak küreselleştiği eşik olarak okunmalıdır. (Miller Center, t.y.). Bu dönemin özgünlüğü, savaşın artık belirli cephelerle sınırlı olmamasıdır. 2001 AUMF, “11 Eylül saldırılarını planlayan, yetkilendiren, işleyen veya yardım eden” ya da bunları barındıran aktörlere karşı kuvvet kullanımına izin verdi; bu metin daha sonra çok geniş coğrafyalarda operasyonların hukukî dayanağı olarak kullanıldı. Brown University Costs of War projesinin derlediği bulgular, 2001 AUMF’nin en az 22 ülkede askerî faaliyetleri meşrulaştırmak için kullanıldığını gösteriyor. Böylece Bush dönemi, Amerikan başkanlığının savaşı ilan edilmiş, sonlu ve coğrafyası belirli bir olgu olmaktan çıkarıp, süreklileşmiş ve sınırları esnetilmiş bir güvenlik rejimine dönüştürdüğü evre haline geldi.
19.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Güvenlik Rejimi Kırılmaları
Bu dönemin ilk büyük savaşı Afganistan oldu. George W. Bush Başkanlık Kütüphanesi, “Global War on Terror”ın 11 Eylül sonrasında başlatıldığını; Operation Enduring Freedom’ın ise Amerikan öncülüğündeki askerî kampanyanın merkezi unsuru olduğunu kaydeder. U.S. Navy History sayfası, Afganistan savaşının 2001’de başladığını ve ABD silahlı kuvvetlerinin 2021’e kadar uzanan uzun bir savaş yürüttüğünü belirtmektedir. Bush döneminde Afganistan, başlangıçta El Kaide ve Taliban’a karşı cevap olarak sunuldu; ancak kısa sürede sadece terör örgütlerine darbe vurma operasyonu değil, rejim değişimi, işgal, yeniden devlet inşası ve uzun süreli karşı-ayaklanma savaşına dönüştü. _ Bush başkanlığının ilk büyük mirası, meşru müdafaa söylemiyle başlayan savaşın uzun süreli işgal ve kurumsal angajmana evrilmesidir. (U.S. Department of Defense, t.y.).
İkinci büyük savaş, Irak işgalidir. 2002 Irak AUMF’si Kongre tarafından kabul edildi ve Bush 17 Mart 2003 konuşmasında Saddam Hüseyin’e ültimatom verdi; 19/20 Mart 2003’te ise Beyaz Saray arşivindeki konuşmada Amerikan ve koalisyon güçlerinin Irak’a karşı askerî operasyonlara başladığını ilan etti. State Department’ın Irak tarih sayfası, koalisyonun 20 Mart 2003’te Irak’ı işgal ettiğini, 9
s. 4746 Nisan’da Bağdat’ı ele geçirdiğini ve 12 Mayıs 2003’te Koalisyon Geçici Otoritesi’nin kurulduğunu açık biçimde kaydediyor. Böylece Bush dönemi, yalnızca rejim devirmeye değil, sonrasında doğrudan geçici yönetim kurmaya yönelen kapsamlı bir işgal başkanlığına dönüştü. (U.S. Department of State, t.y.). Bush döneminin üçüncü ve en ayırt edici boyutu, Guantanamo gözaltı ve askerî komisyon rejimidir. 13 Kasım 2001 tarihli Başkanlık Askerî Emri, “teröre karşı savaş” bağlamında belirli yabancı kişilerin gözaltına alınması, muamelesi ve askerî komisyon önünde yargılanması için başkana dayanak sağladı. 2006’da çıkarılan Military Commissions Act, başkana askerî komisyon kurma yetkisi verdi; ayrıca metin, bazı UCMJ güvencelerini uygulama dışı bıraktı ve yabancı “unlawful enemy combatant”ların Cenevre Sözleşmelerini doğrudan hak kaynağı olarak ileri süremeyeceğini düzenledi. Bu, Bush başkanlığının yalnızca savaş açmadığını; aynı zamanda olağan ceza-adalet ve savaş hukuku rejiminden ayrı bir gözaltı/yargılama mimarisi kurduğunu göstermektedir.
Bu rejim, ABD Yüksek Mahkemesi önünde de ciddi sınamalarla karşılaştı. Rasul v. Bush (2004) kararı, Guantanamo’daki yabancı tutukluların gözaltılarının hukukiliğine ilişkin federal mahkemelere başvurabileceğini kabul etti. Hamdi v. Rumsfeld (2004), ABD vatandaşlarının “enemy combatant” olarak tutulabileceğini kabul etmekle birlikte, buna karşı usul güvenceleri ve tarafsız merci önünde statü sorgulama hakkı olduğunu belirtti. Hamdan v. Rumsfeld (2006), Bush yönetiminin kurduğu askerî komisyonların UCMJ ve Cenevre Sözleşmeleriyle uyumsuz olduğunu söyledi. Son olarak Boumediene v. Bush (2008), 2006 Military Commissions Act’in habeas corpus başvurularını kesen düzenlemesini Anayasa’nın Suspension Clause’u bakımından geçersiz saydı. Bu dört dosya birlikte okunduğunda, Bush dönemi savaş rejiminin yalnızca yürütme tarafından kurulmadığı; aynı zamanda yargı tarafından parça parça sınırlandığı da görülür.
19.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Bush döneminin resmî dili, esas olarak 11 Eylül sonrası meşru müdafaa, terörizmin ortadan kaldırılması, devlet destekli ya da devlet barındırmalı tehditlerin cezalandırılması ve kitle imha silahları riskinin önlenmesi üzerine kuruluydu. 2001 AUMF doğrudan 11 Eylül saldırılarına bağlandı; Bush’un Irak konuşmaları ise Saddam Hüseyin rejimini dünya için “grave danger” üreten tehdit olarak sundu. Miller Center da Bush yönetiminin, özellikle 11 Eylül sonrasında Başkanlık makamını tehdidi tanımlayan ve düşmana karşı hızla harekete geçen merkez otoriteye dönüştürdüğünü belirtmektedir. Resmî söylemde bu savaşlar savunma, güvenlik ve özgür dünya düzeninin korunması olarak çerçevelendi. (Miller Center, t.y.). Ancak stratejik saikler daha genişti. Afganistan başlangıçta El Kaide ve Taliban’a karşı operasyon olarak başladıysa da kısa sürede Orta Asya–Güney Asya güvenliğini, NATO’nun rolünü, devlet inşasını ve uzun süreli askerî varlığı içeren genişletilmiş bir angajmana dönüştü. Irak’ta ise Miller Center’ın kaydettiği gibi Bush yönetimi 11 Eylül’den önce de Irak dosyasını ulusal güvenlik konseyi düzeyinde ele alıyordu. Bu, işgalin sadece anlık saldırı tepkisi olmadığını; rejim değişimi, bölgesel düzenin yeniden kurulması, caydırıcılık ve Amerikan liderliğinin zor yoluyla tahkimi gibi daha geniş hedefler taşıdığını düşündürür. Bu son cümle, Miller Center’daki kronoloji ile Irak’a ilişkin resmî konuşmaların birlikte değerlendirilmesine dayalı analitik bir sonuçtur. (Miller Center, t.y.).
Guantanamo ve askerî komisyon rejiminde de resmî gerekçe açıktı: Bush yönetimi, klasik ceza muhakemesi ya da geleneksel savaş esiri hukukunun El Kaide ve benzeri aktörlerle mücadele için yeterli olmadığını savunuyordu. 13 Kasım 2001 askerî emri ve 2006 MCA’nın dili, bu “özel düşman / özel yargılama” mantığını açık biçimde yansıtır. Ancak stratejik düzeyde bu rejimin işlevi daha büyüktü: yürütmeye daha uzun gözaltı, daha sınırlı yargısal denetim, daha esnek sorgulama ve klasik hukukî güvencelerden sapma alanı açmak. _ Bush dönemi, savaşın yalnızca dışarıda değil, hukuk düzeninin içinde de istisna rejimi üretme kapasitesi üzerinden okunmalıdır.
s. 4847 19.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Bush dönemi iki farklı düzlemde incelenmelidir. Afganistan savaşı, 11 Eylül sonrasında meşru müdafaa söylemiyle başlatıldığı için Bush başkanlığının en güçlü jus ad bellum savunusuna sahip dosyasıdır. Ancak bu savunma, savaşın sonraki yıllarda işgal, uzun süreli tutma ve geniş çaplı karşı-ayaklanma pratiğine dönüşmesiyle daha karmaşık hale gelir. Başlangıçtaki meşru müdafaa iddiası, savaşın sonsuz ve coğrafyası esnek angajmana dönüşmesini otomatik biçimde meşrulaştırmaz. _ Afganistan, başlangıçta göreli olarak daha savunulabilir görünen bir savaşın, zamanla süreksiz tehdit ile sürekli işgal arasındaki hukukî gerilim içine girdiği örnek haline gelir. Bu son cümle analitik bir çıkarımdır; meşru müdafaa metni ile uzun süreli savaş pratiği arasındaki farktan türetilmiştir.
Irak işgali ise hukuk bakımından çok daha tartışmalıdır. 2002 Irak AUMF iç hukukta başkana yetki sağladı ve Bush 2003 konuşmasında operasyonu kitle imha silahları, Saddam rejimi ve küresel güvenlik tehdidi üzerinden savundu. Ancak State Department kronolojisi, işgalin koalisyon öncülüğünde 20 Mart 2003’te başladığını, daha sonra da CPA altında fiilî işgal ve geçici yönetim kurulduğunu kaydeder. Burada temel hukukî sorun, BM Güvenlik Konseyi’nin 1991 sonrası kararlarının 2003 işgaline otomatik yeni yetki verip vermediği meselesidir; Bush yönetimi bunu savundu, ancak açık yeni savaş yetkilendirmesi bulunmaması nedeniyle Irak savaşı jus ad bellum bakımından Bush döneminin en ciddi hukukî tartışma alanı haline geldi. Bu son hüküm, resmî iç hukuk yetkisi ile açık yeni BM savaş yetkisi arasındaki farktan doğan bir hukukî değerlendirmedir. (U.S. Department of State, t.y.).
Bush dönemi hukuk tartışmasının üçüncü ve en yıpratıcı boyutu detainee regime oldu. 13 Kasım 2001 askerî emri ve ardından Guantanamo/komisyon sistemi, yürütmenin savaş koşullarında klasik usul güvencelerinden sapabileceği iddiasına dayanıyordu. Ancak Rasul, Hamdi, Hamdan ve Boumediene kararları, bu iddiaların tamamını sınırsız biçimde kabul etmedi. Özellikle Hamdan’ın komisyonları UCMJ ve Cenevre’ye aykırı bulması, Boumediene’in ise MCA 2006’nın habeas sınırlamasını geçersiz sayması, Bush döneminde yürütmenin hukukî istisna üretme kapasitesinin yargı tarafından ciddi biçimde sınırlandığını gösterdi. _ Bush dönemi, savaş yetkilerinin genişlemesi kadar, hukuk devletiyle çatışmasının görünürleştiği bir evre olarak da değerlendirilmelidir.
19.5. Abu Ghraib, Bagram ve Gözaltı Rejiminin Aşınması
Bush döneminin en ağır normatif kırılmalarından biri Abu Ghraib oldu. Döneme ilişkin Army Historical Summary (FY 2004), Bagram’daki 2002 gözaltı ölümleri ve kötü muamele soruşturmalarının, daha sonra Abu Ghraib’deki kötü muamele dosyalarıyla bağlantılı olduğunu açık biçimde kaydeder. Aynı resmî Army kaydı, Bagram’da görev yapmış 519th Military Intelligence Battalion personelinin Irak’a gönderildikten sonra Abu Ghraib’de Afganistan’da geliştirilmiş “uygunsuz sorgu yöntemlerini” kullandığını belirtmektedir. Bu tespit çok önemlidir; çünkü Abu Ghraib’i birkaç askerin izole suçu olmaktan çıkarıp, Afganistan’dan Irak’a taşınan sorgu pratiği ve kurumsal kültür zinciri içine yerleştirir.
Aynı Army Historical Summary, Aralık 2002’de Bagram Control Point’te iki tutuklunun ölümü üzerine yürütülen CID soruşturmasında, aynı askerî polis birimi ve 519th MI unsurlarının başka tutuklu istismarlarına da karıştığının belirlendiğini yazmaktadır. Metin ayrıca Bagram’daki istismarın tekil olmadığını, “other detainees at the facility” bakımından da kötü muamele tespit edildiğini kaydeder. _ Bagram yalnızca Irak’taki skandala giden teknik öncül değil; Bush döneminde Afganistan sahasında da sorgu, tutma ve kötü muamele rejiminin hukuk ve emir-komuta bakımından ciddi biçimde bozulduğunu gösteren bağımsız bir dosyadır. (U.S. Department of Defense, t.y.).
Bu bağlamda Abu Ghraib ve Bagram, Bush savaş rejiminin yalnızca jus ad bellum bakımından değil, jus in bello ve gözaltı hukuku bakımından da aşındığını göstermektedir. Sorun sadece kötü muamele fotoğraflarının ortaya çıkması değildi; asıl sorun, Bagram’dan Abu Ghraib’e taşınan sorgu mantığının,
s. 4948 savaş alanı dışı tutma mekânlarında dahi normatif sınırları kırmış olmasıydı. Bu tespit, yukarıdaki resmî Army kaydının doğrudan ortaya koyduğu kurumsal süreklilikten türetilen analitik sonuçtur. Ayrıca 2008 tarihli Senato Silahlı Hizmetler Komitesi soruşturması, ABD gözaltı rejimini kapsamlı inceleme konusu yaparak bu dosyanın birkaç “bad apples” vakasına indirgenemeyecek kadar yapısal hale geldiğini resmî düzeyde de gösterdi. (NATO, t.y.).
19.6. Cezasızlık Mekanizmaları
Bush döneminde cezasızlık, önceki başkanlıklara göre çok daha sistemik çalıştı. Birinci mekanizma hukukî yeniden tanımlamaydı: 2001 AUMF, 13 Kasım askerî emri, “enemy combatant” kavramı ve 2006 MCA, savaş ve gözaltı rejimini klasik hukuk kategorilerinden çıkarıp yürütmeye geniş takdir alanı açtı. İkinci mekanizma coğrafi yayılmaydı: Afganistan, Irak, Guantanamo ve başka alanlar, farklı hukukî statülerin sınandığı çok merkezli savaş alanlarına dönüştü. Üçüncü mekanizma ise gözaltı mekânlarının parçalanmasıydı; Guantanamo, Bagram ve Abu Ghraib gibi alanlar, görünürlük ve denetimin farklı düzeylerde olduğu bir tutma mimarisi yarattı. _ Bush dönemindeki cezasızlık yalnızca yaptırım yokluğu değil, istisna hukukunun kurumsallaşması olarak okunmalıdır. Dördüncü mekanizma, yargısal sınırlamaların bile sistemi bütünüyle çözememesidir. Rasul, Hamdi, Hamdan ve Boumediene, Bush yürütmesinin bazı iddialarını sınırladı; ancak bu kararlar, savaş rejiminin tamamını dağıtmadı. Tam tersine, yargı ile yürütme arasındaki bu mücadele, Bush döneminde savaşın sadece dışarıdaki cephelerde değil, hukuk devleti içinde de yürüdüğünü gösterdi. Yani cezasızlık burada mutlak sınırsızlık değil; güçlü hukukî itirazlara rağmen rejimin büyük ölçüde işlemeye devam edebilmesidir.
19.7. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
George W. Bush dönemi Amerikan başkanlığına çok ağır ve kalıcı bir savaş mirası bıraktı. Birincisi, 2001 AUMF ve “küresel terörle mücadele” mantığı sayesinde savaş coğrafyası ve zaman ufku olağanüstü biçimde genişledi. İkincisi, Afganistan ve Irak, Bush başkanlığını doğrudan işgal ve uzun savaşla özdeşleştirdi. Üçüncüsü, Guantanamo, askerî komisyonlar ve “enemy combatant” rejimi, Amerikan savaş hukukunun içinde bir istisna alanı kurdu. Dördüncüsü, Abu Ghraib ve Bagram dosyaları, işgal ve karşıterör rejiminin tutuklu muamelesi bakımından nasıl yıkıcı sonuçlar doğurduğunu gösterdi. Beşincisi, Yüksek Mahkeme kararları yürütmeye bazı sınırlar çizse de Bush dönemi, Amerikan başkanlığının savaş üretme kapasitesini kurumsal olarak önceki tüm dönemlerden daha geniş hale getirdi. Miller Center’ın Bush değerlendirmesi de başkanlığın 11 Eylül sonrasında ulusal güvenlik ekseninde kökten dönüştüğünü açık biçimde vurgulamaktadır. (Miller Center, t.y.).
George W. Bush’u yalnızca “11 Eylül başkanı” ya da “Irak savaşının mimarı” olarak tanımlamak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Bush Jr., Amerikan başkanlığını ilan edilmiş savaşlardan daha geniş, coğrafyası esnek, hukuku istisnalaştırılmış, gözaltı ve sorgu rejimiyle desteklenen küresel bir savaş mimarisine dönüştüren başkandır. Onun döneminde savaş sürekliliği sadece korunmamış, aynı zamanda hukuken, kurumsal olarak ve zihniyet düzeyinde kalıcılaştırılmıştır. Bu da Bush dönemini, Amerikan savaş rejiminin en sert ve en öğretici evresi haline getirir.
20. Barack Obama Dönemi (2009–2017): Çekilme Söylemi Altında Süreklileşen Savaş, Afganistan “Surge”ü, Libya, Suriye, IŞİD, İHA Rejimi ve Hafif Ayak İziyle Hegemonik Müdahale
20.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Barack Obama dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde keskin bir biçim değişikliğini temsil eder. Bu dönemin resmî siyasî vaadi, George W. Bush yıllarının büyük kara savaşlarını sonlandırmak,
s. 5049 Irak’tan çekilmek, Afganistan’daki angajmanı yeniden tanımlamak ve terörle mücadeleyi daha sınırlı, daha hassas ve daha düşük görünürlüklü araçlarla yürütmekti. Obama, 21 Ekim 2011’de Irak savaşını bitirdiğini ilan etti; 1 Aralık 2009’da ise Afganistan’da yeni bir strateji açıkladı. Ancak Miller Center’ın değerlendirmesi, Obama döneminin savaşsızlık üretmediğini; aksine Libya müdahalesi, Suriye krizi, IŞİD’e karşı hava savaşı, özel kuvvet operasyonları ve İHA/targeted killing rejimiyle savaşın daha “hafif ayak izi” taşıyan ama süreklileşen bir biçime dönüştüğünü göstermektedir. (Miller Center, t.y.). Obama dönemi, Amerikan başkanlığının savaştan vazgeçtiği değil; savaşı büyük işgal ve uzun kara konuşlanması yerine hava gücü, özel kuvvet, istihbarat, müttefik yerel ortaklar ve hukukî olarak esnekleştirilmiş terörle mücadele çerçeveleri üzerinden yeniden düzenlediği evre olarak okunmalıdır. Obama’nın 2013 Ulusal Savunma Üniversitesi konuşması ve aynı gün yayımlanan karşı-terörizm operasyonlarında ölümcül güç kullanımına ilişkin politika çerçevesi, yönetimin savaşın ahlakî ve hukukî maliyetlerini azaltmaya çalıştığını iddia ettiğini; buna rağmen ölümcül gücü “active hostilities” dışındaki alanlarda da sistematik biçimde düzenleyip kullanmayı sürdürdüğünü açıkça ortaya koymaktadır.
20.2. Başlıca Savaşlar, Müdahaleler ve Güvenlik Rejimi Kırılmaları
Obama döneminin ilk büyük askerî kararı, Afganistan “surge”ü oldu. Obama 1 Aralık 2009’da West Point’te yaptığı konuşmada Afganistan ve Pakistan’a ilişkin yeni stratejisini ilan etti ve yaklaşık 30.000 ek Amerikan askerinin gönderileceğini açıkladı; aynı konuşmada Temmuz 2011’den itibaren geçiş ve çekilme sürecini başlatma niyetini de duyurdu. Bu karar, Bush döneminden devralınan savaşı sonlandırma değil, önce genişletip sonra yönetilebilir koşullarda daraltma yaklaşımını temsil ediyordu. Başka bir ifadeyle Obama, savaşı azaltma söylemiyle göreve başlamış olsa da, ilk büyük dış politika hamlesi mevcut savaşı askerî olarak yoğunlaştırmak oldu. İkinci büyük eşik, Irak’tan çekilme ve bunun kısa süre sonra IŞİD nedeniyle yeniden angajmana dönüşmesidir. Obama 21 Ekim 2011’de tüm Amerikan birliklerinin yıl sonuna kadar Irak’tan çekileceğini ilan etti; Aralık 2011’de de “We’re taking all of our troops out of Iraq” diyerek ülkede kalıcı üs bırakmayacağını söyledi. Ancak OLC’nin 2014 tarihli görüşü ve ilgili War Powers mektupları, 2014 yazında IŞİD’in ilerleyişi üzerine Obama’nın önce Bağdat Büyükelçiliği ve personeli korumak için, sonra da Irak güvenlik güçlerini desteklemek ve IŞİD’e karşı operasyon yürütmek üzere yeniden askerî personel konuşlandırdığını göstermektedir. Böylece Obama dönemi, çekilmenin bile kalıcı savaşsızlık üretmediğini; savaş coğrafyasının farklı biçimde geri dönebildiğini kanıtladı.
Üçüncü büyük dosya, Usame bin Ladin operasyonudur. Obama 2 Mayıs 2011’de ulusa seslenişinde bin Ladin’in Pakistan’ın Abbottabad kentindeki bir ABD operasyonunda öldürüldüğünü ilan etti. Bu operasyon, Obama döneminde kara savaşı ve uzun işgalden farklı olarak, sınırlı özel kuvvet operasyonlarının Amerikan başkanlığı için ne kadar cazip hale geldiğini gösterdi. Aynı zamanda Pakistan topraklarında, önceden ilan edilmeksizin ve hedefli özel harekât mantığıyla icra edilmesi nedeniyle, Obama döneminin savaş rejiminin “düşük görünürlüklü ama yüksek siyasî etkili” yüzünü temsil etti.
Dördüncü büyük dosya, Libya müdahalesidir. BM Güvenlik Konseyi 17 Mart 2011’de 1973 sayılı kararı kabul ederek sivilleri korumak için “all necessary measures” kullanımına izin verdi. Obama 28 Mart 2011’de Libya konuşmasında ABD’nin ve müttefiklerinin Kaddafi güçlerini durdurmak için harekete geçtiğini, komutanın NATO’ya devredildiğini ve kara işgali yapılmayacağını söyledi. NATO’nun resmî kronolojisi de Operation Unified Protector’ın BM mandası altında yürüdüğünü ve Ekim 2011’de sona erdiğini göstermektedir. Libya böylece Obama döneminde BM yetkili, NATO yürütümlü, hava gücüne dayalı ve rejim değişimine fiilen kapı açan müdahale modelinin en görünür örneği oldu. (NATO, t.y.).
Beşinci ve çok daha karmaşık dosya, Suriyedir. Obama yönetimi 2013 Ağustos’unda Suriye rejiminin kimyasal silah kullandığına yüksek güvenle inandığını açıkladı; 10 Eylül 2013 konuşmasında ise “boots on the ground” göndermeyeceğini, Irak ya da Afganistan benzeri açık uçlu bir savaşa girmeyeceğini ve
s. 5150 Libya veya Kosova tipi uzun hava kampanyası da yürütmeyeceğini söyleyerek sınırlı ve hedefli saldırıdan söz etti. Aynı anda diplomatik çözüm ihtimalinin belirdiğini, Rusya’nın da Suriye’nin kimyasal silahlarını teslim etmesi için baskıya katıldığını belirtti. Bu dosya, Obama’nın “red line” söylemine rağmen geniş kapsamlı savaştan kaçındığını; ancak askerî güç tehdidini diplomatik baskı aracı olarak tuttuğunu göstermektedir.
Altıncı büyük dosya, IŞİD’e karşı Irak ve Suriye’de başlatılan hava savaşıdır. Obama 10 Eylül 2014’te ulusa seslenişinde “We will degrade and ultimately destroy ISIL” diyerek kapsamlı ve sürdürülebilir bir karşı-terörizm stratejisi açıkladı. DOD kayıtları, Operation Inherent Resolve için uygunluk tarihini 15 Haziran 2014’e kadar geri götürürken; Miller Center, 2016’ya gelindiğinde ABD’nin Irak’ta IŞİD’e karşı görev yapan asker sayısının 5.000’i aştığını ve yönetimin 10.000’den fazla hava saldırısı gerçekleştirdiğini belirtmektedir. Burada çok önemli olan nokta şudur: Obama, bir yandan Irak savaşını bitirdiğini ilan etmiş, diğer yandan birkaç yıl içinde Irak ve Suriye’de yeni ama farklı biçimde paketlenmiş bir savaş yürütmeye başlamıştır. (Miller Center, t.y.).
20.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Obama döneminin resmî dili, önceki başkanlıklardan daha ihtiyatlı ve daha hukukî görünüyordu. Afganistan’da amaç El Kaide’yi zayıflatmak ve Afgan kapasitesini artırarak sorumluluğu devretmekti. Irak’tan çekilme, “responsible end” söylemiyle savunuldu. Libya’da sivilleri koruma ve katliamı önleme vurgusu öne çıktı. Suriye’de kimyasal silah kullanımı “dünya kırmızı çizgisi” olarak sunuldu. IŞİD’e karşı kampanya ise Amerikan personelini, Iraklı sivilleri ve bölgesel istikrarı koruma; aynı zamanda küresel terör tehdidini azaltma amacıyla gerekçelendirildi. Obama’nın 2013 NDU konuşması ve 2013 PPG metni, bu resmî dili “lawful, rigorous, transparent” karşı-terörizm çerçevesi şeklinde formüle etmeye çalıştı. Ancak stratejik saikler daha genişti. Afganistan “surge”ü, savaşı gerçekten bitirmekten önce sahadaki dengeyi Amerikan lehine düzeltme girişimiydi. Irak’tan çekilme, iç siyasî vaat ve maliyet azaltımıyla bağlantılıydı; fakat IŞİD’in yükselişi karşısında Obama yönetimi, Irak’ın tamamen dışına çıkmanın bölgesel ve hegemonik maliyetlerini kabul etmedi. Libya’da sivilleri koruma kadar, NATO’nun ve Batı’nın 2011 Arap isyanları ortamında “seyirci kalmama” iradesi etkendi. Kosova sonrası insani müdahale mirası burada da devredeydi. Suriye’de ise Obama geniş savaşın maliyetinden kaçındı; ancak kimyasal silah dosyasında askerî güç tehdidini diplomasiyi zorlayan kaldıraç olarak kullandı. IŞİD’e karşı savaşta da ana stratejik amaç, yeni bir Irak işgaline dönmeden bölgesel düzeni çöküşten korumak ve Amerikan kara savaşı görüntüsünü sınırlamaktı. _ Obama döneminin gerçek stratejik formülü, “büyük işgal olmadan hegemonik kontrol” şeklinde özetlenebilir. Bu son cümle, yukarıdaki resmî metinler ve Miller Center değerlendirmesinin birlikte yorumlanmasına dayalı analitik bir sonuçtur. (Miller Center, t.y.).
20.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Obama dönemi yine tek tip değildir. Libya müdahalesi, 1973 sayılı Güvenlik Konseyi kararı nedeniyle Obama döneminin en güçlü dış hukukî dayanağa sahip dosyalarından biridir. BM mandası sivilleri korumak için “all necessary measures”e izin verdi ve NATO bu çerçevede operasyon yürüttü. Ancak operasyonun fiilî sonucu Kaddafi rejiminin çöküşü oldu; bu da “sivilleri koruma” mandasının rejim değişimine fiilen ne kadar açık kapı bıraktığı sorusunu doğurdu. Dolayısıyla Libya, hukukî yetkilendirme ile siyasî sonucun tam örtüşmediği, ama gene de açık BM dayanağı taşıyan bir müdahale örneğidir. (NATO, t.y.). Suriye 2013 dosyası ise tersine, kuvvet kullanımının eşiğine kadar gidilip fiilî geniş çaplı saldırının yapılmadığı bir örnektir. Obama yönetimi kimyasal silah kullanımını yüksek güvenle tespit ettiğini açıkladı ve sınırlı askerî eylem tehdidinde bulundu; ancak başkan, 10 Eylül 2013 konuşmasında bunun
s. 5251 açık uçlu savaş olmayacağını, sınırlı ve hedefli bir vuruş olacağını söyledi ve ardından diplomatik hattı tercih etti. Bu, Obama döneminde askerî güç tehdidinin kendisinin de dış politika aracı olarak kullanıldığını; fakat Irak tipi işgal ya da Libya tipi uzun hava kampanyasından özellikle kaçınıldığını gösterir.
IŞİD’e karşı Irak ve Suriye hava savaşı hukuk bakımından daha karmaşıktır. OLC’nin 2014 görüşü ve DOD’un 2015 hukuk konuşması, Obama yönetiminin 2001 AUMF’yi ve belirli bağlamlarda 2002 Irak AUMF’sini IŞİD’e karşı kuvvet kullanımının iç hukukî dayanağı olarak yorumladığını; ayrıca Irak hükümetinin davetinin Irak ayağında önemli rol oynadığını göstermektedir. Miller Center da Obama’nın 2014 konuşmasında Kongre desteğini “memnuniyetle karşılayacağını” ama mevcut yetkiye sahip olduğunu savunduğunu belirtir. _ Obama dönemi, Bush’tan miras kalan AUMF çerçevesini daraltmak yerine, onu yeni düşman ve yeni coğrafyalara uygulayarak yürütmenin savaş yetkisini fiilen sürdürmüştür. (Miller Center, t.y.). İHA ve hedefli öldürme rejimi de hukuk bakımından belirleyicidir. 2013 PPG, ölümcül gücün ancak “continuing, imminent threat” oluşturan hedeflere karşı, “near certainty” standartlarıyla ve sivil zarar riskini azaltacak koşullarda kullanılacağını ilan etti. Aynı yıl Obama NDU konuşmasında savaşı sonsuzlaştırmama, hukuku koruma ve şeffaflığı artırma vurgusu yaptı. Ancak bu metinlerin kendisi bile ölümcül gücün “active hostilities” dışındaki alanlarda kullanımını normatif ve bürokratik prosedürlerle düzenlemekteydi; yani savaşın daralttığını değil, yeni bir usulle sürdürdüğünü gösteriyordu. _ Obama dönemi, Bush’un açık istisna rejimini daha sınırlayıcı kurallarla disipline etmeye çalışmış; ama ölümcül güç kullanımını küresel ölçekte tamamen terk etmemiştir. Bu son cümle, 2013 PPG ile NDU konuşmasının birlikte yorumlanmasından çıkan analitik sonuçtur.
20.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Obama döneminde cezasızlık, Bush dönemindeki kadar kaba hukuk istisnası üzerinden değil, daha çok teknik hassasiyet, düşük görünürlük, hava gücü ve prosedürel meşrulaştırma üzerinden işledi. Büyük kara işgalleri yerine İHA, özel kuvvet, sınırlı baskın, eğitim-destek misyonu ve yerel ortaklarla savaş modeli benimsendiğinde, kamuoyu maliyeti ve hukuki görünürlük de dağıldı. Bin Ladin baskını, Libya hava savaşı ve IŞİD’e karşı binlerce hava saldırısı bu yapının farklı yüzleridir. Böylece savaş, daha az “işgal” gibi görünürken fiilen daha sürdürülebilir hale geldi. Bu son değerlendirme, bu bölümde incelenen örneklerin ortak örüntüsünden çıkarılmış analitik sonuçtur.
İkinci mekanizma, şeffaflık ve hukuk diliyle meşruiyet üretimiydi. Obama yönetimi 2013’te PPG yayımlayarak, 2016’da da pre/post-strike şeffaflık tedbirlerini duyurarak karşı-terörizm operasyonlarını daha hesap verebilir gösterdi. Ancak bu girişimler savaş rejimini sona erdirmedi; yalnızca onu daha kurallı ve daha savunulabilir hale getirdi. Yani cezasızlık burada hukuksuzluk değil, kurallı görünen ama süreklileşmiş ölümcül güç kullanımının siyasal olarak daha az sorgulanır hale gelmesi biçimini aldı.
20.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Obama dönemi Amerikan başkanlığına çok belirgin bir savaş mirası bıraktı. Birincisi, büyük işgallerin yerini hafif ayak iziyle sürdürülen savaş aldı. İkincisi, Bush’tan devralınan AUMF çerçevesi ortadan kaldırılmadı; tersine IŞİD gibi yeni tehditlere uygulanarak yürütmenin esnek savaş yetkisi korundu. Üçüncüsü, Libya, Suriye, Irak ve Afganistan örneklerinde görüldüğü gibi, Obama yönetimi doğrudan büyük kara savaşı istemese bile hava gücü, özel kuvvet, müttefik yerel ortaklar ve hedefli öldürme araçlarıyla Amerikan savaş rejimini sürdürdü. Dördüncüsü, PPG ve NDU konuşması gibi metinlerle bu rejime daha yüksek hukukî ve etik dil kazandırıldı; fakat bu, savaşı sona erdirmekten çok onu daha rafine kılmak anlamına geldi. Miller Center’ın genel değerlendirmesi de tam olarak bu çizgiyi gösterir: Obama
s. 5352 döneminde başkanlık forbearance ile muscular response arasında gidip geldi, ama savaş mantığı dağılmadı. (Miller Center, t.y.).
Barack Obama’yı yalnızca “savaşları bitirmek isteyen başkan” olarak tanımlamak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Obama, Amerikan başkanlığını büyük işgalden daha düşük görünürlüklü ama daha süreklileşmiş bir savaş mimarisine taşıyan başkandır. Onun döneminde savaş sürekliliği kaba kuvvetten vazgeçerek değil; daha seçici, daha teknik, daha hukukileştirilmiş ve daha siyaseten taşınabilir biçimlere bürünerek yaşamaya devam etmiştir. Bu da Obama dönemini, Amerikan savaş rejiminin “hafif ayak izli ama kalıcı” evresi haline getirir. Bu son ifade, bu bölümdeki tüm vakaların ortak örüntüsünden türetilen analitik sonuçtur.
21. Donald Trump I Dönemi (2017–2021): “Sonsuz Savaşları Bitirme” Söylemi Altında Seçici Kuvvet Kullanımı, Suriye Saldırıları, İran’la Tırmanma, Süleymani Suikastı ve Doha Mutabakatı
21.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Donald Trump’ın ilk dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde görünürde paradoksal ama yapısal olarak tanıdık bir evreyi temsil eder. Trump, “endless wars” eleştirisini sık kullandı; çok taraflı anlaşmalara ve geleneksel müdahalecilik diline mesafe koydu; Miller Center’ın ifadesiyle dış politikada “America First” çizgisini benimseyerek çok sayıda ikili ve çok taraflı anlaşmadan uzaklaştı. Buna rağmen aynı dönem, Suriye’de iki ayrı füze/hava saldırısı, İran’a karşı “maximum pressure”, Ocak 2020’de Kasım Süleymani’nin Bağdat’ta öldürülmesi ve Afganistan’da Taliban’la çekilmeyi düzenleyen Doha Anlaşması gibi ağır güvenlik dosyalarını içerdi. Başka bir ifadeyle Trump dönemi, savaşları bitirme söylemini korurken, askerî gücü daha seçici, daha kısa vadeli, daha ani ve daha yüksek sembolik etkili vuruşlar halinde kullanmaya devam etti. (Miller Center, t.y.). Bu dönemin ayırt edici özelliği, savaşın büyük işgal ya da uzun süreli devlet inşası projeleri yerine, sınırlı ama şok etkisi yüksek eylemlerle, yaptırımlarla ve tehdit diliyle birlikte yürütülmesidir. Trump yönetimi Nisan 2017 ve Nisan 2018’de Suriye rejiminin kimyasal silah kullanımına karşı askerî saldırı emri verdi; Mayıs 2018’de ABD’nin JCPOA’dan çekildiğini ilan etti; Ocak 2020’de Süleymani’yi hedef alan saldırıyı “future attacks”ı caydırma amacıyla savundu; Şubat 2020’de ise Taliban’la çekilme takvimini içeren anlaşmayı imzaladı. Bu nedenle, Trump I dönemi, Amerikan savaş rejiminin geri çekilmediğini; yalnızca büyük işgalden ziyade cezalandırıcı vuruş, baskı diplomasisi ve seçici tırmanma modeline kaydığını göstermektedir.
21.2. Başlıca Müdahaleler, Savaşlar ve Büyük Krizler
Trump döneminin ilk önemli askerî eşiği, 6 Nisan 2017 Shayrat saldırısıdır. Beyaz Saray’ın 8 Nisan 2017 tarihli War Powers mektubuna göre Trump, Akdeniz’de konuşlu Amerikan unsurlarına Suriye’deki Shayrat hava üssünü vurma emri verdi; mektup bu saldırıyı 4 Nisan 2017’de İdlib’de sivillere karşı gerçekleştirilen kimyasal saldırıya cevap olarak gerekçelendirdi. Haziran 2017 tarihli ek mektup da bu saldırının kimyasal silah kullanımına yanıt olduğunu ve askeri operasyon olarak Kongre’ye bildirildiğini doğruladı. Bu vaka, Trump’ın göreve geldikten kısa süre sonra, Obama’nın 2013’te kaçındığı doğrudan cezalandırıcı kuvvet kullanımına yöneldiğini gösterdi. (The White House, t.y.).
İkinci büyük Suriye dosyası, 13 Nisan 2018 ABD-Birleşik Krallık-Fransa saldırısıdır. Trump’ın 13 Nisan 2018 konuşmasında saldırının amacı, “chemical weapons” üretimi ve kullanımına karşı güçlü caydırıcılık kurmak olarak sunuldu. Aynı gün yayımlanan Beyaz Saray değerlendirmesi, Duma’daki saldırıdan Suriye rejimini sorumlu tuttu; 2018 War Powers mektubu ise vurulan hedeflerin araştırma merkezi, depo ve bunker olduğunu, saldırının Suriye rejiminin yeni kimyasal saldırı kapasitesini azaltma ve onu bundan vazgeçirme amacı taşıdığını bildirdi. Böylece Trump, Suriye’de uzun kara savaşı
s. 5453 başlatmadan, sınırlı ama yüksek görünürlüklü bir cezalandırıcı kuvvet kullanımı pratiğini ikinci kez tekrarlamış oldu. (The White House, t.y.).
Trump döneminin üçüncü büyük hattı, İran’a karşı “maximum pressure” siyasetidir. 8 Mayıs 2018’de Trump, ABD’nin JCPOA’ya katılımını sonlandırdığını ve anlaşma çerçevesinde kaldırılmış yaptırımların yeniden devreye sokulacağını ilan etti. Aynı tarihli başkanlık memorandumu ve ilgili açıklamalar, bu kararı İran’ın “malign influence”ını sınırlama ve nükleer silaha giden yolları kapatma söylemiyle gerekçelendirdi. Bu adım tek başına savaş değilse de, dönemin sonraki askerî tırmanmasının stratejik ve normatif zeminini hazırladı; çünkü İran dosyası artık diplomatik sınırlama rejiminden açık baskı ve caydırma rejimine taşınmış oldu.
Bu çizginin askerî zirvesi, Kasım Süleymani’nin 3 Ocak 2020’de Bağdat’ta öldürülmesidir. Pentagon’un 2 Ocak 2020 açıklamasına göre Süleymani “actively developing plans to attack American diplomats and service members” idi ve saldırı “deterring future Iranian attack plans” amacı taşıyordu. Trump’ın 3 Ocak ve 8 Ocak 2020 açıklamaları da aynı çizgiyi tekrar etti. Haziran 2020 tarihli War Powers mektubu ise saldırının Irak’ta gerçekleştiğini, amacın Amerikan personelini korumak, İran’ın daha fazla saldırısını caydırmak ve tırmanmayı durdurmak olduğunu resmî biçimde Kongre’ye bildirdi. OIR Lead IG raporu da saldırı sonrasında ABD güçlerinin Irak’ta IŞİD’e karşı operasyonları geçici olarak durdurup “force protection”a odaklandığını kaydetti. Bu olay, Trump döneminin en sert ve hukukî tartışması en yoğun tekil kuvvet kullanım örneğidir. (U.S. Department of Defense, t.y.).
Trump döneminin beşinci büyük dosyası, Afganistan’la ilgili Doha Anlaşmasıdır. 29 Şubat 2020 tarihli “Agreement for Bringing Peace to Afghanistan” metni, Taliban’ın El Kaide bağlantılarını sınırlama ve ABD/NATO güçlerinin belirli takvime göre çekilmesi yönünde karşılıklı taahhütler içeriyordu. State Department’ın imza açıklamaları ve Miller Center’ın Trump dönemi kilit olaylar özeti, Afgan hükümetinin doğrudan taraf olmadığı bu anlaşmanın Amerikan askerî varlığını sonlandırma çabasında temel eşik olduğunu gösteriyor. Bu nedenle, Trump dönemi, sadece kuvvet kullanımıyla değil, uzun savaşı pazarlıkla sonlandırma girişimiyle de Amerikan savaş rejiminin yeni bir biçimini yansıttı. (U.S. Department of State, t.y.).
21.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Trump döneminin resmî dili iki eksende kuruldu. Birinci eksen, “sonsuz savaşları bitirmek” ve Amerikan askerini büyük, açık uçlu işgallerden uzak tutmaktı. Miller Center, Trump yönetiminin Afganistan’daki Amerikan varlığını ciddi biçimde azalttığını ve 2020 Taliban anlaşmasını bu çizginin parçası olarak gördüğünü kaydediyor. İkinci eksen ise, tehdit algılanan hedeflere karşı anlık ve sert güç kullanımından kaçınmamak oldu. Suriye’de kimyasal silaha misilleme, İran’a baskı, Süleymani’ye karşı “defensive” saldırı ve IŞİD’e karşı operasyonların sürdürülmesi bu ikinci eksenin ana unsurlarıydı. Böylece Trump, bir yandan “nation-building” ve uzun işgallere mesafe koyarken, diğer yandan sınırlı askerî vuruşları başkanlığın olağan aracı haline getirdi. (Miller Center, t.y.).
Stratejik saikler ise daha genişti. Suriye saldırıları yalnızca kimyasal silah normunu savunmak değil, Obama dönemindeki çekingenliğe karşı başkanlığın caydırıcı kapasitesini göstermekti. JCPOA’dan çıkış, İran’ı diplomatik rejim içinde sınırlamak yerine ekonomik-siyasal baskıyla geri adım attırma arayışını temsil ediyordu. Süleymani saldırısı, Amerikan personelini koruma söylemiyle savunulsa da, aynı zamanda İran’a ve bölgedeki vekil ağlara karşı açık bir eşik gösterisiydi. Doha Anlaşması ise yalnızca barış arayışı değil; Amerikan kamuoyunda maliyetli savaşı bitirme vaadini yerine getirme ve çekilmeyi “anlaşmalı çıkış” olarak çerçeveleme çabasıydı. Kısacası Trump döneminin stratejik formülü, uzun savaş yerine yüksek etkili vuruş + baskı + pazarlıklı çekilme şeklinde özetlenebilir. Bu son cümle, yukarıdaki resmî metinlerin ortak örüntüsünden türetilen analitik sonuçtur.
s. 5554 21.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Trump I dönemi de yekpare değildir. 2017 ve 2018 Suriye saldırıları, kimyasal silah kullanımına cevap ve caydırıcılık amacıyla savunuldu; War Powers mektupları bu saldırıların kapsamını ve hedeflerini Kongre’ye bildirdi. Ancak bu saldırılar için açık bir BM Güvenlik Konseyi savaş yetkilendirmesi bulunmuyordu. Bu nedenle, hukukî açıdan asıl soru, kimyasal silah kullanımına cezalandırıcı ama sınırlı kuvvet kullanımının BM Şartı 2(4) rejimi içinde nereye oturduğudur. Trump yönetimi bunu ulusal güvenlik ve caydırıcılık mantığıyla savundu; fakat açık Konsey yetkisi yokluğu nedeniyle bu vakalar, siyasî meşruiyeti yüksek ama jus ad bellum bakımından tartışmalı müdahaleler olarak değerlendirilmelidir. Bu son cümledeki hukukî değerlendirme, bildirilen gerekçeler ile açık BM yetkisi yokluğu arasındaki farktan türetilmiş analitik sonuçtur. Süleymani saldırısı hukuk bakımından daha da tartışmalıdır. Pentagon ve Trump, saldırıyı gelecekteki İran saldırılarını önleme ve Amerikan personelini koruma gerekçesiyle savundu; Haziran 2020 War Powers mektubu da aynı dili kullandı. Ancak saldırının Irak topraklarında, Iraklı makamların açık daveti olmaksızın ve İran devlet yapısının üst düzey bir askerî yetkilisini hedef alarak gerçekleştirilmiş olması, egemenlik, meşru müdafaa eşiği, zorunluluk ve orantılılık tartışmalarını yoğunlaştırdı. CRS de saldırının ardından Kongre’de çok sayıda destekleyici ve eleştirel girişim yapıldığını kaydeder. Bu nedenle, Süleymani vakası, Trump döneminin en keskin hukukî gerilim üreten güç kullanımı örneğidir. Buradaki son hüküm analitiktir; resmî savunma ile saldırının niteliği arasındaki gerilimden çıkarılmıştır. (U.S. Department of Defense, t.y.). Doha Anlaşması ise savaşın sona erdirilmesine yönelik bir hukukî-siyasî çerçeve sundu. Metin, çekilme takvimi ile Taliban yükümlülüklerini aynı pakete bağladı; ancak Afgan hükümetinin taraf olmaması ve anlaşmanın sahadaki siyasî-askerî dengeyi fiilen Taliban lehine yeniden kurması, bu “barış” modelinin ne kadar kalıcı ve kapsayıcı olduğu sorusunu açık bıraktı. Bu nedenle, Trump dönemi sadece kuvvet kullanımı değil, savaşın taraflarından biriyle doğrudan pazarlık ederek çekilme pratiği bakımından da ayrı bir hukukî-siyasal dosya oluşturdu. Bu değerlendirme, anlaşma metni ile Miller Center kronolojisinin birlikte yorumlanmasına dayanmaktadır. (Miller Center, t.y.).
21.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Trump döneminde cezasızlık, önceki dönemlerden farklı olarak daha çok ani kuvvet kullanımı, sınırlı hedef seçimi ve söylemsel sertliğin hukuki tartışmayı bastırması üzerinden işledi. Suriye’de saldırılar sınırlıydı ve uzun savaşa dönüşmedi; bu, hukukî tartışmayı kamuoyunda daha yönetilebilir kıldı. Süleymani saldırısı çok daha büyük hukukî soru işaretleri doğurdu; ancak yönetim bunu “decisive defensive action” ve “future attacks”ı önleme diliyle hızla çerçeveledi. Böylece Trump dönemi, büyük işgalin doğurduğu uzun süreli hukukî kriz yerine, yüksek etkili ama kısa süreli kuvvet kullanımının siyasî koruyuculuğuna yaslandı. Bu son cümle, incelenen Trump dönemi vakalarının ortak örüntüsünden türetilen analitik bir sonuçtur.
İkinci mekanizma, çekilme söyleminin savaş sürekliliğini perdelemesiydi. Doha Anlaşması ve “endless wars” eleştirisi, Trump’ı savaş karşıtı ya da savaş azaltıcı başkan gibi sunmaya elverişliydi; fakat aynı dönemde Suriye, Irak, İran ve karşı-terör alanlarında ölümcül güç kullanımı devam etti. OIR raporu, Süleymani saldırısından sonra Irak’ta IŞİD’e karşı operasyonların bile geçici olarak durdurulduğunu, yani İran tırmanmasının sahadaki diğer savaşı etkilediğini gösterir. Dolayısıyla çekilme söylemi, fiilî savaş rejiminin tümüyle dağıldığı anlamına gelmiyordu; daha çok onun yeniden paketlenmiş bir versiyonuydu.
s. 5655 21.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Trump I dönemi Amerikan başkanlığına birkaç kalıcı miras bıraktı. Birincisi, büyük işgal ve devlet inşası yerine seçici, ani ve cezalandırıcı kuvvet kullanımı modeli güçlendi. İkincisi, JCPOA’dan çıkış ve “maximum pressure” çizgisi, İran dosyasını diplomatik sınırlamadan askerî tırmanmaya açık bir hatta taşıdı. Üçüncüsü, Süleymani saldırısı, Amerikan başkanlığının devletler arası tırmanma riskini artırabilecek yüksek profilli hedefli öldürme eşiğini fiilen geçtiğini gösterdi. Dördüncüsü, Taliban’la Doha Anlaşması, uzun savaşların bitirilmesinin dahi çoğu zaman askerî zaferden değil, pazarlıklı ve kırılgan çekilme süreçlerinden geçtiğini ortaya koydu. Miller Center’ın Trump dış politika değerlendirmesi de bu dönemi anlaşmalardan çekilme, Afganistan’da asker azaltma ve daha tek taraflı güvenlik çizgisiyle tanımlar. (Miller Center, t.y.). Donald Trump’ın ilk dönemini yalnızca “savaşları bitirmek isteyen başkan” ya da yalnızca “İran’a sertleşen başkan” diye okumak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Trump I, Amerikan başkanlığını uzun işgallerden uzaklaşmaya çalışırken, aynı anda seçici saldırı, yüksek baskı, kişiselleştirilmiş hedefleme ve pazarlıklı çekilme üzerinden çalışan yeni bir savaş rejimine taşıyan başkandır. Onun döneminde savaş sürekliliği sona ermemiş; yalnızca daha ani, daha sembolik ve daha politik olarak pazarlanabilir biçimlere bürünmüştür. Bu son cümle, bu bölümde incelenen bütün vakaların ortak örüntüsünden türetilen analitik sonuçtur. 22. Joe Biden Dönemi (2021–2025): Çekilme, Dolaylı Savaş, Müttefiklere Devasa Askerî Destek, İsrail-Gazze Krizi, Kızıldeniz Tırmanması ve “Doğrudan Savaşmadan Savaşın Merkezinde Kalma” Modeli
22.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Joe Biden dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde yeni bir sentezi temsil eder. Bu dönemin ilk büyük sembolü Afganistan’dan çekilme oldu; fakat aynı başkanlık, Rusya’nın Ukrayna’yı geniş ölçekli işgaline karşı devasa askerî destek sağladı, 7 Ekim 2023 sonrası İsrail’e yoğun askerî ve siyasî destek verdi, Kızıldeniz’de deniz güvenliği operasyonu başlattı ve İran destekli grupların saldırılarına karşı IrakSuriye hattında doğrudan askerî karşılık üretti. Miller Center’ın Biden değerlendirmesi de bu tabloyu doğrular: yönetim bir yandan Afganistan savaşını kapattı, diğer yandan Ukrayna ve İsrail dosyalarında yoğun yardım, silah, istihbarat ve diplomatik destekle ABD’yi savaşların merkezî dış aktörü olarak tuttu. Bu nedenle Biden dönemi, Amerikan başkanlığının savaşı her zaman doğrudan işgal ile yürütmediğini; bazen çekilme ile dolaylı savaş liderliğini aynı anda birleştirebildiğini gösteren kritik bir evredir. (Miller Center, t.y.).
Bu dönemin ayırt edici tarafı, Amerikan askerî gücünün üç farklı biçimde birlikte çalışmasıdır. Birinci biçim, Afganistan örneğinde görüldüğü gibi uzun kara savaşından çıkıştır. İkinci biçim, Ukrayna ve İsrail dosyalarında olduğu gibi doğrudan muharip birlik göndermeden savaşın gidişatını belirleyecek ölçekte yardım, mühimmat, istihbarat ve diplomatik koruma sağlamaktır. Üçüncü biçim ise Kızıldeniz, Yemen, Irak, Suriye ve Ürdün hattında görüldüğü gibi, bölgesel tırmanmayı yönetmek için sınırlı ama doğrudan Amerikan saldırıları, kuvvet koruma operasyonları ve deniz güvenliği görevleridir. Bu nedenle Biden dönemi, Amerikan savaş rejiminin artık yalnızca “işgal” ile değil; çekilme, vekil destek, uzaktan ateş gücü ve bölgesel caydırıcılık kombinasyonuyla sürdüğünü gösterir. Bu son cümle, aşağıda incelenen vakaların ortak örüntüsünden türetilen analitik bir sonuçtur.
22.2. Başlıca Müdahaleler, Savaşlar ve Güvenlik Rejimi Kırılmaları
Biden döneminin ilk büyük dış politika olayı, Afganistan’dan çekilmedir. Beyaz Saray’ın 2023 tarihli resmi değerlendirmesi, Biden yönetiminin Afganistan’dan çıkış kararını “kalıcı ve ciddi biçimde
s. 5756 genişletilmiş” yeni bir askerî varlık dışında savaşın gidişatını değiştirmenin mümkün olmayacağı sonucuna dayandırdığını kaydeder. Aynı resmî metin, Biden’ın 31 Ağustos 2021’de artık bu savaşı gelecek başkana devretmeyeceğini söylediğini aktarır. Bu çekilme, Amerikan başkanlığının yirmi yıllık savaşlardan çıkma iradesini sembolize ediyordu; ancak aynı zamanda kaotik tahliye, Kabil’in hızla düşmesi ve Abbey Gate saldırısı nedeniyle başkanlığın güvenlik yönetimi kapasitesi üzerinde ağır tartışma da doğurdu. Bu nedenle Afganistan dosyası, Biden döneminde savaşsızlık değil, uzun savaşın maliyetli ve prestij aşındırıcı kapanışı olarak okunmalıdır. (The White House, t.y.).
Biden döneminin ikinci büyük hattı, Ukrayna’ya verilen devasa askerî destektir. Pentagon verilerine göre Biden yönetimi 2022’den itibaren çok sayıda güvenlik yardım paketi açıkladı; 2024 sonuna doğru bu destek onlarca “tranche”e ulaştı. Dışişleri Bakanlığı’nın 2025 tarihli resmî sayfası, ABD’nin Rusya’nın 24 Şubat 2022’de başlattığı geniş çaplı işgalden sonra Ukrayna’ya 66,9 milyar dolar askerî yardım sağladığını belirtmektedir. Miller Center da Biden’ın Ukrayna’ya mali yardım, silah, mühimmat ve istihbarat desteği vererek Rusya’ya karşı direnişin ana dış destekçisi olduğunu kaydeder. Böylece Biden dönemi, Amerikan başkanlığının doğrudan muharip birlik göndermeden de büyük bir konvansiyonel savaşın seyrini belirleyebileceğini gösterdi. (Miller Center, t.y.).
Üçüncü büyük dosya, 7 Ekim 2023 sonrası İsrail’e verilen yoğun destektir. 7 Ekim 2023’te Biden, “United States stands with Israel” diyerek ABD’nin İsrail’in arkasında olduğunu açıkladı. Miller Center’ın Biden dış politika değerlendirmesi, yönetimin İsrail’e mali yardım, silah, mühimmat, istihbarat ve insani yardım sağladığını; 2024 ilkbaharında imzalanan dış yardım paketinin 17 milyar dolar İsrail desteği içerdiğini; ayrıca 100’den fazla silah transferi ile büyük satış onaylarının verildiğini belirtmektedir. BidenHarris Administration Record da 7 Ekim sonrasında Beyaz Saray’ın İsrail güvenliğine desteğini “ironclad” olarak tanımlamaktadır. Bu nedenle Biden dönemi, yalnızca Ukrayna’da değil, İsrail-Gazze savaşı bağlamında da ABD’nin savaşın dışında kalan ama savaşın kapasitesini ciddi ölçüde artıran başlıca dış aktör olduğunu göstermektedir. (Miller Center, t.y.).
Bu desteğin dördüncü boyutu, bölgesel tırmanmayı önleme adına doğrudan askerî caydırıcılık üretmesiydi. Biden, 2024 Nisan’ında İran’ın İsrail’e yönelik saldırılarına ilişkin açıklamasında, ABD ordusunun İsrail’in savunmasını desteklemek için uçak ve destroyer konuşlandırdığını belirtti. Bu, Biden döneminde ABD’nin yalnızca mühimmat ve diplomatik koruma sağlamadığını; aynı zamanda bölgesel savaşın genişlemesini önlemek ya da yönetmek için doğrudan askerî konuşlanma ve savunma desteği de sunduğunu göstermektedir. Bu son değerlendirme, ilgili resmî başkanlık açıklamasından yapılan analitik sonuçtur.
Beşinci büyük dosya, Kızıldeniz ve Yemen hattıdır. Pentagon’a göre Aralık 2023’te Operation Prosperity Guardian başlatıldı ve bu deniz güvenliği misyonu 22 ülkenin katıldığı çok uluslu bir yapı olarak kurgulandı. 12 Ocak 2024’te Pentagon, ABD ve ortak kuvvetlerin Yemen’deki Husi askerî hedeflerini vurduğunu; 18 Ocak’ta ise yeni Amerikan savunma saldırılarının “imminent threat” oluşturan füzeleri hedef aldığını açıkladı. 2024 yazındaki resmî savunma açıklamaları da operasyonun deniz seyrüsefer özgürlüğünü ve ticaret yollarını koruma amacını sürdürdüğünü gösterdi. Böylece Biden dönemi, İsrail-Gazze savaşı sonrasında Ortadoğu’daki bölgesel krizin Kızıldeniz güvenliğini de Amerikan başkanlığı için doğrudan askerî angajman alanına dönüştürdüğünü göstermiş oldu. (U.S. Department of Defense, t.y.).
Altıncı büyük dosya, İran destekli grupların saldırılarına verilen Irak-Suriye-Jordan karşılığıdır. Pentagon’a göre 28 Ocak 2024’te Ürdün’deki Tower 22 üssüne yapılan İHA saldırısında üç Amerikan askeri öldü ve çok sayıda personel yaralandı. Biden’ın 4 Şubat 2024 tarihli Kongre mektubu, bunun ardından Irak ve Suriye’de İran Devrim Muhafızları ile bağlantılı grupların kullandığı hedeflere saldırı emri verdiğini; saldırıların daha fazla saldırıyı caydırmak ve Amerikan personelini korumak amacı taşıdığını bildirdi. Pentagon da 2 Şubat saldırılarında Irak ve Suriye’de yedi tesiste 85’ten fazla hedefin vurulduğunu açıkladı. Bu, Biden döneminde doğrudan Amerikan birlikleriyle büyük işgal yapılmasa bile,
s. 5857 başkanlığın bölgesel güç koruma ve caydırıcılık için sınırlı ama yoğun cezalandırıcı saldırılar düzenlemeye devam ettiğini gösterir. (U.S. Department of Defense, t.y.).
22.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Biden döneminin resmî dili ilk aşamada “sorumlu çekilme” ve “büyük kara savaşlarını bitirme” eksenindeydi. Afganistan’dan çıkışın savunusu, daha fazla askerî genişleme olmadan savaşın sonucunun değişmeyeceği iddiasına dayandırıldı. Aynı dönemde yönetim, 2022 Ulusal Güvenlik Stratejisi’nde Amerikan liderliğini stratejik rekabet ve küresel meydan okumalar bağlamında yeniden tanımladı. Bu metin ve Miller Center değerlendirmesi birlikte okunduğunda, Biden yönetiminin doğrudan işgal yerine ittifaklar, ortaklar ve çok taraflı destek mekanizmaları üzerinden liderlik üretmeye çalıştığı anlaşılır. Başka bir ifadeyle Biden dönemi, resmî olarak “daha az Amerikan savaşı” değil, daha az Amerikan kara işgali vaat ediyordu. Bu son cümle analitik bir çıkarımdır. (Miller Center, t.y.).
Ancak stratejik saikler çok daha genişti. Ukrayna’da asıl stratejik amaç, Rusya’nın Avrupa güvenlik düzenini zor yoluyla değiştirme girişimini durdurmak, NATO dayanışmasını korumak ve ABD’yi savaşa resmen sokmadan Rusya’ya karşı etkili direnç üretmekti. Pentagon’un ve Dışişleri’nin yardım verileri, bunun yalnızca sembolik değil, savaşın seyrini etkileyen maddi boyuta ulaştığını gösteriyor. Bu nedenle Ukrayna dosyası, Biden döneminin dolaylı ama devasa ölçekli savaş yürütme biçimidir. Bu son ifade analitiktir; resmî yardım büyüklüğü ile muharip birlik göndermeme tercihinin birlikte değerlendirilmesine dayanmaktadır. (U.S. Department of Defense, t.y.).
İsrail-Gazze bağlamında resmî gerekçe Hamas saldırısına uğrayan müttefiki savunmak, rehinelerin serbest bırakılmasına çalışmak ve bölgesel savaşı önlemekti. Ancak stratejik saik bundan daha genişti: İsrail’in caydırıcılığını korumak, İran ve vekil ağlarına mesaj vermek, Doğu Akdeniz ve Ortadoğu’daki Amerikan etkisini teyit etmek ve bölgesel savaşın kontrolsüz genişlemesini engellemek. Miller Center ve Biden-Harris Administration Record’un birlikte gösterdiği kapsamlı yardım ve silah akışı, Biden yönetiminin bu savaşa doğrudan muharip taraf olmadan da son derece derin şekilde angaje olduğunu ortaya koyar. Bu son cümle, ilgili resmî ve kurumsal kaynaklardan yapılan analitik sonuçtur. (Miller Center, t.y.).
Kızıldeniz ve Tower 22 sonrasındaki Irak-Suriye saldırılarında resmî gerekçe seyrüsefer özgürlüğünü savunmak ve Amerikan personelini korumaktı. Ancak stratejik olarak mesele çok daha büyüktü: Biden yönetimi, Gazze savaşı sonrasında İran destekli grupların ABD’yi bölgeden püskürtecek ölçekte baskı kurmasına izin vermek istemiyordu. Bu nedenle Biden dönemi, “de-escalation” dilini korurken aynı anda kuvvet koruma, caydırıcılık ve deniz ticaret güvenliği adına doğrudan saldırı üretebilen bir başkanlık pratiği geliştirdi. Bu son değerlendirme, Pentagon ve başkanlık mektuplarındaki savunmaların birlikte yorumlanmasına dayalı analitik bir sonuçtur. (U.S. Department of Defense, t.y.).
22.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Biden dönemi, doğrudan işgalden çok yardım, davet, kolektif savunma, kuvvet koruma ve bölgesel caydırıcılık ekseninde tartışılmalıdır. Afganistan’dan çekilme, önceki uzun savaşın kapatılması bakımından yeni bir saldırı savaşı sorunu yaratmadı; fakat bu, yirmi yıllık işgalin mirasını ortadan kaldırmaz. Buradaki temel nokta, Biden döneminin yeni büyük işgal başlatmamış olmasıdır. Buna karşılık Ukrayna dosyasında ABD doğrudan muharip taraf haline gelmeden, uluslararası hukuka göre saldırıya uğrayan bir devlete büyük çaplı askerî yardım sağlayan dış destekçi pozisyonundadır; bu, klasik anlamda ABD kuvvet kullanımı değil, savaşın taraflarından birine sistematik güç aktarma pratiğidir. Bu paragraftaki son ayrım analitiktir; resmî yardım verileri ile doğrudan muharip birlik göndermeme tercihi arasındaki farktan çıkarılmıştır.
s. 5958 İsrail’e verilen destek hukuken daha karmaşık bir alan açar. ABD, 7 Ekim sonrası doğrudan muharip taraf olarak değil, müttefik devlete mali, askerî ve istihbarî destek sağlayan ana sponsor olarak hareket etti. Bu durum tek başına BM Şartı madde 2(4) kapsamında doğrudan Amerikan saldırısı anlamına gelmez; ancak savaşın sürdürülme kapasitesi üzerindeki etkisi bakımından normatif ve hukukî sorumluluk tartışmalarını büyütür. Özellikle bu desteğin yoğunluğu ve sürekliliği, ABD’nin savaşın sonucu ve kapsamı üzerindeki etkisini ciddi ölçüde artırmıştır. Bu son değerlendirme, Miller Center ve resmî yönetim kayıtlarının ortaya koyduğu yardım büyüklüğünden yapılan analitik sonuçtur. (Miller Center, t.y.). Kızıldeniz-Yemen hattındaki Operation Prosperity Guardian ve ardından gelen Husi hedeflerine yönelik saldırılar ise daha doğrudan jus ad bellum tartışması üretir. Pentagon açıklamaları bu operasyonları seyrüsefer özgürlüğünü koruma ve “imminent threat” oluşturan füzelere karşı savunma olarak gerekçelendirdi. Bu, yönetimin meşru müdafaa ve gemi trafiğini koruma mantığını öne çıkardığını gösterir. Ancak açık Güvenlik Konseyi savaş yetkilendirmesi olmaksızın Yemen topraklarındaki hedeflere düzenli saldırılar, hukukî savunmayı esas olarak savunma ve deniz güvenliği çerçevesine dayandırmıştır. Dolayısıyla Biden döneminde Kızıldeniz dosyası, kolektif güvenlik ile sınırlı cezalandırıcı kuvvet kullanımı arasındaki gri alanda yer almaktadır. Bu son cümle analitik bir hukukî değerlendirmedir. (U.S. Department of Defense, t.y.). Irak ve Suriye’de Şubat 2024 saldırıları bakımından ise Biden yönetimi hem 2001 ve 2002 AUMF’lere hem de ABD personelini koruma amacına atıf yaptı. 4 Şubat 2024 tarihli Kongre mektubu bunu açık biçimde kaydeder. Hukukî sorun burada şudur: bir yandan ABD, kendi personeline yönelik saldırıları caydırmak için meşru müdafaa dilini kullanmaktadır; öte yandan saldırılar Irak ve Suriye topraklarında, İran bağlantılı ama devlet dışı/yarı-devlet dışı aktör ağlarına karşı icra edilmektedir. Bu durum, Biden döneminde Bush ve Obama’dan miras kalan AUMF mimarisinin ve “force protection” mantığının hâlâ yürütmeye geniş kuvvet kullanma alanı sağladığını gösterir. Bu son cümle analitiktir; mektuptaki hukuki dayanak ile operasyonun coğrafyası birlikte düşünülerek çıkarılmıştır.
22.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Biden döneminde cezasızlık, önceki bazı başkanlıklardaki kaba hukuk dışılıktan çok doğrudan muharip olmadan savaşın belirleyici dış aktörü kalma biçiminde işledi. Ukrayna ve İsrail örneklerinde ABD, savaşı kendi birlikleriyle yürütmeden ama yardım, mühimmat, istihbarat ve diplomatik korumayla savaşın kapasitesini belirleyen temel aktörlerden biri oldu. Bu model, doğrudan Amerikan kaybı ve işgal görüntüsü üretmediği için siyasal olarak daha taşınabilir görünmektedir. Bu son cümle analitik bir sonuçtur. İkinci mekanizma, çekilmenin savaşsızlık algısı üretmesidir. Afganistan’dan çıkış, kamuoyunda savaş azaltma sembolüydü; ancak aynı başkanlık Ukrayna, İsrail-Gazze, Kızıldeniz ve İran destekli gruplarla tırmanma dosyalarında son derece aktif kaldı. Dolayısıyla çekilme, savaş rejiminin sona ermesi değil; onun coğrafyasının ve biçiminin değişmesidir. Bu son değerlendirme, Biden döneminin bütün dosyalarının karşılaştırmalı okunmasından çıkarılmıştır. Üçüncü mekanizma, çok taraflılık ve savunma dilinin geniş koruyucu alan üretmesidir. Ukrayna desteği “saldırıya uğrayan devlete yardım”, Kızıldeniz operasyonu “freedom of navigation”, İsrail desteği ise “müttefik savunması ve bölgesel caydırıcılık” diliyle paketlendi. Bu, kuvvet kullanımı ya da savaş kapasitesi aktarımını siyasî olarak daha meşru, hukukî olarak ise daha tartışma-dışı göstermeye yarar. Böylece Biden dönemi, Amerikan savaş rejiminin meşruiyet üretme kapasitesini yeniden kalibre eden bir evre oldu. Bu son cümle analitiktir.
s. 6059 22.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras
Joe Biden dönemi Amerikan başkanlığına çok belirgin bir savaş mirası bıraktı. Birincisi, Afganistan’dan çekilme ile uzun işgallerden çıkış sembolize edildi; fakat bu, Amerikan başkanlığının savaş üretme kapasitesini ortadan kaldırmadı. İkincisi, Ukrayna örneğiyle ABD, doğrudan savaşmadan büyük ölçekli konvansiyonel savaşa yön verebilen dış aktör modelini pekiştirdi. Üçüncüsü, 7 Ekim sonrası İsrail’e verilen yoğun destek, müttefike devasa askerî yardımın bölgesel savaşların gidişatında ne kadar belirleyici olabileceğini gösterdi. Dördüncüsü, Kızıldeniz, Yemen, Irak, Suriye ve Jordan hattındaki saldırılar, “de-escalation” dili korunurken bile başkanlığın doğrudan cezalandırıcı kuvvet kullanımını sürdürdüğünü ortaya koydu. Miller Center’ın Biden değerlendirmesi de bu genel tabloyu destekler: çekilme ile yardım, diplomasi ile askerî caydırıcılık ve dolaylı savaş ile doğrudan sınırlı saldırı aynı başkanlıkta birlikte yürümüştür. (Miller Center, t.y.).
Joe Biden’ı yalnızca “Afganistan’dan çekilen başkan” ya da yalnızca “Ukrayna’nın ana destekçisi” olarak tanımlamak eksik kalır. Daha isabetli tanım şudur: Biden, Amerikan başkanlığını doğrudan büyük işgallerden uzaklaştırırken, dolaylı savaş liderliği, devasa askerî destek, müttefik savunusu ve bölgesel sınırlı saldırılar üzerinden savaşın merkezî dış aktörü olarak tutan başkandır. Onun döneminde savaş sürekliliği sona ermemiş; tam tersine, çekilme ile vekâlet/destek savaşı arasında kurulmuş yeni bir başkanlık modeli ortaya çıkmıştır. Bu son cümle, bu bölümde incelenen bütün vakaların ortak örüntüsünden türetilen analitik sonuçtur.
23. Donald Trump II Dönemi (2025– ): “Peace Through Strength”, Seçici Tırmanma, Hemisferik Müdahale ve İran’a Karşı Açık Savaş Mantığının Genişlemesi
23.1. Dönemin Uluslararası Sistem Bağlamı
Trump’ın ikinci dönemi, Amerikan başkanlığının savaş rejiminde iki eğilimi aynı anda birleştiriyor: bir yandan “nation-building” ve uzun kara savaşlarından uzak durma söylemi korunuyor; diğer yandan dış tehditlere karşı daha ani, daha cezalandırıcı ve daha kişiselleştirilmiş kuvvet kullanımı öne çıkıyor. Beyaz Saray’ın 2025–2026 çizgisinde bu yaklaşım açık biçimde “peace through strength” olarak sunulurken, 2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi de Amerikan çıkarlarının askerî güç, ekonomik baskı ve bölgesel yük paylaşımıyla korunacağını savunuyor. Aynı strateji belgesi, Orta Doğu’da artık uzun “nationbuilding” savaşları yerine, Körfez enerji akışını, Hürmüz’ün açıklığını, Kızıldeniz’in seyrüsefer güvenliğini ve İsrail’in güvenliğini “ideologically and militarily” koruma yaklaşımını benimsediğini açıkça söylüyor. (The White House, t.y.). Bu dönemin ayırt edici tarafı, savaşın tek bir cepheye ya da tek bir hukukî formüle dayanmamasıdır. Trump II, Şubat 2025’te Somali’de terör hedeflerine saldırıyla başlıyor; Mart 2025’te Yemen’de Husi hedeflerine karşı sürekli hava kampanyası açıyor; Haziran 2025’te İran’ın nükleer tesislerine “Operation Midnight Hammer” adı verilen bir saldırı düzenliyor; Ocak 2026’da Beyaz Saray’ın kendi anlatımına göre Venezuela’da “Operation Absolute Resolve” kapsamında Nicolás Maduro’nun ele geçirilmesine bağlı bir askerî operasyon yürütüyor; Mart 2026’dan itibaren ise İran’a karşı çok daha geniş kapsamlı Operation Epic Fury kampanyasını sürdürüyor. Bu tablo, ikinci Trump döneminin büyük işgal yerine yüksek yoğunluklu seçici operasyonlar, bölgesel caydırıcılık ve açık güç gösterisi üzerinden ilerlediğini göstermektedir. (The White House, t.y.).
23.2. Başlıca Müdahaleler, Savaşlar ve Güvenlik Rejimi Kırılmaları
İkinci dönemin ilk dikkat çekici askerî eylemi, 1 Şubat 2025 Somali saldırısıdır. Savunma Bakanı Pete Hegseth’in resmî açıklamasına göre saldırı, Başkan Trump’ın talimatıyla ve Somali Federal Hükümeti ile koordinasyon içinde, Golis dağlarında IŞİD-Somalia unsurlarını hedef aldı. Hegseth birkaç
s. 6160 gün sonra Stuttgart’ta yaptığı açıklamada da bu saldırıyı Trump yönetiminin “tactical decision-making authority”yi sahadaki komutanlara daha hızlı biçimde geri verme yaklaşımının örneği olarak sundu. Bu, Trump II döneminin daha ilk haftalarında, karşı-terör operasyonlarında karar eşiğini düşürme ve komuta kademesine daha geniş hareket alanı açma niyetini gösteriyordu.
İkinci büyük eşik, Yemen/Husi kampanyasıdır. Pentagon’un 17 Mart 2025 tarihli anlatımına göre Trump, 15 Mart 2025’te CENTCOM’a Yemen’de Husilere karşı çoklu hava saldırıları başlatma emri verdi; Hegseth de kampanyanın “unrelenting” olacağını ve “the minute the Houthis say, ‘We’ll stop shooting at your ships’ ... this campaign will end” dedi. Aynı açıklama, operasyonun temel gerekçesini “freedom of navigation” ve Kızıldeniz hattında caydırıcılığın yeniden kurulması olarak çerçeveliyor. Beyaz Saray da 1 Nisan 2025’te Trump’ın Husilere karşı saldırı emri verdiğini ve bu saldırıların “they are no longer a threat to Freedom of Navigation” noktasına kadar süreceğini ilan etti. Bu nedenle Yemen dosyası, Trump II’nin ilk yılında deniz ticareti güvenliği + İran’a dolaylı mesaj + sürekli hava baskısı formülünün ana örneklerinden biri haline geldi. (U.S. Department of Defense, t.y.).
Üçüncü önemli kırılma, İran’ın nükleer tesislerine yönelik Haziran 2025 saldırısı, yani Beyaz Saray’ın sonradan “Operation Midnight Hammer” diye andığı eylemdir. Şubat 2026 tarihli Beyaz Saray fact sheet’i, Haziran ayında Trump’ın İran nükleer tesislerine saldırı emri verdiğini ve bunun İran’ın nükleer programını ciddi biçimde gerilettiğini savunuyor; 1 Nisan 2026 tarihli Beyaz Saray adresi de Trump’ın “In June, I ordered a strike on Iran’s key nuclear facilities in Operation Midnight Hammer” diyerek bunu kendi ikinci dönem güvenlik çizgisinin kurucu eşiği olarak sunduğunu gösteriyor. Böylece Trump II döneminde İran dosyası, diplomatik baskıdan çıkıp doğrudan kuvvet kullanımıyla yeniden tanımlandı. (The White House, t.y.). Dördüncü ve son derece dikkat çekici dosya, Venezuela’daki Operation Absolute Resolve’dur. Beyaz Saray’ın 3 Ocak 2026 tarihli resmî fotoğraf galerisi doğrudan “U.S. military operations in Venezuela” ifadesini kullanıyor. Ertesi gün yayımlanan Beyaz Saray metninde Marco Rubio, “We don’t have U.S. forces on the ground in Venezuela. They were on the ground for about two hours when they went to capture Maduro” dedi; ayrıca bunun “not an invasion” ve “not an extended military operation” olduğunu, Venezuela’nın İran ve Hizbullah için Batı Yarımküre’de güvenli üs haline gelmesine izin verilmeyeceğini savundu. Bu olay, Trump II’nin Latin Amerika’yı yalnızca göç ve uyuşturucu sorunu olarak değil, hemisferik güvenlik alanı olarak kodladığını ve askerî gücü bu alanda da kullanmaya hazır olduğunu gösteriyor. (The White House, t.y.). Beşinci ve en büyük dosya, Operation Epic Fury’dir. Beyaz Saray’ın 1 Mart 2026 tarihli duyurusuna göre Trump, İran’ın “imminent nuclear threat”ini ortadan kaldırmak için Operation Epic Fury’yi başlattı; 12 Mart ve 1 Nisan tarihli resmî Beyaz Saray metinleri de hedeflerin İran’ın balistik füze envanterini ve üretim kapasitesini yok etmek, İran donanmasını “annihilate” etmek, vekil ağlarına desteğini kesmek ve İran’ın nükleer silaha ulaşmasını önlemek olduğunu tekrar tekrar duyurdu. 1 Nisan 2026 itibarıyla Beyaz Saray, operasyonun devam ettiğini ve özellikle füze üretim kapasitesi, donanma ve savunma sanayi altyapısının hedef alınmaya devam ettiğini söylemektedir. Bu, Trump II döneminde İran’a karşı artık sınırlı cezalandırıcı vuruştan değil, açık ve süreklileşen bir hava-deniz savaşı mantığından söz edilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu son cümle analitik bir çıkarımdır; operasyonun ilan edilen hedeflerinin genişliği ve devam eden niteliğinden türetilmiştir. (The White House, t.y.).
23.3. Resmî Gerekçeler ve Stratejik Saikler
Trump II döneminin resmî dili dört ana eksende kuruluyor. Birincisi, “peace through strength”; yani diplomasi ancak askerî gücün inandırıcılığıyla desteklenirse sonuç verir savı. İkincisi, seyrüsefer özgürlüğü; Yemen dosyasında bu dil açık biçimde kullanılıyor. Üçüncüsü, imminent threat / future attacks mantığı; İran ve özellikle Süleymani sonrası gelişen çizginin ikinci dönemde daha da sert biçimde kullanıldığı görülüyor. Dördüncüsü ise Batı Yarımküre güvenliği; Venezuela dosyasında Rubio’nun
s. 6261 “This is our hemisphere” ve “We are at war against drug trafficking organizations — not a war against Venezuela” sözleri bu yaklaşımın özetidir. Bu nedenle Trump II, resmî olarak hem “barış isteyen” hem de “çok hızlı kuvvet kullanan” bir başkanlık dili üretmektedir. Stratejik saikler ise resmî söylemden daha geniştir. Yemen’de mesele yalnızca ticaret yolları değil, İran’a bölgesel vekil ağları üzerinden baskı kurmaktır. Venezuela’da mesele yalnızca uyuşturucu kaçakçılığı değil, Beyaz Saray’ın kendi açıklamasında da görüldüğü gibi İran ve Hizbullah varlığının Batı Yarımküre’den temizlenmesi ve hemisferik güç gösterisidir. İran dosyasında ise amaç yalnızca nükleer tesisleri vurmak değil; Beyaz Saray’ın Mart–Nisan 2026 metinleri açıkça füze sanayiini, donanmayı, vekil ağları ve savunma sanayi tabanını hedef aldıklarını söylüyor. Dolayısıyla Trump II’nin gerçek stratejik formülü, uzun işgalden kaçınırken bölgesel düzeni yüksek yoğunluklu şok operasyonları ve baskı diplomasisiyle yeniden şekillendirmek olarak özetlenebilir. Bu son cümle, Beyaz Saray’ın Yemen, Venezuela ve İran dosyalarındaki resmî hedef beyanlarının birlikte yorumlanmasından çıkarılmış analitik bir sonuçtur. (The White House, t.y.).
23.4. Uluslararası Hukuk Değerlendirmesi
Uluslararası hukuk bakımından Trump II dönemi, dosyadan dosyaya ciddi farklılık gösteriyor. Somali saldırısı, Pentagon açıklamasında açıkça “in coordination with the Federal Government of Somalia” olarak sunulduğu için, rıza/consent temelli gerekçelendirmeye en yakın örneklerden biridir. Bu, Trump II dosyaları içinde jus ad bellum bakımından görece daha güçlü savunulabilirlik sağlar. Buna karşılık Yemen saldırıları, Pentagon tarafından seyrüsefer özgürlüğü ve tehditleri bertaraf etme gerekçesiyle savunulsa da, açık bir Güvenlik Konseyi savaş yetkilendirmesi olmaksızın Yemen topraklarında tekrar eden Amerikan saldırıları anlamına geldiğinden, meşru müdafaa ve deniz güvenliği argümanlarının sınırları bakımından tartışmalıdır. BM Şartı’nın 2(4). maddesi kuvvet kullanmayı genel olarak yasaklarken, 51. madde meşru müdafaayı “armed attack occurs” eşiğine bağlar; Yemen dosyasında tam da bu eşik ve orantılılık/zaruret tartışması belirleyici hale gelmektedir. (U.S. Department of Defense, t.y.).
Venezuela operasyonu hukuk bakımından daha da ağır sorular doğurur. Beyaz Saray ve Rubio’nun kendi anlatımına göre ABD askerî unsurları Venezuela’da yaklaşık iki saatlik yerde bulunarak Maduro’nun yakalanmasını sağladı; Rubio bunu “not an invasion” diye savundu. Ancak BM Şartı bakımından başka bir devletin toprağında, o devletin rızası olmaksızın icra edilen askerî operasyonun “invasion” olarak adlandırılmaması, tek başına kuvvet kullanma yasağı sorununu ortadan kaldırmaz. Burada temel hukukî problem, egemenlik ihlali, kuvvet kullanımı ve rejim/iktidar yapısına doğrudan müdahale ekseninde ortaya çıkar. Bu paragraftaki son değerlendirme analitiktir; resmî Beyaz Saray anlatısı ile BM Şartı’nın kuvvet kullanma rejimi birlikte yorumlanarak kurulmuştur. (The White House, t.y.).
İran dosyası ise Trump II’nin en ağır jus ad bellum tartışmasını üretmektedir. Beyaz Saray, hem Operation Midnight Hammer’ı hem de Epic Fury’yi “imminent nuclear threat” ve İran’ın füze/donanma/proksi kapasitesini yok etme amacıyla savunmaktadır. Fakat Mart 2026 itibarıyla açıklanan hedefler salt belirli bir saldırıyı püskürtmekle sınırlı değil; İran’ın füze envanteri, savunma sanayi tabanı, donanması ve bölgesel güç projeksiyonunun sistematik biçimde hedef alınmasını içeriyor. Bu nedenle resmî savunma meşru müdafaa ve nükleer tehdidi önleme dili taşısa da, fiilî operasyon ölçeği ve ilan edilen hedefler, sınırlı savunma eşiğini aşan ve savaşın devlet kapasitesini kırmaya yöneldiği bir modele işaret etmektedir. Bu son cümle analitiktir; Beyaz Saray’ın kendi hedef tarifinden türetilmiştir. (The White House, t.y.).
Ayrıca ICJ’nin Nicaragua v. United States kararında vurguladığı gibi, başka bir devletin iç işlerine paramiliter veya dolaylı yollarla müdahale etmek ya da kuvvet kullanımını egemenlik alanına taşımak uluslararası sorumluluk doğurabilir. Trump II dönemindeki Venezuela dosyası bu bakımdan özellikle dikkat çekicidir; çünkü burada müdahale yalnızca retorik değil, Beyaz Saray’ın kendi tanımıyla fiilen
s. 6362 askerî operasyon düzeyine çıkmıştır. Bu paragraftaki benzetme analitik bir hatırlatma niteliğindedir; doğrudan aynı vaka olduğunu değil, egemenlik ve kuvvet kullanımı sorunlarının benzer hukukî mantıkta incelenebileceğini ifade eder. (The White House, t.y.).
23.5. Cezasızlık Mekanizmaları
Trump II döneminde cezasızlık, önceki dönemlerden farklı olarak üç temel mekanizma üzerinden çalışıyor. Birincisi, operasyonların kısa, hızlı ve yüksek sembolik değer taşıyan vuruşlar halinde sunulmasıdır. Venezuela’da Rubio’nun “about two hours” ve “not an invasion” vurgusu, tam da bu görünüm yönetimine işaret eder. İkincisi, hukukî tartışmanın siyasî sloganla bastırılmasıdır; “peace through strength”, “freedom of navigation”, “future attacks” ve “this is our hemisphere” formülleri, kuvvet kullanımını normatif ve siyasî olarak kolay taşınabilir hale getiriyor. Üçüncüsü ise savaşın ilan edilmiş, büyük ve sürekli işgal gibi görünmemesidir; buna rağmen Yemen ve İran dosyalarında fiilî olarak tekrar eden, genişleyen ve yıkıcı kapasite taşıyan kampanyalar yürütülüyor. Bu son cümle, incelenen Trump II vakalarının ortak örüntüsünden çıkarılmış analitik bir sonuçtur.
İkinci bir cezasızlık hattı, kurumsal ve coğrafi parçalanmadır. İkinci dönemde Somali’de sınırlı karşı-terör saldırısı, Yemen’de deniz güvenliği kampanyası, Venezuela’da hemisferik güvenlik operasyonu ve İran’da geniş hava-deniz savaşı mantığı aynı başkanlık altında ama farklı hukukî anlatılarla yürütülmektedir. Bu parçalanma, tek tek vakaların ayrı ayrı gerekçelendirilmesine izin verir; böylece başkanlık aynı anda çok sayıda askerî angajman üretirken, bunların toplamı tek bir “büyük savaş” gibi görünmeyebilir. Bu son cümle analitiktir.
23.6. Sonuçlar ve Dönemsel Miras (İlk Değerlendirme)
6 Nisan 2026 itibarıyla bakıldığında Trump II döneminin bıraktığı ilk miras şudur: Amerikan başkanlığı, büyük kara işgallerinden uzak durmaya çalışırken bile savaş üretme kapasitesini kaybetmemiştir; aksine bunu daha hızlı, daha cezalandırıcı, daha kişiselleştirilmiş ve daha bölgesel olarak esnek operasyonlarla sürdürmektedir. İkinci olarak, İran dosyası ikinci Trump dönemini önceki başkanlıklardan ayıracak ölçüde merkezî hale gelmiştir; Haziran 2025’teki Midnight Hammer ve Mart 2026’da başlayan Epic Fury birlikte düşünüldüğünde, İran’a karşı artık tek seferlik uyarı saldırısından değil, açık ve geniş hedef setine sahip bir askerî kampanyadan söz etmek gerekir. Üçüncü olarak, Venezuela vakası Batı Yarımküre’de askerî gücün yeniden açık biçimde gündeme geldiğini göstermektedir. Dördüncü olarak, Yemen kampanyası seyrüsefer güvenliği ile İran karşıtı bölgesel savaş mantığını birleştirmiştir. Bunlar, ikinci Trump döneminin şimdiye kadarki savaş profilini özetleyen ana hatlardır.
Bu nedenle Donald Trump’ın ikinci dönemini şimdiden yalnızca “sonsuz savaşlara karşı çıkan başkanlık” diye okumak mümkün değildir. Daha isabetli tanım şudur: Trump II, Amerikan başkanlığını büyük işgaller yerine seçici ama daha sert tırmanma, hemisferik müdahale, deniz güvenliği kampanyası ve İran’a karşı açık askerî yıkım hedefleriyle çalışan yeni bir savaş rejimine taşıyan başkanlıktır. Bu hüküm, dönem devam ettiği için geçici niteliktedir; ancak mevcut resmî veriler, ikinci Trump döneminin savaş sürekliliğini azaltmaktan çok, onu daha yoğun ve daha doğrudan bir “peace through strength” çerçevesinde yeniden tanımladığını göstermektedir.
24. Karşılaştırmalı Sentez: Başkanlar Değişti, Savaş Rejimi Neden Kaldı?
24.1. Sürekliliğin çekirdeği: savaş, başkanlık kurumunun istisnası değil işleyiş biçimi haline geldi
1945 sonrası tabloya bütün olarak bakıldığında görülen ilk gerçek şudur: Amerikan başkanlığı için savaş ve kuvvet kullanımı geçici sapma değil, kurumsal işleyişin kalıcı parçası haline gelmiştir.
s. 6463 Kongre’nin son resmî savaş ilanı II. Dünya Savaşı sırasında kalmıştır. Buna rağmen Soğuk Savaş boyunca başkanlık makamı ulusal güvenlik devletinin merkezine yerleşmiş, 2001 sonrası AUMF rejimi bu eğilimi daha da genişletmiş, ABD’nin askerî harcamaları ise 2024’te 997 milyar dolara ulaşarak dünya toplamının yüzde 37’sini oluşturmuştur. Bu dört unsur birlikte düşünüldüğünde, başkan değişse bile savaş mantığının dağılmaması tesadüf değildir; çünkü savaş artık lider tercihi olmaktan çıkmış, başkanlık kurumunun yapısal kapasitesine dönüşmüştür. Bu yüzden raporun ana sonucu tek cümlede şöyle formüle edilebilir: ABD’nin savaşsız başkanlık üretememesinin temel nedeni, savaşın Amerikan devlet aklında istisna olmaktan çıkıp, hegemonya yönetiminin olağan aracı haline gelmesidir. Truman döneminde çevreleme ve ulusal güvenlik kurumsallaşmasıyla başlayan çizgi, Eisenhower’da örtülü darbelerle, Reagan’da vekâlet savaşlarıyla, Bush Jr. döneminde küresel terörle mücadele rejimiyle, Obama’da hafif ayak iziyle, Biden’da dolaylı savaş liderliğiyle ve Trump II’de “peace through strength” mantığıyla biçim değiştirerek sürmüştür.
24.2. Gerekçeler değişti, işlev değişmedi
Başkanlıklar arasında değişen ilk şey, savaşın gerekçelendirilme dilidir. Truman’dan Reagan’a kadar baskın söylem komünizmin çevrelenmesi, Sovyet yayılmasının durdurulması ve müttefiklerin korunması idi. George H. W. Bush ve Clinton dönemlerinde bu dilin yerini giderek daha fazla “yeni dünya düzeni”, demokrasi restorasyonu, insani müdahale, barış uygulaması ve etnik temizliğin önlenmesi aldı. Bush Jr. ile birlikte eksen terörle mücadele, önleme, güvenlik istisnası ve düşmanı dünya ölçeğinde takip etme çizgisine kaydı. Obama bu dili daha hukukî ve teknik hale getirdi; savaşları “büyük işgal” yerine İHA, özel kuvvet ve partner güçler üzerinden sürdürdü. Biden döneminde bu repertuar, doğrudan savaşmadan savaşın merkezî destekçisi olma biçimine evrildi. Trump I ve Trump II ise bunu “sonsuz savaşları bitirme” ve “peace through strength” söylemleriyle birleştirerek, daha kısa süreli ama daha sert darbeler halinde yeniden üretti. Buradaki kritik nokta şudur: gerekçeler tarihsel olarak değişmiştir, fakat bu değişim işlevsel bir kopuş yaratmamıştır. Antikomünizm, insani müdahale, terörle mücadele, seyrüsefer özgürlüğü, müttefik savunusu, “imminent threat” ya da hemisferik güvenlik gibi formüller, görünüşte farklı siyasal evrenlere ait olsalar da, aynı temel işleve hizmet etmişlerdir: başkanlığa askerî güç kullanma serbestisi sağlamak ve bu gücü uluslararası sistemin olağan yönetim aracı gibi sunmak. Bu nedenle savaş gerekçelerinin evrimi, savaşın sona ermesi değil; onun siyasal anlatısının güncellenmesi anlamına gelir.
24.3. Hukukî meşrulaştırma repertuvarı: başkanlık tek yol kullanmadı, her dönemde yeni bir hukuk dili üretti
Karşılaştırmalı analiz, Amerikan başkanlığının tek bir hukukî meşrulaştırma yoluna yaslanmadığını gösteriyor. Birinci model, BM Güvenlik Konseyi yetkilendirmesidir. Kore, Körfez Savaşı, Haiti, Libya ve Somali gibi örneklerde kuvvet kullanımı ya açık ya da işlevsel biçimde BM kararlarıyla çerçevelendi. İkinci model, meşru müdafaa ve kolektif savunma dilidir; BM Şartı’nın 51. maddesi bu alanda ana dayanak oldu. Üçüncü model, açık BM yetkilendirmesi olmadan siyasî-ahlakî meşruiyet üretme yoludur; Kosova, Suriye’ye cezalandırıcı saldırılar ve bazı bölgesel misilleme örnekleri bu alana yaklaşır. Dördüncü model ise, özellikle Bush Jr. sonrasında belirginleşen, iç hukuk yetkisini dış hukukî meşruiyetin yerine geçirme eğilimidir; AUMF’ler, askerî emirler ve yürütme yorumları bu alanda kritik rol oynadı.
Bu repertuarın önemi şurada yatıyor: Amerikan başkanlığı çoğu zaman hukuksuz hareket ettiğinde bile kendisini “hukuk dışı” olarak sunmadı. Tersine, ya BM kararına dayandı, ya meşru müdafaa diline yaslandı, ya insani felaket gerekçesi kullandı, ya da Kongre’den alınmış bir yetkiyi dış hukukî sorunların yerine koydu. Bu nedenle Amerikan savaş rejimi çoğu zaman hukuka tamamen sırtını dönerek değil,
s. 6564 hukukun dilini esneterek, parçalayarak ve kendi lehine yeniden kurarak işledi. Bu, raporun en güçlü karşılaştırmalı sonuçlarından biridir.
24.4. Cezasızlık tipolojisi: neden yaptırım gelmedi ya da neden sistem değişmedi?
Başkanlıklar arasında tekrar eden cezasızlık mekanizmaları beş grupta toplanabilir. Birincisi, örtülülük ve inkâr edilebilirliktir. Soğuk Savaş ulusal güvenlik devleti, başkanlara Kongre ve kamuoyundan gizli biçimde askerî angajmana girme kapasitesi verdi. İkincisi, iç hukukla dış hukuk arasındaki yer değiştirmedir; özellikle resmî savaş ilanının yerini AUMF’ler ve yürütme yorumları aldığında, Amerikan iç hukuk yetkisi fiilen uluslararası hukuk tartışmasının önüne geçirildi. Üçüncüsü, çok taraflı ambalajlamadır; koalisyon, NATO, OAS, BM ya da “international community” dili, kuvvet kullanımını daha az sorgulanır hale getirdi. Dördüncüsü, yardım ve vekâlet savaşlarıdır; ABD doğrudan muharip taraf olmadan da savaşın kapasitesini belirleyici dış güç olarak hareket etti. Beşincisi ise, hukukî sınırlamaların rejimi tamamen çözememesidir; ICJ’nin Nicaragua kararında ABD aleyhine kuvvet kullanma ve müdahale yasağı ihlalleri tespit edilse de bu, Amerikan savaş mantığını dağıtmadı. Yine Bush döneminde Yüksek Mahkeme Rasul, Hamdi, Hamdan ve Boumediene çizgisinde bazı sınırlar koydu; ama bu kararlar da savaş rejimini tamamen sona erdirmedi. (NATO, t.y.).
Buradan çıkan sonuç çok nettir: cezasızlık, yalnızca mahkeme kurulmadığı için değil; büyük güç kapasitesi, çok taraflı koruma, hukukî esneklik, düşük görünürlük ve savaşın vekilleştirilmesi birlikte çalıştığı için oluşmuştur. Amerikan başkanlığı bu sayede bazen açık işgal, bazen gizli operasyon, bazen insani müdahale, bazen de partner güçlere destek biçiminde hareket etmiş; ama her seferinde savaşın maliyetini kendi siyasal merkezinden bir ölçüde uzaklaştırabilmiştir.
24.5. Sonuç kümesi: ne üretti?
Karşılaştırmalı olarak bakıldığında Amerikan savaş rejimi beş ana sonuç üretmiştir. Birincisi, coğrafî genişlemedir; savaş belirli bir cepheden küresel güvenlik coğrafyasına taşınmıştır. 2001 AUMF’nin en az 22 ülkede operasyonları meşrulaştırmak için kullanılması, bu genişlemenin hukukî ifadesidir. İkincisi, kurumsal kalıcılıktır; başkanlık, savaş ve güvenlik alanında Kongre’den daha hızlı ve daha merkezî aktöre dönüşmüştür. Üçüncüsü, yüksek askerî kapasitenin kendini yeniden üretmesidir; 2024’te 997 milyar dolarlık ABD askerî harcaması bunun maddi göstergesidir. Dördüncüsü, gözaltı ve sorgu rejimlerinde norm aşınmasıdır; Amerikan ordusunun kendi FY2004 özetinde Abu Ghraib’de sistemik sorunlar, gözetim eksikliği ve uygunsuz sorgu pratiği tespit edilmiş; aynı özet Bagram dâhil daha geniş tutuklu istismarı sorunlarına işaret etmiştir. Beşincisi ise, savaşın büyük işgalden dolaylı destek ve seçici vuruş rejimine evrilmesidir; Biden’ın Ukrayna ve İsrail’e sağladığı kapsamlı yardım ile Trump II’nin mevcut “peace through strength” çizgisi bu son evrenin iki farklı görünümüdür. Bu sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde, Amerikan başkanlığının savaş rejimi artık tek bir formülle açıklanamaz. Truman ve Johnson tarzı açık sıcak savaş, Eisenhower ve Reagan tarzı örtülü müdahale, Clinton tarzı ahlakîleştirilmiş müdahale, Bush Jr. tarzı küresel terör savaşı, Obama tarzı hafif ayak izi, Biden tarzı dolaylı savaş liderliği ve Trump II tarzı seçici yüksek yoğunluklu tırmanma aynı yapının farklı tarihsel formlarıdır. Fark biçimdedir; süreklilik ise işlevdedir.
24.6. Bu raporun nihai yargısı
Bu raporun nihai yargısı şu cümleyle özetlenebilir: 1945 sonrası ABD başkanlıklarında savaş, dış politikanın zorunlu istisnası değil; Amerikan hegemonya yönetiminin, ulusal güvenlik devletinin ve yürütme merkezli karar yapısının yeniden ürettiği kalıcı bir yönetim tekniğidir.
s. 6665 Bu yüzden “neden her başkan savaşıyor?” sorusunun en doğru cevabı şudur: Çünkü başkanlar değil, başkanlık kurumu savaş üretmeye uygun şekilde örgütlenmiştir. Başkanlar yalnızca bu kurumsal makinenin dilini, yoğunluğunu, hedeflerini ve meşruiyet formülünü değiştirmiştir. Truman bunu çevreleme ile yaptı. Reagan vekâlet savaşlarıyla genişletti. Bush Jr. küresel terör savaşıyla kurumsallaştırdı. Obama daha düşük görünürlüklü hale getirdi. Biden bunu dolaylı savaş ve müttefik kapasitesi aktarımıyla sürdürdü. Trump II ise daha doğrudan ve daha cezalandırıcı biçimde yeniden sertleştirdi.
Tablo 1. 1945 Sonrası ABD Başkanlıklarında Savaş Rejiminin Karşılaştırmalı Profili
Başkan Baskın savaş/müdahale mantığı Baskın hukukî meşrulaştırma kalıbı Başlıca cezasızlık aracı Dönemsel miras / ana sonuç
Truman Açık sıcak savaş + çevreleme + nükleer eşik BM şemsiyesi altında Kore; resmî savaş ilanı dışı büyük angajman Kurucu galip güç konumu + savaş ilanı bypass’ının normalleşmesi Ulusal güvenlik devleti ve savaş başkanlığının temelleri atıldı. (Miller Center) Eisenhower Örtülü darbe, rejim şekillendirme, sınırlı müdahale “New Look”, bölgesel doktrinler, inkâr edilebilir operasyonlar Plausible deniability, CIA merkezli örtülülük Açık savaş yerine darbe, sabotaj ve vekil araçlarla müdahale repertuvarı kurumsallaştı. (Miller Center) Kennedy Başarısız rejim değiştirme girişimi + nükleer kriz yönetimi + Vietnam’a derin angajman “Quarantine” gibi hukukî yeniden adlandırma; danışmanlık dili Söylemsel ambalajlama + kademeli angajman Domuzlar Körfezi, Küba ve Vietnam hattı, savaşın kriz ve danışmanlık biçimleriyle büyüyebileceğini gösterdi. (Miller Center) Johnson Tam ölçekli kara-hava savaşı + Latin Amerika müdahalesi Tonkin iç hukuk yetkisi; zayıf dış hukuk zemini Kademeli tırmanma + iç hukuk yetkisinin dış hukukun yerine geçirilmesi Vietnam Amerikan savaşı haline geldi; hukukî ve siyasî meşruiyet aşınması derinleşti. (Miller Center) Nixon “Barışla çıkış” söylemi altında savaşın coğrafî genişlemesi Gizli bombardıman, müzakereyle birlikte askerî baskı Gizlilik + savaş alanını başka ülkelere taşıma Savaş bitmedi; görünürlüğü azaldı, coğrafyası genişledi, baskı diplomasisi güçlendi. (Miller Center) Ford Yenilginin yönetimi + prestij kurtarma operasyonları + vekil angajman Tahliye/kurtarma dili + örtülü dış destek Yenilgi sonrası sembolik güç kullanımı + vekil savaş görünmezliği Büyük savaşın kaybı bile başkanlığı askerî refleksten koparmadı. (Miller Center) Carter İnsan hakları söyleminden kriz anında askerîleştirmeye geçiş Rehine kurtarma mantığı + Körfez’i hayati çıkar alanı ilan eden doktrin Başarısız operasyondan geri çekilmek yerine doktriner sertleşme Carter Doktrini ile Körfez güvenliği kalıcı askerî çevreye dönüştü. (Miller Center) Reagan Vekâlet savaşları + doğrudan işgal/saldırı + terör/komünizm karşıtı sertlik Anti-komünizm, antiterör, örtülü yardım ağları Proxy savaş + gizli finansman + ICJ kararına rağmen fiilî yaptırımsızlık Çok katmanlı savaş rejimi kuruldu: Grenada, Libya, Contra ağı ve İranKontra bunun simgeleri oldu. (Miller Center)
s. 6766 George H. W. Bush Açık işgal + BM yetkili koalisyon savaşı + insani müdahale Panama’da tek taraflı güç; Körfez’de BM kararı; Somali’de insani mandat Başarı ve koalisyon meşruiyetiyle sorgulamanın zayıflaması “Yeni Dünya Düzeni” söylemiyle savaş daha kurumsal ve daha meşru gösterildi. (Miller Center) Clinton Liberal müdahalecilik, insani müdahale, barışı zorlama BM/NATO/insani gerekçe kombinasyonu Ahlakîleştirilmiş çok taraflılık Savaş, demokrasi restorasyonu ve sivil koruma diliyle yeniden meşrulaştırıldı. (Miller Center) George W. Bush Küresel terör savaşı, işgal, istisna rejimi 2001 AUMF, 2002 Irak AUMF, Article II, askerî komisyonlar Hukukî istisna mimarisi + gözaltı mekânlarının parçalanması Afganistan ve Irak’la savaş küreselleşti; Guantanamo, Abu Ghraib ve Bagram ile norm aşınması kurumsallaştı. (Miller Center) Obama Büyük işgal yerine hafif ayak izi: İHA, özel kuvvet, partner güçler Eski AUMF’lerin yeni tehditlere uygulanması; Libya’da BM yetkisi; prosedürel karşıterörizm kural seti Düşük görünürlük + teknik/hukukî prosedürlerle meşrulaştırma Savaş sona ermedi; daha seçici, daha uzaktan ve daha sürdürülebilir hale geldi. (Miller Center)
Trump I Sonsuz savaş eleştirisi altında seçici sert vuruşlar Sınırlı cezalandırıcı saldırı, “future attacks” savunması, pazarlıklı çekilme Kısa ve yüksek etkili saldırıların siyasî taşınabilirliği Uzun işgalden uzak durup ani, sembolik ve sert tırmanma modeline geçti. (Miller Center) Biden Çekilme + dolaylı savaş liderliği + müttefiklere devasa destek Yardım, davet, kuvvet koruma, seyrüsefer özgürlüğü Doğrudan muharip olmadan savaşın ana destekçisi olma Afganistan’dan çıktı ama Ukrayna, İsrail ve Kızıldeniz dosyalarında savaşın merkezî dış aktörü olarak kaldı. (Miller Center) Trump II (6 Nisan 2026 itibarıyla ara değerlendirme) “Peace through strength”, şok operasyonlar, bölgesel sert tırmanma İmminent threat, freedom of navigation, hemisferik güvenlik Kısa/sert operasyonlar + parçalı cepheler + sloganlaştırılmış hukuk dili Yemen, Venezuela ve özellikle İran dosyasında seçici değil, giderek açık bölgesel savaş mantığı güçleniyor. (The White House)
Bu matristen çıkan 5 net sonuç
1. Gerekçeler değişiyor, işlev değişmiyor. Komünizm, demokrasi, insani müdahale, terörle mücadele, seyrüsefer özgürlüğü, müttefik savunusu ya da “imminent threat” gibi farklı söylemler, sonuçta başkanlığa kuvvet kullanma serbestisi açıyor.
2. Resmî savaş ilanı bitti, savaş bitmedi. Kongre’nin son formal savaş ilanı II. Dünya Savaşı döneminde kaldı; sonraki dönemde AUMF’ler, War Powers pratiği ve yürütme yorumları devreye girdi. 3. Hukuk tamamen terk edilmiyor; yeniden yorumlanıyor. ABD başkanlıkları çoğu zaman hukuku reddetmek yerine onu esnetiyor: BM yetkisi, meşru müdafaa, insani müdahale, iç hukuk yetkisi veya partner devlete yardım gibi formüller devreye sokuluyor.
s. 6867 4. Cezasızlık tek bir şey değil. Bazen gizlilik, bazen çok taraflı koalisyon, bazen vekil aktörler, bazen düşük görünürlüklü operasyonlar, bazen de mahkeme kararlarına rağmen fiilî yaptırımsızlık cezasızlığı üretiyor. Nicaragua kararına rağmen ABD’nin savaş mantığının değişmemesi bunun en çıplak örneklerinden biri.
5. Savaş büyük işgalden hafif ayak izine kaydı ama kaybolmadı. Bush Jr. döneminin büyük işgalleri, Obama’da düşük görünürlüklü karşı-terör rejimine, Biden’da dolaylı savaş liderliğine, Trump II’de ise seçici ama daha sert tırmanma modeline evrildi.
Tablo 2. ABD Başkanlıklarında hukukî meşrulaştırma tipolojisi
Tip Kısa tanım Baskın hukukî/siyasal formül Tipik örnek başkanlıklar
Tip A – Açık BM yetkilendirmesiyle kuvvet kullanımı Güvenlik Konseyi kararına dayanarak koalisyon veya çok taraflı güç kullanımı “Uluslararası barış ve güvenliği koruma”, “all necessary means” Truman’ın Kore’si, Bush Sr.’nin Körfez Savaşı, Haiti, Libya Tip B – Meşru müdafaa ve kolektif savunma genişletmesi Silahlı saldırı veya yakın tehdit söylemi üzerinden kuvvet kullanımı BM Şartı md. 51, selfdefense, force protection Bush Jr. Afganistan, Trump I Süleymani savunusu, Biden’ın bazı Irak-Suriye karşılıkları Tip C – Açık BM yetkisi olmadan ahlakî/siyasal meşruiyet üretimi İnsani felaket, kimyasal silah, sivil koruma, düzen koruma gibi gerekçeler “İnsani müdahale”, “kimyasal silah caydırıcılığı”, “sivil koruma” Clinton’ın Kosova çizgisi, Trump I’in Suriye saldırıları
Tip D – İç hukuk yetkisini dış hukukî zeminin yerine koyma Kongre kararı veya yürütme yetkisiyle geniş dış operasyon alanı açılması War Powers bildirimi, AUMF, Article II yorumu Johnson (Tonkin), Bush Jr. (2001/2002 AUMF), Obama’nın AUMF geniş yorumları Tip E – Davet/rıza temelli müdahale Ev sahibi hükümetin çağrısı veya koordinasyonu üzerinden askerî angajman Consent, invitation, host government request Lübnan 1958, bazı Irak güvenlik destekleri, Somali’de rıza vurgulu karşı-terör operasyonları Tip F – Örtülü/inkâr edilebilir müdahale Açık savaş ilanı olmaksızın darbe, sabotaj, vekil güç, gizli finansman veya paramiliter destek Plausible deniability, covert action, proxy support Eisenhower İran/Guatemala, Reagan-Contra hattı, Nixon’un gizli bombardımanları
Tablo 2’in yorumu Bu tabloya göre Amerikan başkanlığı tek bir hukuk dili kullanmamıştır. BM Şartı’nın 2(4). maddesi kuvvet kullanımını genel olarak yasaklarken, 51. madde meşru müdafaayı dar istisna olarak düzenler; buna rağmen başkanlık pratiği zamanla bu alanı altı farklı meşrulaştırma tipine bölmüştür. Özellikle War Powers Resolution’ın 48 saat bildirim ve 60 gün mantığıyla yürütmeye alan açması, 2001 AUMF’nin “11 Eylül’den sorumlu olanlara” karşı kuvvet kullanımını yetkilendirmesi ve 2002 Iraq AUMF’sinin ayrı bir Irak yetki zemini üretmesi, iç hukuk araçlarının dış operasyonlarda ne kadar merkezi hale geldiğini gösterir.
Buradaki en kritik sonuç şudur: Amerikan başkanlığı çoğu zaman hukuku tümüyle reddetmemiştir; bunun yerine hukuku yeniden sınıflandırmış, parçalamış ve operasyonun biçimine göre farklı meşruiyet paketleri üretmiştir. Bu nedenle raporda hukukî tartışma “hukuk var mı yok mu?” ikiliğine değil, hangi başkan hangi hukukî anlatıyı hangi savaş biçimiyle eşleştirdi? sorusuna dayanmalıdır. Bu çerçeve, özellikle Truman’dan Trump II’ye kadar uzanan zincirde büyük kopuşlar değil, farklı hukukî ambalajlar altında süren bir kuvvet kullanımı sürekliliği olduğunu gösterir.
s. 6968 Tablo 3. ABD başkanlıklarında cezasızlık mekanizmaları tipolojisi
Tip Kısa tanım Nasıl işler? Baskın örnek başkanlıklar
Tip 1 – Örtülülük ve inkâr edilebilirlik Operasyonun görünürlüğünü düşürme CIA, paramiliter ağ, gizli bombardıman, vekil finansmanı Eisenhower, Nixon, Reagan
Tip 2 – İç hukukla dış tartışmayı bastırma İç yetkiyi dış meşruiyet yerine koyma AUMF, War Powers bildirimi, Başkanlık emri Johnson, Bush Jr., Obama, Biden
Tip 3 – Çok taraflılık kalkanı Koalisyon veya uluslararası örgüt desteğiyle siyasî koruma üretme BM, NATO, OAS, ortak görev gücü Truman, Bush Sr., Clinton, Biden
Tip 4 – Vekâletle savaşma ABD doğrudan muharip olmadan savaş kapasitesi üretir Silah, eğitim, istihbarat, finansman, lojistik Reagan, Obama, Biden
Tip 5 – Düşük görünürlüklü ölümcül güç Büyük işgal yerine İHA, özel kuvvet, hedefli saldırı Kısa süreli, teknik, “sınırlı” operasyon Obama, Trump I, Trump II
Tip 6 – Başarı söylemiyle siyasî koruma Hızlı sonuç alan müdahaleler hukukî tartışmayı gölgeler “Kararlılık”, “caydırıcılık”, “başarı” anlatısı Ford (Mayaguez), Reagan (Grenada), Bush Sr. (Körfez), Trump I Tip 7 – Yargı veya uluslararası karar olsa da fiilî devamlılık Hukukî sınır çizilir ama savaş rejimi sürer ICJ kararına rağmen davranış değişmez; mahkeme sınırlasa da yapı kalır Reagan sonrası Nicaragua hattı, Bush Jr. sonrası komisyon/gözaltı tartışmaları Tip 8 – Çekilme görüntüsü altında yeniden angajman Savaş bitiyor denirken başka biçimde sürmesi çekilme + hava gücü + danışmanlık + destek paketi Nixon, Obama, Biden
Tablo 3’ün yorumu Bu tipoloji, cezasızlığın sadece “mahkeme kurulmadı” ya da “kimse cezalandırılmadı” anlamına gelmediğini gösteriyor. En güçlü örneklerden biri Nicaragua v. United States kararıdır: ICJ, ABD’nin Contra güçlerini eğitmesi, silahlandırması, finanse etmesi ve Nicaragua limanlarını mayınlaması nedeniyle müdahale yasağı ve kuvvet kullanmama yükümlülüğünü ihlal ettiğini belirtti. Buna rağmen bu karar Amerikan savaş mantığını durdurmadı; yani hukukî tespit, otomatik davranış değişikliğine dönüşmedi. (ICJ, 1986).
Benzer biçimde Bush Jr. döneminde Yüksek Mahkeme ve diğer hukukî denetim mekanizmaları gözaltı ve komisyon rejimine kısmi sınırlar çizdi; fakat 2001 AUMF ve yürütme merkezli savaş mantığı varlığını sürdürdü. War Powers Resolution da teorik olarak yürütmeyi sınırlamak için çıkarılmış olsa da, 48 saat bildirim ve 60 gün yapısı nedeniyle pratikte kuvvet kullanımını tümüyle engelleyen bir mekanizma olmadı. Bu yüzden cezasızlık, çoğu zaman hukukun hiç işlememesi değil, işlemesine rağmen savaş rejimini dağıtamaması şeklinde ortaya çıkmaktadır.
İkinci büyük sonuç ise şudur: Amerikan başkanlığı giderek daha fazla doğrudan savaşmadan savaşın belirleyicisi olma kapasitesi kazanmıştır. 2001 AUMF’nin geniş kullanımı, vekil güç desteği, düşük görünürlüklü operasyonlar ve çok taraflı güvenlik şemsiyeleri, savaşın siyasal maliyetini merkezden uzaklaştırmıştır. Böylece kamuoyu nezdinde “büyük savaş” izlenimi oluşmadan da uzun süreli askerî angajmanlar sürdürülebilmiştir. Bu, özellikle Obama, Biden ve Trump II çizgisini anlamak için çok önemlidir.
Kod anahtarı Hukukî meşrulaştırma kodları
• A: Açık BM yetkilendirmesi • B: Meşru müdafaa / kolektif savunma genişletmesi
s. 7069 • C: İnsani / ahlakî / siyasî meşruiyet üretimi • D: İç hukuk yetkisini dış hukuk yerine koyma • E: Davet / rıza / ev sahibi hükümet çağrısı • F: Örtülü / inkâr edilebilir müdahale Cezasızlık mekanizması kodları
• 1: Örtülülük ve inkâr edilebilirlik • 2: İç hukukla dış tartışmayı bastırma • 3: Çok taraflılık kalkanı • 4: Vekâletle savaşma • 5: Düşük görünürlüklü ölümcül güç • 6: Başarı / kararlılık söylemiyle siyasî koruma • 7: Hukukî sınırlama olsa da fiilî süreklilik • 8: Çekilme görüntüsü altında yeniden angajman
Tablo 4. Başkanlara göre kodlama tablosu
Başkan Hukuk kodu Cezasızlık kodu Kısa okuma
Truman A, D 2, 3 Kore’de BM şemsiyesi ve savaş ilanı dışı büyük angajman; savaş başkanlığının kurucu eşiği. Eisenhower E, F 1, 4 İran ve Guatemala’da örtülü rejim değiştirme; Lübnan’da rıza/davet çizgisi; CIA merkezli inkâr edilebilir savaş. Kennedy C, F 1, 5 Bay of Pigs ve Mongoose ile örtülü rejim değiştirme; Küba’da hukukî yeniden adlandırma; Vietnam’da “danışmanlık” diliyle derinleşme. Johnson D, C 2, 6 Tonkin ile iç hukuk yetkisi büyütüldü; Vietnam tam ölçekli savaşa, Dominik müdahalesi bölgesel meşruiyet söylemine dönüştü. Nixon D, F 1, 8 “Barışla çıkış” söylemi altında Kamboçya/Laos genişlemesi ve gizli bombardıman; görünür çekilme, fiilî savaş devamı. Ford C, F 4, 6, 8 Vietnam yenilgisi sonrası Mayaguez ile prestij kurtarma; Angola hattında örtülü destek; çekilme savaşsızlık üretmedi. Carter B, C 6, 7 İnsan hakları diliyle başlayıp rehine krizi, Eagle Claw ve Carter Doktrini ile güvenlik sertleşmesine döndü. Reagan C, F 1, 4, 7 Grenada, Libya, Contra hattı; vekâlet savaşı ve gizli finansman; ICJ kararına rağmen davranış çizgisi dağılmadı. George H. W. Bush A, C 3, 6 Panama’da açık müdahale, Körfez’de BM yetkili koalisyon savaşı; savaş meşruiyeti “Yeni Dünya Düzeni” diliyle yeniden kalibre edildi. Clinton A, C 3, 7 Somali, Haiti, Bosna ve Kosova çizgisinde insani/liberal müdahalecilik; çok taraflılıkla güç kullanımı ahlakîleştirildi. George W. Bush B, D 2, 7 2001 ve 2002 AUMF’leriyle küresel terör savaşı; Afganistan ve Irak; Guantanamo, Abu Ghraib, Bagram ile istisna rejimi kurumsallaştı. Obama A, D, C 5, 8 Libya’da BM yetkisi, IŞİD dosyasında eski AUMF’lerin geniş yorumu; İHA, özel kuvvet ve hafif ayak iziyle süreklileşen savaş. Trump I B, C 5, 6, 8 Suriye’ye sınırlı cezalandırıcı saldırılar, İran’la tırmanma ve Doha üzerinden çekilme; büyük işgal yerine ani ve sembolik kuvvet kullanımı. Biden B, E, D 3, 4, 8 Afganistan’dan çıkışla birlikte Ukrayna ve İsrail’e devasa askerî destek; doğrudan savaşmadan savaşın merkezî dış aktörü olma modeli. Trump II (6 Nisan 2026 itibarıyla ara kodlama) B, C, E 5, 6, 7 Somali’de rıza temelli karşı-terör saldırısı; Yemen’de seyrüsefer güvenliği kampanyası; İran’da Epic Fury ile daha açık bölgesel savaş mantığı.
s. 7170 Bu kodlamadan çıkan en güçlü akademik bulgular
Birinci bulgu: En baskın hukuk kodları C ve D’dir.Yani Amerikan başkanlığı çoğu zaman ya siyasal/ahlakî meşrulaştırma üretmiş ya da iç hukuk yetkisini dış hukukî tartışmanın yerine koymuştur. BM yetkilendirmesi bulunan örnekler vardır, ama bunlar sürekliliğin tamamını açıklamaz.
İkinci bulgu: En kalıcı cezasızlık mekanizmaları 1, 2, 4 ve 8’dir.Yani örtülülük, iç hukuk kalkanı, vekâlet savaşı ve çekilme görüntüsü altında yeniden angajman, savaş rejiminin uzun ömürlü kalmasını sağlamıştır. Özellikle Nicaragua v. United States kararı, vekâlet savaşı ve müdahale yasağı ihlallerinin tespit edilmesine rağmen fiilî davranışın kolayca dağılmadığını gösteren kilit örnektir. Üçüncü bulgu: 1945’ten bugüne savaşın biçimi açık cephe savaşından düşük görünürlüklü, parçalı ve destek temelli modellere kaymıştır.Truman–Johnson hattında büyük savaş; Eisenhower–Reagan hattında örtülü/vekil savaş; Bush Jr.’da küresel istisna rejimi; Obama’da hafif ayak izi; Biden’da dolaylı savaş liderliği; Trump II’de ise seçici ama sert tırmanma görülmektedir. Bu, savaşın bitmediğini; sadece operasyonel biçiminin evrildiğini göstermektedir.
Dördüncü bulgu: Başkanlar arasında asıl fark savaş isteğinde değil, savaşın nasıl paketlendiğindedir.**
Kimisi bunu çevreleme dedi, kimisi demokrasi restorasyonu, kimisi insani müdahale, kimisi terörle mücadele, kimisi de “peace through strength” dedi. Ama başkanlık kurumu, bu farklı dilleri aynı işlev için kullandı: kuvvet kullanımını kalıcı dış politika aracı olarak tutmak. Tablo 5. 1945 Sonrası Amerikan Başkanlıklarında Savaş Rejiminin Evrimi
Dönem / Başkanlık evresi Başlıca savaş / müdahale örüntüsü Kurumsal / doktriner sonuç Savaş rejiminin yeni biçimi
II. Dünya Savaşı sonrası kurucu eşik – Truman Nükleer kullanım, çevreleme, Kore Savaşı Ulusal güvenlik devleti kurulur; BM şemsiyesi altında savaş ilanı dışı büyük angajman normalleşir Açık sıcak savaş + çevreleme eksenli başkanlık savaş rejimi
Eisenhower– Kennedy Örtülü müdahale, darbe, kriz yönetimi, danışmanlık savaşı Açık savaş yerine CIA, plausible deniability, quarantine, danışmanlık ve sınırlı görünürlük öne çıkar Örtülü savaş + kriz diplomasisi + düşük görünürlüklü angajman Johnson– Nixon Vietnam’ın Amerikanlaşması, bölgesel genişleme, gizli bombardıman İç hukuk yetkisi büyür; savaş ilanı olmadan tam ölçekli savaş ve savaşın başka ülkelere taşınması mümkün hale gelir Büyük kara-hava savaşı + coğrafi genişleme + gizli bombardıman
Ford–Carter Yenilgi yönetimi, prestij kurtarma, rehine krizi, Körfez’in askerîleştirilmesi Çekilme savaşsızlık üretmez; başarısızlık yeni doktrin ve yeni askerî refleks üretir Yenilgi sonrası yeniden angajman + doktriner sertleşme
Reagan Vekâlet savaşları, Grenada, Libya, IranContra Proxy savaş, gizli finansman, terör/komünizm söylemi kurumsallaşır Çok katmanlı savaş rejimi: açık müdahale + vekâlet savaşı + gizli ağlar George H. W. Bush Panama, Körfez Savaşı, Somali Açık işgal, BM yetkili koalisyon savaşı ve insani müdahale aynı dönemde birleşir “Yeni Dünya Düzeni” altında kurallı görünen savaş
Clinton Somali dersleri, Haiti, Bosna, Kosova Liberal müdahalecilik; insani müdahale, demokrasi restorasyonu ve NATO merkezli kuvvet kullanımı öne çıkar Ahlakîleştirilmiş ve çok taraflılaştırılmış müdahale rejimi
George W. Bush 11 Eylül sonrası Afganistan, Irak, Guantanamo, Abu Ghraib, Bagram Küresel terör savaşı; AUMF, istisna rejimi ve küresel savaş coğrafyası kurumsallaşır Açık işgal + küresel karşı-terör savaşı + hukukî istisna
s. 7271 Obama Irak’tan çekilme söylemi, Afgan surge, Libya, Suriye, IŞİD Hafif ayak izi savaşı; İHA, özel kuvvet, partner güç ve prosedürel meşrulaştırma öne çıkar Düşük görünürlüklü ama süreklileşen savaş
Trump I Sonsuz savaş eleştirisi, Suriye saldırıları, İran tırmanması, Doha Uzun işgal yerine seçici ve ani vuruşlar tercih edilir Kısa süreli, yüksek etkili, sembolik ve cezalandırıcı kuvvet kullanımı
Biden Afganistan’dan çıkış, Ukrayna’ya devasa destek, İsrail desteği, Kızıldeniz Doğrudan savaşmadan savaşın merkezinde kalma; yardım, istihbarat ve bölgesel sınırlı saldırı modeli Dolaylı savaş liderliği + müttefik kapasitesi aktarımı
Trump II (ara değerlendirme, 6 Nisan 2026) Somali, Yemen, Venezuela, İran (Midnight Hammer / Epic Fury) Peace through strength; şok operasyon, hemisferik müdahale ve açık bölgesel tırmanma Seçici ama sertleşen bölgesel savaş rejimi
Tablo 5, 1945 sonrası Amerikan başkanlıklarında savaşın tesadüfi, dönemsel ya da yalnızca lider kişiliğine bağlı bir dış politika sapması olmadığını; aksine, başkanlık kurumunun yapısal işleyişine yerleşmiş bir güvenlik ve hegemonya tekniği haline geldiğini göstermektedir. Kongre’nin son resmî savaş ilanının II. Dünya Savaşı sırasında kalmış olması, buna karşın sonraki tüm dönemlerde farklı yoğunluk ve biçimlerde kuvvet kullanımının sürmesi, bu yapısal sürekliliğin ilk ve en açık göstergesidir. Bu nedenle tablo, başkanlar arasındaki temel farkın “savaşı seçip seçmemeleri”nde değil, savaşı hangi tehdit diliyle, hangi araçlarla ve hangi hukukî-siyasal ambalajla yürüttüklerinde ortaya çıktığını göstermektedir.
Tablonun ikinci önemli bulgusu, Amerikan savaş rejiminin tarihsel olarak biçim değiştirdiği, fakat işlevsel sürekliliğini kaybetmediğidir. Truman–Johnson hattında açık sıcak savaş ve büyük kara-hava angajmanı öne çıkarken, Eisenhower ve Reagan dönemlerinde örtülü müdahale, darbe ve vekâlet savaşı belirginleşmiştir. Clinton ile birlikte insani müdahale ve liberal müdahalecilik dili yükselmiş; Bush Jr. döneminde 2001 ve 2002 AUMF’leri üzerinden küresel karşı-terör savaşı kurumsallaşmış; Obama, Biden ve Trump dönemlerinde ise savaş daha düşük görünürlüklü, daha seçici, daha çok partner güç, askerî yardım, özel kuvvet ve sınırlı cezalandırıcı saldırılar üzerinden yürütülmüştür. Özellikle 2001 AUMF’nin en az 22 ülkede operasyonlara dayanak yapılmış olması, savaşın artık belirli cephelerle sınırlı değil, hukukî olarak genişletilmiş ve coğrafî olarak esnek bir güvenlik rejimine dönüştüğünü göstermektedir.
Tablo 1’in üçüncü ve en güçlü sonucu, Amerikan başkanlığının kuvvet kullanımını meşrulaştırmak için tek bir hukukî formüle değil, dönemsel ihtiyaçlara göre değişen çoklu meşruiyet repertuarına yaslandığını ortaya koymasıdır. Bazı dönemlerde BM şemsiyesi ve kolektif güvenlik, bazı dönemlerde meşru müdafaa, bazı dönemlerde insani felaketin önlenmesi, bazı dönemlerde ise iç hukukta üretilen yetki metinleri ve yürütme yorumları belirleyici olmuştur. Buna bağlı olarak cezasızlık da tek biçimli işlememiş; örtülülük, çok taraflılık, iç hukuk kalkanı, vekâlet savaşları, düşük görünürlüklü ölümcül güç ve çekilme görüntüsü altında yeniden angajman gibi farklı mekanizmalar üretmiştir. Bu nedenle tablo, Amerikan başkanlık tarihinin aslında “savaş var mı yok mu?” sorusundan çok, “savaş hangi yeni biçim altında nasıl sürdürüldü?” sorusuyla okunması gerektiğini göstermektedir. Bu bağlamda 2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi’nin “peace through strength” vurgusu, ikinci Trump döneminde de savaş mantığının sona ermediğini; yalnızca yeniden adlandırıldığını ve daha sert bölgesel tırmanma kalıplarıyla güncellendiğini göstermektedir.
s. 7372 Şekil 1. Başkanlara Göre Karşılaştırmalı Isı Haritası
Ölçek: 1 = düşük, 5 = çok yüksek Not: Bu puanlar benim karşılaştırmalı analitik kodlamamdır.
A. Savaş yoğunluğu / doğrudan kuvvet kullanımı Truman █████ 5 Eisenhower ███ 3 Kennedy ███ 3 Johnson █████ 5 Nixon ████ 4 Ford ██ 2 Carter ██ 2 Reagan ████ 4 G.H.W. Bush ████ 4 Clinton ███ 3 G.W. Bush █████ 5 Obama ███ 3 Trump I ██ 2 Biden ███ 3 Trump II* ████ 4
B. Örtülü/vekil savaş kullanımı Truman ██ 2 Eisenhower █████ 5 Kennedy ████ 4 Johnson ██ 2 Nixon ████ 4 Ford ███ 3 Carter ██ 2 Reagan █████ 5 G.H.W. Bush ██ 2 Clinton ██ 2 G.W. Bush ███ 3 Obama ████ 4 Trump I ██ 2 Biden █████ 5 Trump II* ███ 3
C. Hukukî meşrulaştırma çeşitliliği Truman ███ 3 Eisenhower ███ 3 Kennedy ███ 3 Johnson ███ 3 Nixon ███ 3 Ford ██ 2 Carter ██ 2 Reagan ███ 3 G.H.W. Bush ████ 4 Clinton ████ 4 G.W. Bush █████ 5 Obama █████ 5 Trump I ███ 3 Biden ████ 4 Trump II* ███ 3
D. Cezasızlık kapasitesi / sorgulanabilirliği azaltma becerisi Truman ███ 3 Eisenhower ████ 4 Kennedy ███ 3 Johnson ████ 4 Nixon ████ 4
s. 7473 Ford ███ 3 Carter ██ 2 Reagan █████ 5 G.H.W. Bush ████ 4 Clinton ████ 4 G.W. Bush █████ 5 Obama ████ 4 Trump I ███ 3 Biden ████ 4 Trump II* ████ 4
E. Büyük işgal yerine düşük görünürlüklü savaş tercih düzeyi Truman █ 1 Eisenhower ████ 4 Kennedy ███ 3 Johnson █ 1 Nixon ███ 3 Ford ██ 2 Carter ██ 2 Reagan ████ 4 G.H.W. Bush ██ 2 Clinton ███ 3 G.W. Bush ██ 2 Obama █████ 5 Trump I ████ 4 Biden █████ 5 Trump II* ████ 4
* Trump II puanlaması 6 Nisan 2026 itibarıyla geçici/ara değerlendirmedir. Güncel ikinci dönem askerî eylem çizgisi Beyaz Saray ve CFR kayıtlarına dayanarak kodlanmıştır. (The White House, t.y.).
Şekil 1’nin kısa yorumu
Bu ısı haritası üç kritik sonucu görünür kılıyor.
Birincisi: açık ve tam ölçekli savaş yoğunluğu Truman, Johnson ve George W. Bush dönemlerinde zirve yapıyor. Bu üç dönem, Amerikan başkanlığının sıcak savaş ve işgal kapasitesinin en görünür olduğu evreleri temsil ediyor.
İkincisi: örtülü/vekil savaş kullanımı Eisenhower, Reagan, Obama ve Biden çizgisinde belirgin biçimde yükseliyor. Bu, savaşın zamanla doğrudan işgalden daha dolaylı, daha ağsal ve daha az görünür formlara kaydığını gösteriyor. Nicaragua v. United States davası bu tür dolaylı savaşın hukukî sonuçlarını açıkça ortaya koyan en önemli örneklerden biridir.
Üçüncüsü: büyük işgal yerine düşük görünürlüklü savaş tercihi Obama, Biden ve Trump dönemlerinde belirgin biçimde yükseliyor. Bu da Amerikan savaş rejiminin sona ermediğini; sadece daha teknik, daha seçici, daha vekil aktörlü ve daha siyaseten taşınabilir hale geldiğini gösteriyor. 2001 AUMF’nin geniş kullanım alanı ve güncel ABD dış angajman biçimleri bu dönüşümün temel dayanaklarını oluşturuyor.
s. 7574 25. Genel Sonuç ve Nihai Değerlendirme
Bu raporun bütününden çıkan temel sonuç, 1945 sonrası ABD başkanlıklarında savaşın geçici bir sapma değil, Amerikan başkanlığının kurumsal işleyişine içkin bir yönetim tekniği haline geldiğidir. Truman’dan Trump’ın ikinci dönemine kadar değişen unsur, kuvvet kullanımının varlığı değil; onun yoğunluğu, coğrafyası, meşrulaştırma dili ve operasyonel biçimidir. Açık sıcak savaş, örtülü müdahale, vekâlet savaşı, insani müdahale, küresel terörle mücadele, hafif ayak izi, dolaylı savaş liderliği ve seçici tırmanma gibi farklı modeller, aynı yapısal sürekliliğin tarihsel görünümlerini temsil etmektedir.
Karşılaştırmalı inceleme, Amerikan başkanlığının savaş üretme kapasitesinin üç ana sütun üzerinde yükseldiğini göstermektedir: küresel hegemonya iddiası, yürütme merkezli güvenlik kurumu ve hukuku esneterek meşruiyet üretme becerisi. Başkanlar değişmiş, hatta bazı başkanlar savaşları azaltma veya bitirme söylemiyle iktidara gelmiş olsa da, başkanlık makamı krizleri askerî araçlarla yönetmeye elverişli kaldığı için savaş mantığı çözülmemiştir. Bu nedenle Amerikan savaş rejiminin açıklaması bireysel lider psikolojisinden çok, başkanlık kurumunun tarihsel dönüşümünde aranmalıdır.
Uluslararası hukuk bakımından bakıldığında da tablo aynıdır. Bazı başkanlıklar kuvvet kullanımını BM Güvenlik Konseyi yetkilendirmesi, bazıları meşru müdafaa, bazıları ise insani müdahale veya iç hukuk yetkisi üzerinden savunmuştur. Ancak bu çeşitlilik, savaşın hukukla bağının güçlendiğini değil; hukuk dilinin operasyonun türüne göre yeniden paketlendiğini göstermektedir. Dolayısıyla Amerikan başkanlığı çoğu durumda hukuku bütünüyle reddetmek yerine, onu savaş pratiğine uyarlayan ve kendi lehine esneten bir yaklaşım geliştirmiştir. Raporun ikinci büyük bulgusu, cezasızlığın sistematik ve çok katmanlı oluşudur. Örtülü operasyonlar, vekil aktörler, çok taraflı koalisyonlar, iç hukuk kalkanları, düşük görünürlüklü operasyonlar ve başarı söylemi, Amerikan kuvvet kullanımının sorgulanabilirliğini azaltan başlıca mekanizmalar olarak tekrar etmiştir. Bu nedenle cezasızlık, yalnızca yargılama veya yaptırım eksikliği değil; güç ilişkileri, hukukî esneklik ve siyasal anlatı üretimiyle birlikte çalışan yapısal bir koruma kalkanıdır.
Nihai olarak bu çalışma, 1945 sonrası ABD başkanlıklarında savaşın dış politikanın zorunlu istisnası değil, başkanlık kurumunun hegemonya yönetimi için kullandığı kalıcı ve yeniden üretilebilir bir araç olduğunu ortaya koymaktadır. Bu sonuç, yalnızca Amerikan dış politikasını anlamak için değil; uluslararası hukukun büyük güçler karşısındaki sınırlarını, normların nasıl aşındırıldığını ve çağdaş savaşın artık hangi kurumsal formlar içinde sürdürüldüğünü kavramak için de önemlidir.
s. 7675 Kaynakça
Not: Bu çalışmada tekrarlayan kurumsal çevrim içi kaynaklar, metin içindeki parantezli atıflarda kurum adıyla anılmış; tam künyeler aşağıda kurumsal ve belge türüne göre toplulaştırılmıştır. Birleşmiş Milletler (United Nations). (1945). Birleşmiş Milletler Şartı / Charter of the United Nations. https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text U.S. Senate. (t.y.). Declarations of War. https://www.senate.gov/about/powers-procedures/declarations-ofwar.htm Cornell Law School, Legal Information Institute. (t.y.). War Powers Resolution (50 U.S.C. ch. 33). https://www.law.cornell.edu/uscode/text/50/chapter-33 International Committee of the Red Cross (ICRC). (t.y.). Geneva Conventions and their commentaries; Customary IHL database. https://www.icrc.org/en/law-and-policy/geneva-conventions-and-theircommentaries ; https://ihl-databases.icrc.org/en/customary-ihl International Criminal Court (ICC). (t.y.). Rome Statute of the International Criminal Court. https://www.icccpi.int/publications/core-legal-texts/rome-statute-international-criminal-court International Court of Justice (ICJ). (1986). Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America). https://www.icj-cij.org/case/70 U.S. Congress. (2001). Authorization for Use of Military Force, Pub. L. 107–40. https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-107publ40/html/PLAW-107publ40.htm U.S. Congress. (2002). Authorization for Use of Military Force Against Iraq Resolution of 2002, Pub. L. 107– 243. https://www.govinfo.gov/app/details/PLAW-107publ243 United States. (2001, 16 Kasım). Detention, Treatment, and Trial of Certain Non-Citizens in the War Against Terrorism. Federal Register. https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2001-11-16/pdf/01-28904.pdf United States. (2006). Military Commissions Act of 2006. https://www.govinfo.gov/app/details/PLAW109publ366 Supreme Court of the United States. (2004). Rasul v. Bush, 542 U.S. 466. https://supreme.justia.com/cases/federal/us/542/466/ Supreme Court of the United States. (2004). Hamdi v. Rumsfeld, 542 U.S. 507. https://supreme.justia.com/cases/federal/us/542/507/ Supreme Court of the United States. (2006). Hamdan v. Rumsfeld, 548 U.S. 557. https://supreme.justia.com/cases/federal/us/548/557/ Supreme Court of the United States. (2008). Boumediene v. Bush, 553 U.S. 723. https://supreme.justia.com/cases/federal/us/553/723/ Miller Center. (t.y.). Presidential foreign affairs and impact/legacy pages for Harry S. Truman, Dwight D. Eisenhower, John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson, Richard Nixon, Gerald Ford, Jimmy Carter, Ronald Reagan, George H. W. Bush, Bill Clinton, George W. Bush, Barack Obama, Donald Trump and Joe Biden. University of Virginia. https://millercenter.org/president/truman/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/eisenhower/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/kennedy/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/lbjohnson/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/nixon/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/ford/foreignaffairs ; https://millercenter.org/president/carter/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/reagan/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/bush/foreignaffairs ; https://millercenter.org/president/clinton/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/gwbush/foreign-affairs ;
s. 7776 https://millercenter.org/president/obama/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/trump/foreign-affairs ; https://millercenter.org/president/biden/foreignaffairs Miller Center. (t.y.). The President and the National Security State During the Cold War. https://millercenter.org/the-presidency/teacher-resources/recasting-presidential-history/president-andnational-security-state-during-cold-war U.S. Department of State, Office of the Historian. (t.y.). Milestones in the History of U.S. Foreign Relations and FRUS document collections cited in this report. Başlıca başlıklar: Truman Doctrine; Berlin Airlift; Creation of Israel; Bay of Pigs; Gulf of Tonkin; Haiti; Somalia; Soviet Invasion of Afghanistan; Ending the Vietnam War; Arab-Israeli War, 1973; evolution of NATO; relevant FRUS volumes on Iran, Guatemala, Korea, Dominican Republic, Angola and Southeast Asia. https://history.state.gov/milestones/1945-1952/truman-doctrine ; https://history.state.gov/milestones/1945-1952/berlin-airlift ; https://history.state.gov/milestones/19451952/creation-israel ; https://history.state.gov/milestones/1961-1968/bay-of-pigs ; https://history.state.gov/milestones/1961-1968/gulf-of-tonkin ; https://history.state.gov/milestones/19932000/haiti ; https://history.state.gov/milestones/1993-2000/somalia ; https://history.state.gov/milestones/1977-1980/soviet-invasion-afghanistan ; https://history.state.gov/milestones/1969-1976/ending-vietnam ; https://history.state.gov/milestones/1969-1976/arab-israeli-war-1973 ; https://history.state.gov/milestones/1993-2000/evolution-of-nato U.S. Department of State, Office of the Historian. (t.y.). Foreign Relations of the United States (FRUS) volumes and document collections referenced in this report, including Korea 1950, Iran 1951–1954, Guatemala 1952–1954, Dominican Republic 1964–1968, Angola 1969–1976, Vietnam/Southeast Asia 1969–1976, and Carter Doctrine documentation. https://history.state.gov/historicaldocuments National Archives. (t.y.). President Dwight D. Eisenhower’s Farewell Address. https://www.archives.gov/milestone-documents/president-dwight-d-eisenhowers-farewell-address Gerald R. Ford Presidential Library and Museum. (t.y.). S.S. Mayaguez: Leadership in Crisis; White House documents and crisis materials. https://www.fordlibrarymuseum.gov/exhibits/ss-mayaguez-leadershipcrisis ; https://www.fordlibrarymuseum.gov/library/document/0312/1552386.pdf Ronald Reagan Presidential Library and Museum. (t.y.). Selected speeches and archival records on Lebanon, Grenada, Libya and Iran-Contra. https://www.reaganlibrary.gov/archives/speech/address-nation-eventslebanon-and-grenada ; https://www.reaganlibrary.gov/archives/speech/address-nation-united-states-airstrike-against-libya ; https://www.reaganlibrary.gov/sites/default/files/finding_aids_pdfs/219985.pdf George W. Bush Presidential Center / George W. Bush Library. (t.y.). Global War on Terror topic guide. https://www.georgewbushlibrary.gov/research/topic-guides/global-war-terror U.S. Department of Defense. (t.y.). Selected official statements, historical summaries and releases on Korea, Somalia, Jordan/Tower 22, Yemen/Houthi operations, Somalia strikes and Operation Inherent Resolve. https://www.defense.gov/ ; https://www.army.mil/koreanwar/ ; https://www.defense.gov/News/NewsStories/Article/Article/3659809/3-us-service-members-killed-others-injured-in-jordan-following-droneattack/ ; https://www.defense.gov/News/News-Stories/Article/Article/3644027/us-partners-forces-strikehouthi-military-targets-in-yemen/ ; https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/4050461/secretary-of-defense-pete-hegsethstatement-on-us-africa-command-strikes-in-som/ U.S. Army Center of Military History. (2005). Army Historical Summary: FY 2004. https://history.army.mil/portals/143/Images/Publications/catalog/101-35-1.pdf
s. 7877 NATO. (t.y.). Bosnia and Herzegovina operations; Kosovo air campaign. https://www.nato.int/en/what-wedo/operations-and-missions/peace-support-operations-in-bosnia-and-herzegovina-1995-2004 ; https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/kosovo-air-campaign-march-june-1999 Council on Foreign Relations (CFR). (2025). U.S. Forces in the Middle East: Mapping the Military Presence. https://www.cfr.org/articles/us-forces-middle-east-mapping-military-presence Council on Foreign Relations (CFR). (2026). A Guide to Trump’s Second-Term Military Strikes and Actions. https://www.cfr.org/articles/guide-trumps-second-term-military-strikes-and-actions SIPRI. (2025). Trends in World Military Expenditure, 2024. Stockholm International Peace Research Institute. https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf Savell, S. (2021). The 2001 Authorization for Use of Military Force: A Comprehensive Look at Where and How It Has Been Used. Costs of War, Watson Institute for International and Public Affairs, Brown University. https://costsofwar.watson.brown.edu/paper/2001-authorization-use-military-forcecomprehensive-look-where-and-how-it-has-been-used Brookings Institution. (t.y.). Why Do U.S. Presidents Like Military Assistance? https://www.brookings.edu/articles/why-do-us-presidents-like-military-assistance/ Brookings Institution. (t.y.). The U.S. Defense Budget: Choices for the Next President. https://www.brookings.edu/articles/the-u-s-defense-budget-choices-for-the-next-president/ Obama White House Archive. (2009–2016). Selected speeches, strategy papers and policy documents cited in this report: Afghanistan strategy speech (2009); ending the war in Iraq (2011); bin Laden announcement (2011); National Defense University remarks (2013); Syria chemical weapons assessment and September 2013 address; ISIL strategy statement (2014); Presidential Policy Guidance on the use of force in counterterrorism operations (2013); White House review on Afghanistan withdrawal (2023 archive release). https://obamawhitehouse.archives.gov/ Trump White House Archive. (2017–2021). Selected speeches, War Powers letters and policy documents cited in this report: Syria strikes (2017, 2018), JCPOA withdrawal (2018), congressional notification and statements on the Soleimani strike (2020). https://trumpwhitehouse.archives.gov/ Biden White House Archive. (2021–2025). Selected speeches, reports and statements cited in this report: ending the war in Iraq/Afghanistan follow-up materials, 2023 review of the U.S. withdrawal from Afghanistan, statements on ISIL, Iran’s attacks on Israel and related regional crises. https://bidenwhitehouse.archives.gov/ The White House. (2025). 2025 National Security Strategy. https://www.whitehouse.gov/wpcontent/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf The White House. (2025). Ceasing U.S. Participation in the JCPOA / taking additional action to counter Iran’s malign influence (background relevance for later Trump policy continuity). https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/ceasing-u-s-participation-jcpoa-takingadditional-action-counter-irans-malign-influence-deny-iran-paths-nuclear-weapon/ The White House. (2026). Fact Sheet: President Donald J. Trump Addresses Threats to the United States by the Government of Iran. https://www.whitehouse.gov/fact-sheets/2026/02/fact-sheet-president-donald-jtrump-addresses-threats-to-the-united-states-by-the-government-of-iran/ The White House. (2026). Peace Through Strength: President Trump Launches Operation Epic Fury to Crush Iranian Regime, End Nuclear Threat. https://www.whitehouse.gov/releases/2026/03/peace-throughstrength-president-trump-launches-operation-epic-fury-to-crush-iranian-regime-end-nuclear-threat/ The White House. (2026). Operation Epic Fury: Decisive American Power to Crush Iran’s Terror Regime. https://www.whitehouse.gov/releases/2026/03/operation-epic-fury-decisive-american-power-to-crushirans-terror-regime/
s. 7978 The White House. (2026). President Trump Delivers Powerful Primetime Address on Operation Epic Fury. https://www.whitehouse.gov/releases/2026/04/president-trump-delivers-powerful-primetime-addresson-operation-epic-fury/ The White House. (2025). Iran’s Nuclear Facilities Have Been Obliterated — and Suggestions Otherwise Are Fake News. https://www.whitehouse.gov/releases/2025/06/irans-nuclear-facilities-have-been-obliteratedand-suggestions-otherwise-are-fake-news/ The White House. (2026). Operation Absolute Resolve photo gallery and related release on Venezuela. https://www.whitehouse.gov/gallery/operation-absolute-resolve-january-3-2026/ ; https://www.whitehouse.gov/releases/2026/01/rubio-this-is-our-hemisphere-and-president-trump-willnot-allow-our-security-to-be-threatened/ The White House. (2025). National Security Presidential Memorandum/NSPM-1: Organization of the National Security Council and Subcommittees. https://www.whitehouse.gov/presidentialactions/2025/01/organization-of-the-national-security-council-and-subcommittees/ U.S. Department of Justice, Office of Legal Counsel (OLC). (2014). Authority to use military force in Iraq. https://www.justice.gov/olc/opinion/file/1108686/dl?inline= Congressional Research Service (CRS). (2020). Legal and policy materials on the January 2020 strike against Qasem Soleimani. https://crsreports.congress.gov/
s. 8079 Arka Kapak
Bu rapor, 1945 sonrası ABD başkanlıklarında savaşın neden istisna olmaktan çıkıp kurumsal süreklilik haline geldiğini ortaya koymaktadır. Truman’dan Trump’ın ikinci dönemine kadar uzanan çizgide değişen şey savaşın varlığı değil; onun dili, hukukî ambalajı, coğrafyası ve operasyonel biçimidir.
Amerikan Başkanlığının Savaş Rejimi, savaşları tek tek kriz anlatıları olarak değil; hegemonya, yürütme yetkisi, uluslararası hukuk, cezasızlık ve siyasal meşrulaştırma ilişkileri içinde okuyan kapsamlı bir karşılaştırmalı analiz sunar.
Bu çalışma, Amerikan savaşkanlığının kronolojisini değil, anatomisini sunmaktadır.
