s. 1STRATEJİK GÜVENLİK RAPORU
NİSAN 2026
Yavuz KAYA
s. 22 KURUMSAL KİMLİK VE RAPOR NOTU Bu rapor, İran'ın vekil ağlara dayalı ileri savunma stratejisinin tarihsel gelişimini, kısa vadeli güvenlik getirilerini, uzun vadeli geri tepme dinamiklerini ve 2023-2026 döneminde görünür hâle gelen açık savaş baskısını incelemektedir.
Çalışma; resmî kurum belgeleri, kamuya açık tehdit değerlendirmeleri, çatışma veri setleri, seçilmiş düşünce kuruluşu raporları ve sınırlı ölçüde teyit amaçlı haber ajansları üzerinden kurulmuştur.
Temel araştırma sorusu şudur: İran'ın tehditleri sınır ötesinde karşılama ve bölgesel çevrede dağıtılmış caydırıcılık oluşturma stratejisi, İran'ın kırılganlığını azaltmakta mıdır; yoksa kısa vadeli caydırıcılık üretirken orta ve uzun vadede daha büyük bir stratejik maruziyet mi doğurmaktadır?
s. 33 YÖNETİCİ ÖZETİ Bu raporun temel bulgusu, İran'ın ileri savunma doktrininin tek yönlü biçimde "başarılı" ya da "başarısız" olarak sınıflandırılamayacağıdır. Doktrin, özellikle 2010'larda İran'a tehditleri sınırlarının dışında karşılama, vekil ağlar aracılığıyla dağıtılmış caydırıcılık üretme ve doğrudan savaşı geciktirme imkânı sundu. Buna karşılık aynı mimari, zaman içinde vekil özerkliği, çok cepheli savunma yükü, rakip adaptasyonu ve dış müdahalenin derinleşmesi yoluyla İran için yeni kırılganlıklar üretti (Vakil, 2026; ODNI, 2026).
Çalışma, Suriye, Lübnan, Irak ve Yemen vakaları üzerinden İran'ın ağ temelli güvenlik modelinin kısa vadeli getirilerini ve geri tepme dinamiklerini karşılaştırmaktadır. Suriye'de rejim korunmuş ama egemenlik aşınmıştır; Irak'ta devlet içi milisleşme kalıcılaşmıştır; Lübnan'da Hizbullah üzerinden sağlanan caydırıcılık devlet kapasitesini baskılamıştır; Yemen'de ise düşük maliyetli baskı modeli bölgesel rekabeti küresel deniz güvenliği krizine bağlamıştır.
2023-2026 dönemi, bu doktrinin tarihsel stres testidir. 2024'te Hizbullah üzerindeki baskı ve Suriye hattındaki aşınma, İran'ın stratejik derinliğine ağır darbe vurmuştur. 28 Şubat 2026'da başlayan ABD-İsrail saldırıları ve İran'ın misillemesiyle açık savaşa dönüşen süreç, İran'ın savaşı kendi sınırlarından uzak tutma vaadini ciddi biçimde aşındırmıştır. 8 Nisan 2026 ateşkesi, doktrinin artık koruyucu değil, yıpratıcı bir eşikte çalıştığını göstermektedir (ACLED, 2026; Reuters, 2026).
Raporun son bulgusu, İran merkezli savaşın uluslararası görünürlük hiyerarşisini de dönüştürmesidir. Hürmüz, enerji güvenliği ve ateşkes diplomasisi küresel gündemin merkezine yerleşirken, Gazze'de süren sivil yıkım ve insani erişim krizi göreli olarak daha düşük yoğunlukla izlenmiştir. Bu nedenle ileri savunma, yalnızca yeni çatışma hatları üreten bir güvenlik modeli değil; aynı zamanda hangi yıkımın merkezde, hangisinin ise arka planda kalacağını etkileyen bir dikkat kayması çarpanıdır (OCHA, 2026; Reuters, 2026).
s. 44 ÖZ Bu rapor, İran'ın vekil ağlara dayalı ileri savunma doktrininin güvenlik üretip üretmediği sorusunu incelemektedir. Temel hipotez, doktrinin kısa vadede caydırıcılık ve stratejik derinlik sağladığı; ancak orta ve uzun vadede vekil özerkliği, çok cepheli baskı, rakip adaptasyonu ve dış müdahalenin kalıcılaşması nedeniyle İran'ın stratejik kırılganlığını artırdığı yönündedir.
Çalışma, karşılaştırmalı güvenlik analizi, yapılandırılmış-odaklı karşılaştırma ve süreç izleme yöntemlerini birlikte kullanmaktadır. Suriye, Lübnan, Irak ve Yemen vakaları üzerinden İran'ın stratejisinin hem İran'ın kendi güvenliği hem de bölgesel çatışma ekolojisi üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir.
Sonuç olarak rapor, İran'ın ileri savunma modelinin bir dönemin etkili asimetrik güvenlik çözümü olmaktan çıkarak, İran'ı korumaya çalıştığı savaş biçimine daha açık hâle getiren stratejik bir geri tepme düzenine dönüştüğünü savunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: İran, ileri savunma, stratejik derinlik, vekil ağlar, güvenlik paradoksu, Hürmüz, Gazze
ABSTRACT This report examines whether Iran's proxy-based forward defence doctrine produces security or, over time, strategic vulnerability. It argues that the doctrine delivered short-term deterrence and strategic depth, yet gradually generated greater exposure through proxy autonomy, multi-front pressure, adversarial adaptation and the deepening of external intervention.
Methodologically, the report combines comparative security analysis, structured-focused comparison and process tracing. Syria, Lebanon, Iraq and Yemen are treated as core cases through which the benefits and longterm blowback dynamics of Iran's strategy are assessed.
The report concludes that Iran's forward defence has moved from being an effective asymmetric security solution to becoming a strategic boomerang that increases Iran's exposure, deepens regional fragmentation and restructures international visibility around energy and escalation at the expense of sustained humanitarian attention.
Keywords: Iran, forward defence, strategic depth, proxy networks, security paradox, regional escalation, Hormuz, Gaza
s. 55 KISALTMALAR Kısaltma Açılım
ACLED Armed Conflict Location & Event Data
AP Associated Press
CSIS Center for Strategic and International Studies
GCSP Geneva Centre for Security Policy
IISS International Institute for Strategic Studies
INSS Institute for National Security Studies
IRGC Islamic Revolutionary Guard Corps
ODNI Office of the Director of National Intelligence
OCHA Office for the Coordination of Humanitarian Affairs
PMF Popular Mobilization Forces
UA Uluslararası İlişkiler
İÇİNDEKİLER 1. Giriş
2. Kavramsal ve Teorik Çerçeve
3. Literatür Taraması
4. Yöntem ve Araştırma Tasarımı
5. İran'ın İleri Savunma Doktrininin Tarihsel İnşası
6. İleri Savunmanın Kısa Vadeli Güvenlik Getirileri
7. Geri Tepme Mekanizmaları
8. İran'ın Stratejisinin Bölgesel Gerilim ve İç Çatışmalara Etkisi
9. Dış Müdahalenin Derinleşmesi: ABD ve Rusya Boyutu
10. 2023-2026 Dönemi Stres Testi
11. Gündem Kayması ve Gazze'deki Yıkımın Görünürlüğü
12. Bulgular ve Tartışma
s. 66 13. Sonuç
Kaynakça
Ekler
TABLO - ŞEKİL - HARİTA - GRAFİK LİSTESİ
Tablolar Tablo 1. İran'ın ileri savunma doktrininin kavramsal bileşenleri
Tablo 2. Tarihsel inşa evreleri
Tablo 3. Kısa vadeli getiriler / uzun vadeli maliyetler matrisi
Tablo 4. Vaka karşılaştırması
Tablo 5. Hipotez test matrisi
Görseller Şekil 1. İleri savunmadan stratejik geri tepmeye nedensel mekanizma
Şekil 2. 2011-2026 kronolojisi
Grafik 1. Kısa vadeli fayda - uzun vadeli maliyet eğrisi
Grafik 2. Vaka bazlı analitik puanlama
Grafik 3. Dikkat kayması grafiği
Harita 1. İran'ın vekil ağ coğrafyası
Harita 2. Suriye'de dış güçlerin ve güvenlik düzenlerinin çakışması
Harita 3. Hürmüz - Bab el-Mendeb kriz kuşağı
s. 77 1. Giriş İran'ın bölgesel güvenlik yaklaşımı, klasik sınır savunması anlayışının ötesine geçen bir "ileri savunma" mantığıyla şekillenmiştir. Bu mantık, tehdidi İran topraklarına ulaşmadan önce dış halkalarda karşılamayı, rakip aktörleri doğrudan savaş yerine vekil ağlar üzerinden dengelemeyi ve stratejik baskıyı merkezden çevreye dağıtmayı hedefler. İran'ın resmî söyleminde bu yaklaşım yalnızca bir dış politika tercihi değil, rejim güvenliğiyle doğrudan bağlantılı bir savunma zorunluluğu olarak sunulmaktadır (Khamenei, 2019).
Bu raporun çıkış noktası, söz konusu doktrinin çoğu analizde yalnızca nüfuz üretme kapasitesi üzerinden okunmuş olmasıdır. Oysa daha kritik soru, bu stratejinin İran'a ne kazandırdığından çok, zaman içinde İran'ı nasıl bir güvenlik mimarisine mahkûm ettiğidir. Vekil ağlar ilk aşamada İran'a esneklik, düşük görünürlük, inkâr edilebilirlik ve çok katmanlı misilleme kapasitesi sağlamış olsa da, ağların yataylaşması ve rakiplerin uyum kapasitesinin yükselmesi fayda-maliyet dengesini dönüştürmüştür (IISS, 2018; Mansour, Al-Shakeri, & Haid, 2025).
Bu nedenle araştırma sorusu şu şekilde formüle edilmektedir: İran'ın vekil ağlara dayalı ileri savunma stratejisi, tehditleri sınır ötesinde absorbe ederek güvenlik mi üretmektedir; yoksa aynı strateji vekil özerkliği, çok cepheli baskı, dış müdahale ve misilleme zincirleri nedeniyle İran'ın stratejik kırılganlığını mı artırmaktadır? Çalışmanın ana hipotezi, ileri savunmanın kısa vadede caydırıcılık ve stratejik derinlik sağladığı; ancak orta ve uzun vadede aynı mekanizmanın İran'ı çoklu cephe bağımlılığına, daha yoğun dış baskıya ve doğrudan savaşa açık hâle getirdiği yönündedir.
Bu sorunun aciliyeti, 28 Şubat 2026'da başlayan ABD-İsrail saldırıları ve İran'ın misillemesiyle daha da artmıştır. 8 Nisan 2026'da Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasına bağlanan iki haftalık ateşkes, İran'ın onlarca yıl boyunca kurduğu çevresel caydırıcılık mimarisinin artık kendi merkezî güvenliğini tam olarak koruyamadığını göstermektedir (Reuters, 2026; ACLED, 2026).
Bu nedenle rapor, İran’ın güvenlik stratejisini yalnızca niyet ve söylem üzerinden değil, fiilî sonuçları üzerinden okumaktadır. Çalışmanın odağı, İran’ın dış halkalarda ürettiği caydırıcılığın hangi eşikte stratejik yük haline geldiğini, hangi sahalarda güvenlik tamponu üretirken hangi sahalarda daha geniş bir savaş coğrafyasına katkı sunduğunu göstermektir. Böylece analiz, İran’ı yalnızca güç projeksiyonu yapan bir aktör olarak değil, kendi güvenlik modelinin ürettiği sonuçlarla yeniden biçimlenen bir merkez olarak ele almaktadır.
Metnin kaynak rejimi de bu nedenle katmanlı kurulmuştur. Resmî İran söylemi doktrinin kendi kendini nasıl meşrulaştırdığını; IISS, Chatham House, CSIS, Carnegie ve INSS gibi kurumlar ağların yapısını ve dönüşümünü; ACLED ve OCHA gibi veri ve insani durum kaynakları ise sahadaki somut eğilimleri görünür kılmaktadır. Ajans haberleri ise yalnızca güncel savaş, ateşkes ve Hürmüz gelişmeleri gibi kronolojik eşikleri teyit etmek amacıyla sınırlı biçimde kullanılmıştır.
s. 88 2. Kavramsal ve Teorik Çerçeve İleri savunma, bir devletin tehditleri kendi topraklarına ulaşmadan önce dış halkalarda karşılamaya çalıştığı savunma anlayışıdır. İran örneğinde bu yaklaşım, coğrafi sınırların ötesine taşan, yerel ortaklar, vekiller, lojistik hatlar ve ideolojik bağlar üzerinden işleyen ağlaşmış bir güvenlik mimarisine dönüşmüştür. Bu nedenle İran'ın modeli, doğrudan işgal ya da açık hegemonya mantığından çok, dağıtılmış caydırıcılık ve dolaylı baskı üretme mantığıyla okunmalıdır (GCSP, 2020; IISS, 2018).
Stratejik derinlik kavramı, İran'da yalnızca coğrafi mesafe değil; kriz anında savaşın yükünü emebilecek dış halkalar, ortaklar ve lojistik koridorlar anlamına gelir. İran'ın Fertile Crescent hattında, Lübnan'dan Irak'a uzanan düzeni, Tahran açısından bu derinliğin siyasal ve askerî karşılığı olarak görülmüştür. Ancak derinliğin artması, aynı zamanda korunması gereken daha fazla düğüm noktası ve daha fazla dış bağımlılık anlamına gelmektedir (INSS, 2024).
Şekil 1. İleri savunmadan stratejik geri tepmeye nedensel mekanizma. Kaynak: Yazarın sentezi.
Güvenlik paradoksu, bir aktörün güvenliğini artırmak için geliştirdiği araçların uzun vadede daha büyük güvensizlik üretmesi durumunu ifade eder. İran bağlamında paradoks şuradadır: İran, savaşın kendi topraklarına taşınmasını engellemek için vekil ağlar ve çevresel caydırıcılık halkaları üretmiştir; fakat bu sistem zamanla rakiplerin İran'ı yalnızca bir devlet olarak değil, ağın merkezî düğümü olarak görmesine yol
s. 99 açmıştır. Böylece güvenlik üretme aracı, İran'a yönelen baskının kapsamını ve şiddetini artıran bir gerekçeye dönüşmüştür (Vakil, 2026).
Geri tepme etkisi bu raporda üç düzeyde kullanılmaktadır: İran'ın kendi güvenliği, bölgesel düzen ve görünürlük siyaseti. İlk düzeyde doktrin, savaşı İran'dan uzak tutmak isterken İran'ı daha açık hedefe dönüştürebilir. İkinci düzeyde, ağlar yerel çatışmaları uzatabilir. Üçüncü düzeyde ise enerji güvenliği ve büyük güç siyaseti nedeniyle uluslararası dikkat, başka insani krizlerden İran-Hürmüz hattına kayabilir (OCHA, 2026; Reuters, 2026).
Bu noktada güvenlik paradoksu ile görünürlük siyaseti arasındaki bağ ayrıca önemlidir. İran’ın dış halkalarda kurduğu baskı düzeni, yalnızca askerî bir tırmanma modeli üretmemekte; aynı zamanda hangi dosyanın küresel karar vericiler tarafından birinci öncelikli kriz olarak algılandığını da etkilemektedir. Böylece güvenlik coğrafyası ile diplomatik görünürlük coğrafyası birbirine bağlanmaktadır.
Kavramsal çerçevenin ulaştığı ara sonuç şudur: İran’ın ileri savunma anlayışı ancak çift yönlü bir model olarak okunabilir. Aynı yapı hem caydırıcılık hem maruziyet, hem stratejik derinlik hem de dağınık savunma yükü üretmektedir. Analizin devamında bu ikili doğa, hem tarihsel inşa süreci hem de saha vakaları üzerinden somutlaştırılacaktır.
Grafik 1. İleri savunmanın kısa vadeli fayda - uzun vadeli maliyet eğrisi. Kaynak: Yazarın sentezi.
s. 1010 2. Bölüm Özeti İleri savunma, stratejik derinlik ve güvenlik paradoksu kavramları birlikte düşünüldüğünde, İran'ın modelinin hem caydırıcılık hem de kırılganlık üretme kapasitesi olduğu görülmektedir. Şekil 1 ve Grafik 1, bu çift yönlü dinamiğin özünü özetlemektedir.
3. Literatür Taraması İran'ın ileri savunma doktrini üzerine yazın, stratejik güvenlik literatürü, vekil savaş çalışmaları, İran'ın resmî doktriner söylemi ve kamuya açık tehdit değerlendirmelerinin kesişiminden oluşur. Bir tarafta İran'ı devrim ihracı ve milis ağları üzerinden okuyan yorumlar, diğer tarafta ise İran'ın davranışını rejim güvenliği ve asimetrik dengeleme mantığıyla açıklayan çalışmalar bulunmaktadır. Daha yeni yazın, bu iki hattı birleştirerek İran'ın ağlarını ne tam anlamıyla merkezden kontrol edilen "kollar", ne de bütünüyle bağımsız yerel oluşumlar olarak görmektedir (IISS, 2018; Ostovar, 2018).
IISS'in 2018 tarihli dosyası, İran'ın çağdaş Ortadoğu'daki üçüncü ve belirleyici stratejik kapasitesini "üçüncü taraflar aracılığıyla savaşabilme" yeteneği olarak tanımlar. Bu yaklaşımın güçlü yanı, İran'ı yalnızca devlet olarak değil, bağlantılar kurabilen ve bu bağlantılar üzerinden baskı dağıtabilen bir merkez olarak kavramsallaştırmasıdır. Ancak bu yazının büyük bölümü uzun süre İran'ın ağlarının nasıl kurulduğuna ve nasıl genişlediğine odaklanmış, aynı ağların merkez için hangi uzun vadeli maliyetleri doğurduğu sorusunu ikincilleştirmiştir.
Daha yeni stratejik tartışmalar, İran ağlarının artık yalnızca genişleme değil, aşınma ve yeniden yapılanma evresinde olduğunu göstermektedir. Chatham House'un 2025 tarihli raporu, eksenin ağır dış baskı altında yataylaştığını ve Irak ile Yemen gibi sahalarda yeni ağırlık merkezleri geliştirdiğini belirtirken; Mart 2026 tarihli değerlendirme bu modelin bizzat savaşı İran'a taşıyan bir "strategic boomerang" ürettiğini savunmaktadır (Mansour, Al-Shakeri, & Haid, 2025; Vakil, 2026).
Literatürdeki temel boşluk, İran'ın ağlarını ya güvenlik üretici ya da düzen bozucu olarak tek yönlü biçimde sınıflandırma eğilimidir. Bu rapor, söz konusu boşluğu, aynı ağların kısa vadeli caydırıcılık ile uzun vadeli geri tepme üretebildiğini göstererek doldurmaktadır.
Bu boşluk, özellikle 2023 sonrasında daha belirgin hale gelmiştir. Çünkü literatürün önemli bir bölümü İran’ın vekil ağlarını uzun süre istikrar bozucu ama işlevsel nüfuz aracı olarak okurken, ağların eşzamanlı biçimde aşınabileceği ve merkez devlet için ters etki üretebileceği ihtimali daha sınırlı ele alınmıştır. Oysa 2024 ve 2026 gelişmeleri, İran’ın aynı anda hem etkili misilleme kapasitesini korumaya çalıştığını hem de ağ sütunlarının yıpranması nedeniyle daha kırılgan hale geldiğini göstermektedir.
Dolayısıyla bu raporun literatüre katkısı yalnızca yeni bir vaka güncellemesi sunmak değildir. Asıl katkı, İran’ın ileri savunmasını ‘başarı’ ve ‘başarısızlık’ ikiliğinin ötesinde, zamanla yön değiştirebilen bir stratejik
s. 1111 model olarak kavramsallaştırmaktır. Bu yaklaşım, hem güvenlik çalışmaları hem de vekil savaş literatürü açısından daha açıklayıcı bir çerçeve sunmaktadır.
3. Bölüm Özeti Mevcut yazın, İran'ın ağ temelli gücünü büyük ölçüde açıklamış, fakat bu ağların zaman içinde nasıl stratejik yük ürettiğini yeterince bütünleştirmemiştir. Bu nedenle sonraki bölümde yöntem, tam da bu açığı kapatacak biçimde kurulmaktadır.
4. Yöntem ve Araştırma Tasarımı Bu rapor, küçük-N karşılaştırmalı tasarım, yapılandırılmış-odaklı karşılaştırma ve süreç izleme yöntemlerini birlikte kullanmaktadır. Amaç, çok sayıda vakadan yüzeysel korelasyon üretmek değil; az sayıda ama stratejik olarak seçilmiş vakada nedensel mekanizmaları görünür kılmaktır (George & Bennett, 2005; Collier, 2011).
Vaka seçimi dört temel saha ve bir dönemsel stres testi üzerine kurulmuştur: Suriye, Lübnan/Hizbullah, Irak'taki Şii milis ağları ve Yemen/Husiler. Bu sahalar; İran'la bağ yoğunluğu, vekil özerkliği, devlet kapasitesi, jeostratejik önem ve dış müdahale düzeyi bakımından birbirinden farklılaştıkları için seçilmiştir. Böylece aynı stratejinin neden bazı sahalarda daha caydırıcı, bazı sahalarda ise daha geri tepici sonuçlar doğurduğu sistematik biçimde incelenebilmektedir.
Bağımsız değişken, İran'ın vekil ağlara dayalı ileri savunma stratejisinin yoğunluğudur. Bağımlı değişken ise İran'ın stratejik kırılganlığıdır. Bu kırılganlık dar anlamda askerî zayıflık değil; çok cepheli baskı altında kalma derecesi, dış müdahale açıklığı, ağların savunulma maliyeti ve doğrudan hedefe dönüşme düzeyi üzerinden değerlendirilmektedir. Ara değişkenler vekil özerkliği, rakip adaptasyonu ve dış müdahale derinliği olarak tanımlanmıştır.
Kanıt rejimi dört katmana dayanmaktadır: İran'ın resmî söylemi, düşünce kuruluşu ve güvenlik değerlendirmeleri, olay veri tabanları ve sınırlı kronoloji teyidi sağlayan ajans haberleri. Anonim ve doğrulanmamış güvenlik iddiaları ana metne alınmamıştır. Bu tercih, çalışmanın Q1 düzeyinde kanıt disiplinini korumak için zorunludur.
Süreç izleme burada özellikle önem taşımaktadır; çünkü İran’ın vekil ağlarıyla ilgili birçok karar süreci kapalı güvenlik alanında gerçekleşmektedir. Böyle bir sahada doğrudan karar alma kayıtlarına her zaman ulaşmak mümkün değildir. Ancak resmî söylem, operasyonel örüntü, saha verisi ve rakiplerin kamuya açık tehdit değerlendirmeleri bir araya getirildiğinde, nedensel mekanizmanın temel halkaları güvenilir biçimde yeniden inşa edilebilir.
s. 1212 Bu nedenle raporda ‘kanıt disiplini’ başlı başına yöntemsel bir ilke olarak benimsenmiştir. Doğrulanmamış sızıntılar, anonim iddialar ya da tek kaynaklı sansasyonel anlatılar ana gövdeye dahil edilmemiş; her büyük hüküm mümkün olduğunca birbirini tamamlayan kurumsal kaynak kümeleriyle desteklenmiştir.
Tablo 1. Araştırma tasarımı ve değişkenler Bileşen Tanım Göstergeler
Bağımsız değişken İleri savunma yoğunluğu Vekil bağının kurumsallaşması; lojistik destek; ortak operasyon
Bağımlı değişken Stratejik kırılganlık Çok cepheli baskı; dış müdahale açıklığı; doğrudan hedefe dönüşme
Ara değişkenler Özerklik, rakip adaptasyonu, dış müdahale Yerel ajanda; hedefleme kapasitesi; kalıcı askerî yerleşim
Tablo 1. Araştırma tasarımı ve değişkenler. Kaynak: Yazarın tasarımı.
4. Bölüm Özeti Yöntem bölümü, raporun neden karşılaştırmalı vaka tasarımını tercih ettiğini ve hipotezleri hangi mekanizmalar üzerinden sınadığını netleştirmiştir. Bundan sonraki bölüm, bu yöntemi tarihsel malzemeye uygulayarak doktrinin inşasını açıklamaktadır.
5. İran'ın İleri Savunma Doktrininin Tarihsel İnşası İran'ın ileri savunma doktrini, tek bir anda tasarlanmış kapalı bir plan değil; devrim sonrası rejim güvenliği kaygıları, 1980-1988 İran-Irak Savaşı'nın travmatik mirası, konvansiyonel askerî sınırlılıklar ve bölgesel fırsat pencerelerinin üst üste binmesiyle oluşmuş tarihsel bir güvenlik mimarisidir. Bu nedenle doktrinin kökenini yalnızca ideolojide ya da yalnızca realist güvenlik kaygısında aramak eksik kalır (IISS, 2017; INSS, 2024).
1979 Devrimi sonrasında İran'ın güvenlik algısı, sınır savunmasından daha geniş bir çerçevede şekillendi. Yeni rejim güvenlik sorununu yalnızca toprak savunması değil, devrimci düzenin korunması, dış müdahale riskinin yönetimi ve düşman çevrelenmesinin kırılması olarak okudu. Böylece dış çevre, iç rejim güvenliğinin uzantısı hâline geldi. İran-Irak Savaşı ise bu zihniyeti kalıcılaştırdı; şehirlerin füze saldırılarına maruz kalması ve kimyasal saldırılar karşısındaki korunmasızlık hissi, İran'ı asimetrik caydırıcılığa yöneltti.
s. 1313 Şekil 2. 2011-2026 kronolojisi: inşa, aşınma ve açık savaş. Kaynak: Yazarın sentezi.
Doktrinin kurumsal omurgası, IRGC ve özellikle Kudüs Gücü etrafında gelişti. Lübnan ilk laboratuvar işlevi gördü; daha sonra Irak, Suriye ve Yemen bu modelin farklı yoğunluklarda genişlediği sahalar oldu. Khamenei'nin stratejik derinlik ve uzaktan savunma vurgusu, zamanla bu pratiği resmî doktrine dönüştürdü (Khamenei, 2019; CFR, 2026).
Ancak fırsatçılık üzerinden kurulan bu ağlar aynı zamanda geri tepmenin tarihsel tohumlarını taşıyordu. İran güvenliğini çevresel ağlara yasladıkça, bu güvenliğin yükü de giderek daha fazla farklı yerel ortakların sadakatine, kapasitesine ve hayatta kalmasına bağlandı.
Doktrinin tarihsel inşasında belirleyici olan unsur, İran’ın çevresel nüfuzu bir amaç olarak değil, rejim güvenliğinin dış uzantısı olarak kodlamasıdır. Bu nedenle Lübnan’dan Irak’a, Suriye’den Yemen’e uzanan ağlar yalnızca jeopolitik açılım alanları değil, Tahran açısından erken uyarı, tampon ve misilleme kapasiteleri olarak düşünülmüştür.
Ne var ki tarihsel inşa süreci aynı anda tarihsel bağımlılık da üretmiştir. İran güvenliğini bu ağlar üzerine kurdukça, söz konusu ortakların, rejimlerin ve bağlantı hatlarının ayakta kalması kendi güvenlik denkleminin ayrılmaz parçası haline gelmiştir. Böylece dış çevredeki her kırılma, zamanla İran’ın kendi iç güvenlik hesabına doğrudan yansımaya başlamıştır.
s. 1414 Tablo 2. Tarihsel inşa evreleri Dönem Ana itki Kurumsal araç Sonuç
1979-1988 Rejim güvenliği ve savaş travması IRGC'nin yükselişi Asimetrik savunma mantığı
1990'lar Lübnan laboratuvarı Hizbullah ağı Vekil modelinin kurumsallaşması
2003-2014 Irak ve bölgesel boşluklar Milis ortaklıkları Derinleşen stratejik çevre
2015-2024 Suriye ve eksen genişlemesi Kudüs Gücü - lojistik koridor Maksimum stratejik derinlik
2024-2026 Eksen aşınması ve açık savaş Dağıtılmış misilleme Strategic boomerang
Tablo 2. İran'ın ileri savunma doktrininin tarihsel inşa evreleri. Kaynak: Yazarın sentezi.
5. Bölüm Özeti İleri savunma, İran için devrim sonrası güvenlik zihniyetinin, savaş travmasının ve kurumsallaşmış dış operasyon kapasitesinin toplamıdır. Ne var ki aynı tarihsel inşa, gelecekteki geri tepmenin koşullarını da üretmiştir.
6. İleri Savunmanın Kısa Vadeli Güvenlik Getirileri İran'ın ileri savunma doktrini uzun süre yalnızca ideolojik nüfuz aracı olarak değil, kısa vadeli bir güvenlik çözümü olarak da işlev gördü. İran açısından asıl mesele, daha güçlü rakiplerle doğrudan ve simetrik bir savaşa girmeden tehditleri İran topraklarından uzağa taşımak, rakibin karar hesaplarını karmaşıklaştırmak ve gerektiğinde düşük maliyetli misilleme üretmekti (GCSP, 2020).
Doktrinin ilk getirisi, tehdidi sınır dışında karşılama kapasitesiydi. Suriye ve Irak'taki angajman, Tahran'ın güvenlik söyleminde bir dış politika lüksü değil, tehditleri İran şehirlerine ulaşmadan önce durdurmanın aracı olarak sunuldu. İkinci getirisi, dağıtılmış caydırıcılıktı. İran, bir kriz anında yalnızca kendi topraklarından değil, Lübnan, Irak, Suriye, Yemen ve deniz güvenliği hatlarından gelebilecek karşılık ihtimali yaratarak rakip hesaplarını zorlaştırdı.
Üçüncü getiri stratejik derinlikti. İran'ın güvenlik mantığında Irak-Suriye-Lübnan hattı yalnızca nüfuz alanı değil, savaş yükünü emebilecek dış halkalar anlamına geldi. Dördüncü getiri esnek misilleme ve inkâr edilebilirlikti. Vekiller, İHA'lar, füzeler, siber yetenekler ve deniz baskısı İran'a "ya savaş ya geri çekilme" ikiliğine sıkışmadan tepki verebilme imkânı sundu (MEI, 2019).
Beşinci ve son getiri, maliyet-etkin güç çarpanıydı. İran, konvansiyonel zayıflığını doğrudan silahlanmayla değil; yerel ortaklar üzerinden göreli olarak düşük maliyetle yüksek etki üreterek telafi etti. Bu nedenle ileri savunma uzun süre rasyonel ve sürdürülebilir görünmüştür.
s. 1515 İleri savunmanın rasyonelliği tam da burada görünür hâle gelmektedir. İran, daha gelişmiş hava gücüne, ileri teknolojiye ve daha geniş üs kapasitesine sahip rakiplerle aynı kulvarda yarışmak yerine, karar maliyeti yüksek, dağıtılmış ve çoğu zaman inkâr edilebilir bir baskı düzeni kurmuştur. Bu tercih, kısıtlı kaynaklarla orantısız etki üretme stratejisi olarak uzun süre işlevsel görünmüştür.
Kısa vadeli başarı anlatısı bu yüzden bütünüyle kurgu değildir. İran’ın dış halkalarda ürettiği caydırıcılık, uzun süre rakiplerini doğrudan rejim değişikliği ya da topyekûn savaş seçeneklerinden alıkoyan önemli bir eşik yaratmıştır. Sorun, bu modelin işlemesi değil; tam tersine, fazla genişleyerek kendi geri tepme maliyetlerini üretmesidir.
Tablo 3. Kısa vadeli getiriler ve uzun vadeli maliyetler Bileşen Kısa vadeli getiri Uzun vadeli geri tepme
Dağıtılmış caydırıcılık Rakibi çok cepheli düşünmeye zorlama Daha fazla düğüm noktası ve hedeflenebilirlik
Stratejik derinlik Tehdidi sınır dışında karşılama Korunması gereken dış halkaların çoğalması
Esnek misilleme Kademeli tepki ve inkâr edilebilirlik Kontrol kaybı ve tırmanma belirsizliği
Maliyet etkinliği Sınırlı kaynakla yüksek etki Sürekli patronaj ve lojistik yük
Tablo 3. Kısa vadeli getiriler ve uzun vadeli maliyetler matrisi. Kaynak: Yazarın sentezi.
6. Bölüm Özeti İleri savunma İran'a gerçek kısa vadeli güvenlik getirileri sağlamıştır: dış halkalarda tehdit yönetimi, dağıtılmış caydırıcılık, stratejik derinlik ve esnek misilleme. Ancak aynı araçların her biri, zaman içinde ters yöne dönebilecek bir geri tepme potansiyeli de taşımaktadır.
7. Geri Tepme Mekanizmaları İleri savunmanın geri tepme üretmesinin ilk mekanizması, vekil özerkliğidir. İran'ın ağ modeli dışarıdan hiyerarşik görünse de, pratikte farklı sahalardaki ortakların kendi ajandaları, savaş ekonomileri ve yerel siyasal hesapları vardır. Bu durum kısa vadede esneklik sağlarken, uzun vadede merkezî stratejinin yerel aktörlerin tercih ve dayanıklılıklarına bağımlı hâle gelmesine yol açar (Mansour & Vakil, 2025).
İkinci mekanizma, çok cepheli savunma yüküdür. Ağlar çoğaldıkça, stratejik derinlik savunulması gereken fazla sayıda düğüm, lojistik hat ve siyasi ortak anlamına gelmeye başlar. Üçüncü mekanizma rakip adaptasyonudur: İsrail, ABD ve diğer rakipler zamanla İran ağlarının zayıf halkalarını daha iyi tanımış ve bunları sistematik biçimde hedeflemeye başlamıştır (ODNI, 2026).
Dördüncü mekanizma dış müdahalenin derinleşmesidir. İran'ın ağları belirli sahalarda dış baskıyı caydırmak yerine, tam tersine bu sahaları "istikrar", "müttefik güvenliği" veya "terörle mücadele" adına daha
s. 1616 kalıcı müdahale alanlarına dönüştürmüştür. Beşinci mekanizma ekonomik ve yönetsel maliyetlerin birikmesidir; ağlar yalnızca askerî değil, mali ve kurumsal patronaj yükü de üretmektedir.
Altıncı mekanizma, itibar ve caydırıcılık erozyonudur. Merkezî aktörün ağlarını koruyabileceğine dair inanç zayıfladığında, vekil düzeninin psikolojik ayağı da aşınır. Yedinci ve en ağır geri tepme mekanizması ise açık savaşa çekilmedir. 2026 savaşı, İran'ın savaşı sınırlarından uzakta tutmak için kurduğu sistemin tersine çalıştığını göstermiştir (Vakil, 2026).
Geri tepme mekanizmalarının birbirini beslediği görülmektedir. Vekil özerkliği arttıkça merkezî denetim zayıflamakta; denetim zayıfladıkça rakip adaptasyonu daha etkili hale gelmekte; rakip adaptasyonu yoğunlaştıkça hem dış müdahale meşrulaşmakta hem de İran’ın caydırıcılık itibarı aşınmaktadır. Bu nedenle geri tepme tek bir olayın değil, birikimli bir güvenlik döngüsünün sonucudur.
2026 savaşı bu döngünün son ve en ağır halkasını görünür kılmıştır. İran’ın yıllarca dış halkalarda tuttuğu tırmanma, açık savaş koşullarında merkez devleti de doğrudan hedef haline getirmiş; böylece doktrinin korumaya çalıştığı güvenlik eşiği bizzat doktrinin kendisi tarafından aşındırılmıştır.
7. Bölüm Özeti Geri tepme, doktrinin hiç işlemediği için değil; uzun süre işlediği için büyüyen ve sonunda merkez için daha ağır güvenlik yükü yaratan bir süreçtir. Bu nedenle bir sonraki bölüm, söz konusu mekanizmaları somut vakalarda test etmektedir.
8. İran'ın Stratejisinin Bölgesel Gerilim ve İç Çatışmalara Etkisi Suriye vakası, İran'ın ileri savunma doktrininin bölgesel etki üretme kapasitesini en açık biçimde gösterir. İran ve Hizbullah, Esad rejiminin ayakta kalmasında belirleyici rol oynadı; ancak aynı süreç Suriye'yi çoklu dış güvenlik düzenlerinin çakıştığı, egemenliği aşınmış ve donmuş ama kırılgan bir çatışma alanına çevirdi. Rejimi kurtaran bu müdahale, devleti güçlendirmekten çok onu dış destekli paralel yapılara bağımlı hâle getirdi (Carnegie, 2025).
Irak'ta İran'ın etkisi daha çok devlet içine yerleşmiş milis-ağ modeli üzerinden işledi. PMF unsurlarının hem resmî yapılarla hem de savaş ekonomileriyle eklemlenmesi, devleti tekilleştirmek yerine rekabetçi güç odaklarının kalıcılaşmasına katkı sundu. Bu durum İran açısından kısa vadeli nüfuz sağladı; ancak Irak'ı aynı zamanda sürekli bir ABD-İran gerilim sahasına dönüştürdü.
s. 1717 Harita 1. İran'ın vekil ağ coğrafyası ve stratejik bağlantı hatları. Kaynak: Yazarın şematik haritası.
Lübnan'da Hizbullah İran için en kurumsal ve en güçlü dış caydırıcılık aracıdır. Ancak bu model, Lübnan'da meşru şiddet tekeli ve merkezî devlet kapasitesi üzerinde baskı yarattı. Yemen'de ise Husiler üzerinden kurulan baskı, İran'a düşük maliyetli jeostratejik etki sağlarken, ülkeyi bölgesel rekabet ve küresel deniz güvenliği krizinin düğüm noktasına taşıdı (Al-Muslimi, 2026).
Dört vaka birlikte okunduğunda ortak desen nettir: İran'ın güvenlik üretimi, çoğu zaman ilgili ülkenin kurumsal istikrarı pahasına işlemiş; devlet egemenliğini, güvenlik alanının merkezîliğini ve toplumsal toparlanmayı aşındırmıştır.
Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen arasında önemli farklar bulunsa da, hepsinde benzer bir sonuç dikkat çekmektedir: İran’ın güvenlik üretimi çoğu zaman ilgili ülkenin merkezî devlet kapasitesiyle uyumlu değil, onunla yarışan veya onu ikame eden ağsal yapılara dayanmaktadır. Bu nedenle İran’ın etkisi, kısa vadede caydırıcılık ve nüfuz sağlarken, orta vadede kurum aşınması ve egemenlik zayıflamasıyla iç içe geçmektedir.
Bu durum bölgesel gerilim ile iç çatışma arasında geçirgen bir hat oluşturmaktadır. Yerel savaş alanları, İran’ın rakipleriyle hesaplaştığı dış cephelere dönüşürken; dış rekabet de tekrar yerel toplumsal ve kurumsal kırılganlıkları derinleştirmektedir. Raporda ‘çatışma ekolojisi’ ifadesi tam da bu karşılıklı beslenmeyi tanımlamak için kullanılmaktadır.
s. 1818 Grafik 2. Vaka bazlı analitik puanlama (1 düşük - 5 yüksek). Kaynak: Yazarın sentezi.
Tablo 4. Vaka karşılaştırması
Vaka Kısa vadeli kazanç Kurumsal maliyet Dış müdahale etkisi İran için sonuç
Suriye Rejimin korunması ve koridor Egemenlik aşınması Rusya, ABD, İsrail, Türkiye çakışması Lojistik bağımlılık ve 2024 kaybı
Irak Devlet içi nüfuz ve baskı kapasitesi Milisleşmiş düzen ABD-İran geriliminin kurumsallaşması Sürekli yönetim ve finans yükü
Lübnan Yüksek dış caydırıcılık Paralel güvenlik düzeni İsrail baskısı ve sınır tırmanması En güçlü vekilin aşınması
Yemen Düşük maliyetli jeostratejik baskı İnsani ve ticari yıkım Deniz güvenliği ve küresel ticaret riski Dolaylı maliyet, yüksek görünürlük
Tablo 4. Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen vakalarının karşılaştırmalı analizi. Kaynak: Yazarın sentezi.
8. Bölüm Özeti İran'ın ileri savunması, yalnızca dış caydırıcılık üretmemiş; aynı zamanda Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen'de parçalı bir çatışma ekolojisi kurmuştur. Bu sonuç, stratejinin bölgesel maliyetini görünür kılmaktadır.
s. 1919 9. Dış Müdahalenin Derinleşmesi: ABD ve Rusya Boyutu İran'ın ileri savunma doktrini çoğu zaman dış müdahaleyi dengeleme kapasitesi üzerinden anlatılsa da, bölgesel pratik bu stratejinin özellikle Suriye ve Irak'ta dış güç yerleşimini azaltmaktan çok belirli biçimlerde kalıcılaştırdığını göstermektedir. İran'ın ağları, ABD açısından üs güvenliği, kara koridorları ve müttefik savunması için sürekli bir güvenlik gerekçesi üretmiştir (Carnegie, 2025).
Doğu Suriye'deki Tanf üssü ve çevresindeki Amerikan varlığı, İran'ın kara koridoru mantığının doğrudan karşı ağırlığı hâline gelmiştir. Bu nedenle İran'ın stratejik derinlik olarak gördüğü hat, ABD açısından gözlenmesi ve gerekirse bozulması gereken bir güvenlik güzergâhına dönüşmüştür.
Harita 2. Suriye'de dış güçlerin ve güvenlik düzenlerinin çakışması (şematik). Kaynak: Yazarın sentezi.
Rusya boyutunda ise tablo daha karmaşıktır. İran'ın rejim koruma mantığı ile Moskova'nın 2015 sonrası hava gücü ve diplomatik koruması birleşerek Suriye'de çok katmanlı dış yerleşim düzeni kurmuştur. Bu düzen, bir yandan Esad rejimini ayakta tutmuş, diğer yandan İran'ın güvenlik mimarisini kısmen Rusya'nın önceliklerine bağımlı hâle getirmiştir (Grajewski, 2021).
2024 sonunda Esad rejiminin çökmesi ve 2026 savaşı, bu bağımlılığın maliyetini görünür kıldı. İran'ın ileri savunması dış güçleri dışarıda tutmak yerine, ABD için kalıcı bir güvenlik dosyası, Rusya için ise fırsatçı bir nüfuz alanı üretmiştir.
s. 2020 ABD ve Rusya boyutları birlikte düşünüldüğünde, İran’ın stratejisinin dış güçleri bölgeden uzaklaştırmak bir yana, onların belirli sahalarda daha kurumsal güvenlik rollerine yerleşmesine katkı sunduğu görülmektedir. İran’ın kara koridorları, vekil ağları ve düğüm noktaları, rakip aktörler için ‘izlenecek’, ‘kesilecek’ ya da ‘denge altında tutulacak’ güvenlik hedeflerine dönüşmüştür.
Bu sonuç, ileri savunmanın dış baskıyı absorbe eden bir tampon mantığından, dış müdahaleyi kalıcılaştıran bir güvenlik sahasına dönüşmesini açıklamaktadır. Yani İran dış halkalarda güvenlik üretmeye çalışırken, aynı halkalar büyük güç rekabetinin daha derin ve daha kalıcı biçimde kurumsallaştığı alanlar hâline gelmiştir.
9. Bölüm Özeti ABD ve Rusya boyutları birlikte okunduğunda, İran'ın çevresel savunma sistemi dış güçleri Orta Doğu denkleminden çıkarmamış; aksine belirli sahalarda onların daha kalıcı ve kurumsal yerleşimine zemin hazırlamıştır.
10. Türkiye Boyutu: İran’ın İleri Savunma Doktrininin Bölgesel Sınırları
İran’ın ileri savunma doktrini çoğu zaman ABD, İsrail ve Rusya ile kurduğu gerilim ve rekabet eksenleri üzerinden okunmaktadır. Ancak Suriye sahasındaki güncel jeopolitik tablo, Türkiye’nin de bu doktrinin sınırlarını belirleyen bağımsız bir bölgesel aktör olarak ayrıca değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Ankara’nın sınır güvenliği, Suriye’nin toprak bütünlüğü ve merkezî devlet kapasitesinin yeniden tesisi ekseninde şekillenen yaklaşımı, İran’ın parçalı güvenlik alanlarından beslenen stratejik mantığıyla tam olarak örtüşmemektedir. Bu nedenle Türkiye, yalnızca Suriye denklemine dışarıdan etki eden bir aktör değil; aynı zamanda İran’ın bölgesel stratejik derinliğini sahada fiilen sınırlayan bir güç merkezi olarak öne çıkmaktadır (Dışişleri Bakanlığı, 2025; Reuters, 2025a).
Bu farklılaşma özellikle Esad rejiminin çöküşü sonrasında daha görünür hâle gelmiştir. Türkiye, postEsad Suriye’de yeni yönetime diplomatik, ekonomik ve güvenlik boyutlarında en fazla temas kuran dış aktörlerden biri olmuş; büyükelçiliğini yeniden açmış, yeniden inşa ve kurumsal toparlanma başlıklarında ağırlık kazanmış, son dönemde de bankacılık ve ticaret kanallarının yeniden işletilmesine dönük adımlar atmıştır. Bu gelişmeler, Suriye sahasının yalnızca İran’ın milis-ağları ve lojistik koridorları üzerinden değil, daha merkezî ve devlet kapasitesini önceleyen yeni bir bölgesel düzen arayışı içinde şekillendiğini göstermektedir. Böylece İran’ın Suriye’yi stratejik derinlik ve eksen sürekliliği açısından okuyan yaklaşımının hareket alanı daralmaktadır (Reuters, 2025a; Reuters, 2026a).
Türkiye’nin burada oynadığı rolü yalnızca “İran karşıtı” bir çizgiye indirgemek analitik olarak yetersiz kalır. Daha doğru ifade, Ankara’nın Suriye’de kendi güvenlik ve düzen tercihlerini dayatan, bu nedenle de İran’ın ileri savunma mimarisini dolaylı değil yapısal biçimde sınırlayan bölgesel bir güç olduğudur. Nitekim Türkiye, Suriye’nin adem-i merkeziyetçi ya da gevşek bir yapıyla zayıf bırakılmasına açık biçimde karşı çıkmakta; buna karşılık tek devlet, tek ordu ve merkezî egemenlik vurgusunu öne çıkarmaktadır. Hakan
s. 2121 Fidan’ın hem Şubat 2025 hem de Ocak 2026’daki açıklamaları, Ankara’nın Suriye’nin toprak bütünlüğü, birleşik güvenlik yapısı ve kendi ulusal güvenlik kırmızı çizgileri arasında doğrudan bağ kurduğunu göstermektedir. Bu yaklaşım, İran’ın uzun süre nüfuz ettiği parçalı ve milisleşmiş güvenlik alanlarına dayanan modelle aynı doğrultuda değildir (Dışişleri Bakanlığı, 2025; Dışişleri Bakanlığı, 2026a; Reuters, 2025e).
Bu nokta, İran’ın ileri savunma doktrininin sınırlarını daha berrak biçimde ortaya koymaktadır. İran açısından mesele artık yalnızca İsrail’in hedefleme kapasitesi, ABD’nin askerî baskısı veya Rusya ile kurulan bağımlı işbirliği değildir. Sorun aynı zamanda, Suriye gibi kritik bir sahada bağımsız ajandası olan bölgesel aktörlerin İran’ın stratejik derinliğini fiilen daraltabilmesidir. Reuters’ın haberine göre İsrail’in Washington nezdinde “zayıf” ve adem-i merkeziyetçi bir Suriye’yi savunmasının önemli nedenlerinden biri, Türkiye’nin yeni Suriye’de artan etkisini dengeleme arayışıdır. Yine aynı dönemde Türkiye ile İsrail arasında Suriye sahasında teknik çatışmasızlık görüşmelerinin başlaması, Ankara’nın artık yalnızca sınır komşusu değil, sahadaki askerî denklemin kurucu aktörlerinden biri hâline geldiğini göstermektedir (Reuters, 2025b; Reuters, 2025c; Reuters, 2025d).
Dolayısıyla Türkiye, İran’ın ileri savunma düzenine dışarıdan baskı yapan ikincil bir unsur olarak değil; Suriye sahasının kurumsal, askerî ve diplomatik yeniden şekillenmesinde belirleyici rol oynayan bölgesel bir güç olarak değerlendirilmelidir. Bu durum, İran’ın çevresel savunma mantığının artık yalnızca ABD ve İsrail baskısıyla değil, aynı zamanda yeni bölgesel düzen kurucuların yükselişiyle de sınandığını göstermektedir. Başka bir ifadeyle Türkiye, İran’ın ileri savunmasının yalnızca dışarıdan vurulan değil, saha jeopolitiği değiştikçe içeriden de aşınan bir model olduğunu gösteren en önemli bölgesel örneklerden biridir. İran’ın parçalı güvenlik alanlarından beslenen nüfuz mantığı ile Türkiye’nin merkezî egemenlik ve güvenlik koordinasyonunu önceleyen yaklaşımı arasındaki fark, Suriye sahasında giderek daha görünür bir stratejik ayrışma üretmektedir (Dışişleri Bakanlığı, 2025; Reuters, 2025a; Reuters, 2025e).
2026’daki bölgesel savaş ve geçici ateşkes süreci de Türkiye’nin yalnızca saha aktörü değil, aynı zamanda diplomatik dengeleyici olarak önem kazandığını göstermiştir. Türkiye Dışişleri Bakanlığı, 8 Nisan 2026’da ilan edilen geçici ateşkesi memnuniyetle karşıladığını açıklamış; Cumhurbaşkanı Erdoğan da ateşkesin sahada tam uygulanması gerektiğini vurgulamıştır. Bu tablo, Türkiye’nin bir yandan İran’ın stratejik derinliğini sınırlayan saha aktörü, diğer yandan bölgesel tırmanmayı yönetmeye çalışan diplomatik aracı rolü taşıdığını göstermektedir. Raporun ana tezi bakımından bunun anlamı açıktır: İran’ın ileri savunma doktrini artık yalnızca askerî baskılar altında değil, aynı zamanda alternatif bölgesel dengeleyicilerin ve yeni düzen kurucu aktörlerin yükselişi karşısında da sınanmaktadır (Dışişleri Bakanlığı, 2026b; Reuters, 2026b).
10. Bölüm Özeti
Türkiye, İran’ın ileri savunma doktrininin parçası olan bir vekil alan değil; özellikle Suriye sahasında bu doktrinin stratejik derinliğini sınırlayan bağımsız bir bölgesel güçtür. Post-Esad dönemde Ankara’nın merkezî devlet kapasitesi, toprak bütünlüğü ve güvenlik koordinasyonunu önceleyen yaklaşımı, İran’ın parçalı ve
s. 2222 milisleşmiş güvenlik alanlarından beslenen modelini zorlamaktadır. Bu nedenle Türkiye faktörü, İran’ın ileri savunmasının yalnızca dış saldırılarla değil, değişen bölgesel jeopolitik ve yeni düzen kurucu aktörlerin yükselişiyle de aşınmakta olduğunu göstermektedir (Reuters, 2025a; Reuters, 2025e; Reuters, 2026a).
11. 2023-2026 Dönemi Stres Testi 7 Ekim 2023 sonrasında oluşan güvenlik ortamı, İran'ın ileri savunma doktrinini gri bölge rekabetinin dışına taşıdı. Daha önce farklı cephelerde dağıtılmış baskı üreten eksen mantığı, bu tarihten sonra eşzamanlı ve daha görünür bir bölgesel tırmanma düzenine dönüştü. 2024'te Hizbullah üzerindeki ağır baskı ve Suriye hattındaki kırılma, İran'ın stratejik derinlik mimarisine ciddi darbe vurdu (Mansour, Al-Shakeri, & Haid, 2025).
28 Şubat 2026, bu raporun ana tezi açısından tarihsel bir eşiği temsil etmektedir. ABD ve İsrail saldırıları ile İran'ın misillemesi, uzun süredir vekil ağlar ve dolaylı rekabet üzerinden yürüyen çatışmayı açık savaşa çevirdi. Böylece İran'ın savaşı sınırlarından uzak tutmak için kurduğu sistem, tam da kaçınmaya çalıştığı çatışma biçimine yol açmış oldu (Vakil, 2026; ACLED, 2026).
Harita 3. Hürmüz - Bab el-Mendeb kriz kuşağı ve deniz ticareti hatları. Kaynak: Yazarın şematik haritası.
s. 2323 Savaşın ikinci büyük sonucu, Hürmüz üzerinden bölgesel çatışmanın küresel ekonomi-politiğe taşınmasıdır. 8 Nisan 2026'da iki haftalık ateşkesin boğazın yeniden açılmasına bağlanması ve aynı gün enerji piyasalarında yaşanan yüksek dalgalanma, İran'ın çevresel savunma araçlarının küresel maliyet üreten kriz düğümlerine dönüştüğünü göstermektedir (Reuters, 2026).
Bu dönemin genel sonucu şudur: Doktrin tamamen çökmemiştir; çünkü İran hâlâ dağıtılmış misilleme kapasitesi, ağ bağları ve jeostratejik baskı araçları üzerinden rakiplerine maliyet dayatabilmektedir. Ancak stratejik koruma vaadi ciddi biçimde aşınmıştır. 2026 savaşı, doktrinin başarısından çok sınırlarını görünür kılmıştır.
Stres testinin gösterdiği en önemli gerçek, İran’ın elindeki ağların ve asimetrik araçların hâlâ belirli ölçüde maliyet dayatabildiğidir. Ancak bu artık güvenlik üreten bir rahatlık alanı değil, daha kırılgan bir ortamda ayakta kalma refleksidir. İran hâlâ tehlikeli olabilir; fakat bu tehlikelilik eski özgüveninden değil, daralan hareket alanı içinde risk alma eşiğinin yükselmesinden kaynaklanmaktadır.
Bu nedenle 2023–2026 dönemi, doktrinin bir anda çöktüğü bir kırılma değil; doktrinin kendi sınırlarına dayanarak nitelik değiştirdiği bir eşik olarak okunmalıdır. Açık savaş, Hürmüz krizi ve ateşkesin kırılganlığı birlikte düşünüldüğünde, İran’ın dış halkalarda kurduğu güvenlik düzeni artık merkez devleti tam olarak koruyamamaktadır.
Tablo 5. 2023-2026 stres testi ve hipotez değerlendirmesi Eşik Gözlem Doktrin üzerindeki etki Genel yorum
7 Ekim 2023 Bölgesel yayılım başladı Gri bölge rekabeti genişledi Ağın esnekliği sürdü
2024 Hizbullah baskısı, Suriye hattı zayıfladı Stratejik derinlik aşınmaya başladı Savunma yükü arttı
28 Şubat 2026 ABD-İsrail saldırıları ve İran misillemesi Açık savaşa geçiş Boomerang dinamiği görünür oldu
8 Nisan 2026 Hürmüz'e bağlı ateşkes Doktrin koruyucu değil kırılgan eşik üretiyor Geçici nefes alma alanı
Tablo 5. 2023-2026 dönemi stres testi ve hipotez değerlendirmesi. Kaynak: Yazarın sentezi.
11. Bölüm Özeti 2023-2026 dönemi, İran'ın ileri savunma stratejisinin gerçek stres testidir. Eksenin aşınması, açık savaş ve Hürmüz krizi, doktrinin artık İran'ı tam anlamıyla koruyamadığını göstermiştir.
s. 2424 12. Gündem Kayması ve Gazze'deki Yıkımın Görünürlüğü İran merkezli savaşın etkisi yalnızca askerî ve jeopolitik değildir. Aynı zamanda hangi krizin merkezî güvenlik meselesi olarak kodlandığını ve hangi insani yıkımların yeni güvenlik gündemi içinde göreli olarak arka plana itildiğini de etkiler. Bu raporda gündem kayması, bir krizin ortadan kalkması değil; diplomatik dikkat, medya görünürlüğü, piyasa duyarlılığı ve yardım lojistiğinin öncelik sıralamasının başka bir kriz lehine yeniden düzenlenmesi anlamında kullanılmaktadır.
7-8 Nisan 2026 hattında iki haftalık ateşkes, Hürmüz'ün açılması, tanker trafiğinin normale döndürülmesi ve enerji piyasalarındaki şokun sınırlandırılması, uluslararası karar vericilerin ana gündemi hâline geldi. Buna karşılık Gazze'de okul çevresindeki ölümcül saldırılar, tıbbî tahliye sorunları ve temel ihtiyaç krizi aynı hafta içinde sürmeye devam etti (Reuters, 2026; OCHA, 2026).
Grafik 3. Dikkat kayması: güvenlik başlığının insani başlığı bastırması. Kaynak: Yazarın sentezi.
OCHA'nın 2 Nisan 2026 tarihli durum raporu, Gazze'de yardım faaliyetlerinin sürdüğünü ancak kısıtların devam ettiğini, ihtiyaçların mevcut erişim ve malzeme kapasitesini aştığını, pişirme gazı kıtlığının topluluk mutfaklarını zorladığını ve özel sektör arzında sert düşüş yaşandığını göstermektedir. AP'ye göre İran savaşı, gıda, ilaç ve aşı tedarik zincirlerini de bozmuş; böylece dikkat kaymasının yalnızca sembolik değil, maddi sonuçları da ortaya çıkmıştır (AP, 2026).
s. 2525 Bu nedenle İran'ın ileri savunma stratejisinin sonuçları sadece yeni askerî cepheler açmasıyla sınırlı değildir. Strateji aynı zamanda bölgesel krizlerin uluslararası görünürlük sırasını da etkileyen bir çarpan işlevi görmektedir.
Gündem kaymasının analitik önemi burada ortaya çıkar. Krizlerin şiddeti kadar, hangisinin uluslararası sistem tarafından ‘merkez dosya’ olarak işlendiği de bölgesel düzeni şekillendirir. İran savaşıyla birlikte enerji güvenliği, tanker trafiği ve büyük güç pozisyonlanması öne çıkarken, Gazze’de süren sivil yıkım daha düşük yoğunluklu bir diplomatik ve medyatik görünürlükle karşılaşmıştır.
Bu durum sorumluluğu ortadan kaldırmaz; tersine, bölgesel savaşların birbirini nasıl gölgeleyebildiğini ve insani başlıkların güvenlik söylemi tarafından nasıl geri plana itilebildiğini gösterir. İran’ın ileri savunmasının ürettiği sonuçlar bu nedenle yalnızca askerî değil, aynı zamanda görünürlük ve öncelik siyaseti bakımından da değerlendirilmelidir.
12. Bölüm Özeti İran savaşı, güvenlik başlığını insani başlığın önüne geçiren bir dikkat kaymasına katkıda bulunmuştur. Bu durum, Gazze'de süren yıkımın sona erdiği değil; uluslararası görünürlük ve öncelik sırasının değiştiği anlamına gelmektedir.
13. Bulgular ve Tartışma Raporun ana bulgusu, İran'ın ileri savunma doktrininin kısa vadede işe yaradığı, ancak uzun vadede kırılganlık ürettiğidir. Doktrin, dış halkalarda tehdit absorbe etme ve dağıtılmış caydırıcılık sağlama kapasitesi nedeniyle uzun süre rasyonel görünmüştür. Buna karşılık aynı model zamanla daha fazla vekil, daha fazla lojistik bağımlılık, daha fazla rakip adaptasyonu ve daha yüksek dış müdahale riski doğurmuştur.
Doktrinin en çok işlevsel olduğu koşullar; rakibin doğrudan savaştan kaçındığı, zayıf devlet yapılarının İran'a düşük maliyetli nüfuz sağladığı ve eksenin başlıca sütunlarının henüz eşzamanlı baskı altına girmediği dönemlerdir. En çok geri teptiği koşullar ise, dış halkaların tampon olmaktan çıkıp korunması gereken kırılgan cephelere dönüştüğü, vekil özerkliğinin yükseldiği, rakiplerin düğüm noktalarını sistematik biçimde hedeflediği ve açık savaş riskinin büyüdüğü anlardır.
Bölgesel düzeyde İran'ın ileri savunması, istikrar üreten bir güvenlik mimarisinden çok parçalı bir çatışma ekolojisi üretmiştir. Dış müdahale bakımından ise bu model, ABD ve Rusya gibi aktörlerin belirli sahalarda daha kalıcı ve kurumsal biçimde yerleşmesine engel olmamıştır. Normatif düzeyde ise İran merkezli tırmanma, Gazze'deki ağır sivil yıkımın görünürlüğünü ve insani önceliğini gölgeleyen bir dikkat kaymasına katkıda bulunmuştur.
Bu çerçevede İran'ın asıl sorunu sadece kapasite eksikliği değildir. Daha derin sorun, uzun süre işleyen bir güvenlik modelinin doygunluk noktasını aşıp kendi maliyetlerini üretmesidir.
s. 2626 Bulgular, stratejinin doğrusal biçimde ‘işleyen’ ya da ‘çöken’ bir model olmadığını göstermektedir. İran’ın ileri savunması belirli koşullarda hâlâ caydırıcılık ve misilleme kapasitesi üretmektedir; ancak bu kapasite artık merkezin güvenliğini tahkim eden değil, daha yüksek stratejik maliyetlerle birlikte çalışan bir niteliğe bürünmüştür.
Dolayısıyla raporun esas katkısı, İran’ın güvenlik modelini statik bir başarı/başarısızlık ölçeğinde değil, zamanla yön değiştiren bir stratejik denge olarak kavramsallaştırmasıdır. Bu denge 2026 itibarıyla İran aleyhine dönmüş görünmektedir.
13. Bölüm Özeti İleri savunma ne tamamen çökmüş ne de stratejik hedeflerini tam olarak koruyabilmiştir. En doğru sonuç, doktrinin İran için "aşınmış ama hâlâ tehlikeli" bir güvenlik modeline dönüşmüş olmasıdır.
14. Sonuç Bu raporun vardığı temel sonuç açıktır: İran'ın ileri savunma doktrini, kısa vadede işlevsel bir caydırıcılık ve stratejik derinlik üretmiş; ancak orta ve uzun vadede aynı mekanizmalar üzerinden İran'ın kırılganlığını artıran bir güvenlik paradoksuna dönüşmüştür. 2026 savaşı bu dönüşümün istisnası değil, en açık kanıtıdır (Vakil, 2026; ODNI, 2026).
İran bakımından en kritik sonuç, ileri savunmanın artık güvenlik üretme kapasitesi ile güvenlik tüketme maliyeti arasındaki dengeyi kaybetmiş olmasıdır. Ağlar bir dönem İran'ın zayıf yönlerini telafi etmiş, fakat zamanla daha çok ortak, daha çok savunulacak düğüm, daha çok dış baskı ve daha çok hedeflenebilirlik üretmiştir.
Bölgesel düzeyde bu model, devlet egemenliğini aşındıran ve dış müdahaleyi kolaylaştıran bir çatışma ekolojisi yaratmıştır. Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen örnekleri birlikte okunduğunda, İran'ın savunma mantığının çoğu durumda istikrar değil, parçalanmış güvenlik alanları ürettiği görülmektedir.
Son olarak İran merkezli savaş, Gazze'de süren yıkımın görünürlüğünü ve insani önceliğini gölgeleyen bir dikkat kaymasını da beraberinde getirmiştir. Böylece ileri savunma, yalnızca yeni çatışma hatları açan değil; hangi yıkımın merkezde, hangisinin kenarda kalacağını da etkileyen bir kriz çarpanına dönüşmüştür.
Nihai yargı bu nedenle iki düzeyde kurulmalıdır. İran açısından ileri savunma, artık koruyucu bir güvenlik şemsiyesinden çok, daha fazla savunulması gereken dış halkalar ve daha fazla hedeflenebilir düğüm yaratan bir stratejik yük haline gelmiştir. Bölge açısından ise bu model, egemenliği güçlendiren değil, milisleşmiş ve dış müdahaleye açık güvenlik düzenlerini kalıcılaştıran bir çatışma üretim biçimi olarak işlemektedir.
s. 2727 2026 savaşı bu dönüşümün istisnası değil, yoğunlaşmış görünümüdür. İran’ın onlarca yıl boyunca savaşı kendisinden uzak tutmak için kurduğu çevresel savunma yapısı, sonunda onu tam da kaçınmaya çalıştığı doğrudan ve çok katmanlı savaş ortamına daha açık hale getirmiştir.
s. 2828 KAYNAKÇA Armed Conflict Location & Event Data. (2026, March). Middle East special issue: March 2026.
Associated Press. (2026, April 5). Aid groups warn Iran war is hindering food and medicine from reaching millions.
Azizi, H. (2021, February 3). The concept of “forward defence”: How has the Syrian crisis shaped the evolution of Iran’s military strategy? Geneva Centre for Security Policy.
Carnegie Endowment for International Peace. (2025a, March 5). Ending the new wars of attrition: Opportunities for collective regional security in the Middle East.
Carnegie Endowment for International Peace. (2025b, December 9). The United States and the emerging security order in eastern Syria.
Collier, D. (2011). Understanding process tracing. PS: Political Science & Politics, 44(4), 823–830.
Council on Foreign Relations. (2026, January 30). The Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC).
Dışişleri Bakanlığı. (2025, 16 Şubat). Interview of H.E. Hakan Fidan, Minister of Foreign Affairs, TRT World.
Dışişleri Bakanlığı. (2026a, 29 Ocak). Interview of H.E. Hakan Fidan, Minister of Foreign Affairs, Al Jazeera English.
Dışişleri Bakanlığı. (2026b, 8 Nisan). No: 64, 8 Nisan 2026, Bölgedeki savaşta ilan edilen geçici ateşkes kararı hk.
George, A. L., & Bennett, A. (2005). Case studies and theory development in the social sciences. MIT Press.
Grajewski, N. (2021, November 17). The evolution of Russian and Iranian cooperation in Syria. Center for Strategic and International Studies.
International Institute for Strategic Studies. (2018, March 27). Iran’s networks of influence in the Middle East. IISS Strategic Dossier.
Khamenei, A. (2019, October 23). Why is Iran’s involvement in the region more important than the nuclear industry?
Mansour, R., Al-Shakeri, H., & Haid, H. (2025, March 6; updated May 12, 2025). The shape-shifting “axis of resistance”: How Iran and its networks adapt to external pressures. Chatham House Research Paper.
Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. (2026, April 2). Humanitarian situation report | 2 April 2026. OCHA oPt.
Office of the Director of National Intelligence. (2026, March 14). 2026 annual threat assessment of the U.S. intelligence community.
s. 2929 Ostovar, A. (2018). The grand strategy of militant clients: Iran’s way of war. Security Studies, 27(5), 899–927.
Reuters. (2025a, February 28). Israel lobbies US to keep Russian bases in a “weak” Syria, sources say.
Reuters. (2025b, April 9). Turkey talks with Israel about deconfliction in Syria when needed, foreign minister says.
Reuters. (2025c, May 1). Turkey stresses opposition to decentralisation in Syria.
Reuters. (2025d, April 10). Turkey, Israel have begun talks to avoid clashes in Syria, Turkish sources say.
Reuters. (2025e, January 19). Why Turkey is so influential in post-Assad Syria.
Reuters. (2026a, April 7). China and Russia veto UN resolution on protecting Hormuz shipping.
Reuters. (2026b, April 6). Israeli airstrike kills at least 10 near Gaza school as ceasefire strains.
Reuters. (2026c, January 19). Turkey sees deal between Syria, Kurdish forces as “historic turning point”, sources say.
Reuters. (2026d, April 7). Turkey, Syria step up banking ties as lenders eye expansion.
Reuters. (2026e, April 8). Turkey’s Erdogan welcomes Iran ceasefire, urges full implementation.
Reuters. (2026f, April 8). U.S., Iran agree to two-week ceasefire with reopening of Strait of Hormuz.
Vakil, S. (2026, March 16). How Iran’s “forward defence” became a strategic boomerang. The World Today. Chatham House.
Zimmt, R. (2024, November 18). Toward possible changes in Iran’s security concept. Institute for National Security Studies.
s. 3030 EKLER
Ek 1. Yöntemsel not Bu raporda karşılaştırmalı güvenlik analizi, yapılandırılmış-odaklı karşılaştırma ve süreç izleme yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Vaka seçimi, İran'la bağ yoğunluğu, vekil özerkliği, jeostratejik işlev ve dış müdahale görünürlüğü ölçütlerine göre yapılmıştır.
Ek 2. Görsel üretim notu Haritalar, şemalar ve grafikler, rapordaki analitik sentezi görsel olarak desteklemek amacıyla yazar tarafından şematik olarak hazırlanmıştır. Nicel kesinlik iddiası taşımayan görseller, kaynaklarda yer alan eğilim ve mekânsal ilişkilerin özet temsilleridir.
Ek 3. Yapay Zeka Katkısı Harita- Grafik ve rapor verileri için kaynakça araştırması yapay zeka kullanılarak oluşturulmuştur.
