s. 11 | S a y f a Kıtalarötesi Üsler, Sınır Aşan Kuvvet Kullanımı ve Yapısal Cezasızlık
ABD ve İsrail Askerî Operasyonlarının Uluslararası Hukuk Analizi
Akademik Hukuk–Strateji Raporu Nisan 2026
Bu çalışma, BM Şartı, ICJ içtihadı, ILC Devlet Sorumluluğu Maddeleri, BM belgeleri, resmî komuta raporları ve diğer yetkin kurumsal kaynaklar temel alınarak hazırlanmıştır.
s. 22 | S a y f a Yönetici Özeti Bu rapor, yabancı askerî üslerin mevcudiyeti ile bu üslerden yürütülen sınır aşan operasyonların hukuken aynı mesele olmadığını savunmaktadır. Temel tez şudur: bir devletin başka bir devlet ülkesinde askerî mevcudiyet bulundurması belirli koşullarda rıza ve ayrı düzenlemeler temelinde savunulabilir olsa bile, o mevcudiyet üçüncü devletlere yönelen kuvvet kullanımını otomatik biçimde meşrulaştırmaz. Bu nedenle rapor, kuvvet kullanma yasağını (Birleşmiş Milletler, 1945, md. 2(4)), meşru müdafaa istisnasını (Birleşmiş Milletler, 1945, md. 51), devlet rızasının sınırlarını (ILC, 2001, md. 20), occupation/effective control rejimini (ICRC, 2012) ve üçüncü devlet desteğine ilişkin sorumluluk kurallarını (ILC, 2001, md. 16, 41) aynı analiz içinde birlikte ele almaktadır. Raporun ilk büyük bulgusu, ABD'nin küresel askerî ayak izinin homojen bir üsler toplamı değil; erişim anlaşmaları, lojistik düğümler, ortak kullanım altyapıları ve ileri operasyon platformlarından oluşan çok katmanlı bir kuvvet projeksiyonu ağı olduğudur. Avrupa sahasında ileri savunma ve müttefiklik düzeni öne çıkarken, CENTCOM sahasında access, basing and overflight rejimleri belirleyicidir; Hint-Pasifik'te dağıtılmış erişim ve dayanıklılık, Afrika'da partner-led esnek mevcudiyet, Batı Yarımküre'de ise hemispheric defense mantığı ağırlık kazanmaktadır (USEUCOM, 2025; USCENTCOM, 2025; USINDOPACOM, 2025; USAFRICOM, 2025; USSOUTHCOM, 2026). İkinci büyük bulgu, ABD'nin Suriye, Irak, Yemen, Afganistan ve İran bağlantılı operasyonlarının aynı hukukî ağırlığa sahip olmadığıdır. 2001 sonrasındaki ilk Afganistan müdahalesi ve 2014'te Irak'ın daveti üzerine IŞİD'e karşı yürütülen ilk operasyonlar, diğer örneklere kıyasla daha güçlü bir ilk hukukî zemine sahip görünmektedir. Buna karşılık Suriye'de “unwilling or unable” doktrinine dayalı genişletilmiş güç kullanımı, Yemen'de denizde savunma ile kara içi saldırılar arasındaki çizginin bulanıklaşması ve özellikle Irak toprağında İran bağlantılı hedeflemeler, dar m. 51 standardıyla daha zor bağdaşmaktadır (Amerika Birleşik Devletleri, 2014; Amerika Birleşik Devletleri, 2020; Amerika Birleşik Devletleri, 2024a). Üçüncü bulgu, ABD'nin tarihsel müdahale deseninin güncel dosyaları açıklayan önemli bir arka plan oluşturduğudur. Irak 2003 işgali, Kofi Annan'ın ifadesiyle Şart ile uyumlu görülmemiş; Abu Ghraib soruşturma ve senato materyalleri, işkence ve sistematik kötü muamele rejiminin yalnızca münferit sapmalar olarak açıklanamayacağını göstermiştir (Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri, 2004; ABD Senatosu, 2008). Nikaragua kararı ise ABD'nin kuvvet kullanmama ve müdahale etmeme yükümlülüklerini ihlal ettiğine hükmeden merkezî içtihattır (ICJ, 1986). Grenada ve Panama örnekleri de, BM Genel Kurulu'nun doğrudan askerî müdahaleleri sert şekilde kınadığı dosyalar olarak tarihsel örüntüyü tamamlamaktadır (BM Genel Kurulu, 1983; BM Genel Kurulu, 1989). İsrail bakımından raporun temel sonucu daha da nettir: analiz self-defence ile değil, işgal, ilhak girişimi ve egemenlik ihlali ile başlamalıdır. Golan, BM tarafından hâlen “occupied Syrian Golan” olarak tanımlanmaktadır ve 497 (1981) sayılı karar İsrail'in hukuk dayatma girişimini “null and void” ilan etmiştir (BM Güvenlik Konseyi, 1981). 2024 sonundan itibaren buffer zone ve area of separation içine uzanan yeni mevcudiyetler, BM tarafından 1974 Disengagement Agreement'ın ihlali olarak kayda geçirilmiştir (BM Sözcülüğü, 2024; BM Güvenlik Konseyi, 2025a). Lübnan'da Blue Line'ın kuzeyindeki mevcudiyet, beş nokta ve iki buffer zone, tam çekilmeme sorununu canlı tutmaktadır (BM Güvenlik Konseyi, 2025b; UNIFIL, 2025). Irak dosyasında İsrail'in İran'a yönelik
s. 33 | S a y f a operasyonlar için Irak hava sahasını kullanması, Irak egemenliği bakımından bağımsız ihlal doğurmaktadır (Irak, 2024). İran bakımından ise 2024'teki consular attack zinciri ile 2025'teki geniş çaplı saldırılar, self-defence ile reprisal arasındaki çizginin aşıldığı ve açık devletlerarası kuvvet kullanımının ağırlaştığı bir tablo üretmektedir (OHCHR, 2024a; OHCHR, 2025a). Raporun son ve en ağır bulgusu, cezasızlığın tesadüf değil; veto, yargı yetkisi sınırlılıkları, üçüncü devlet destek ağları ve söylem üretiminin birlikte kurduğu yapısal bir sonuç olduğudur. Bu nedenle uluslararası hukuk bakımından öneri, yumuşak diplomatik dil değil; ihlalin durdurulması, tekrar etmeme güvenceleri, restitution/compensation/satisfaction rejimi, ciddi ihlallerde tanımama ve yardım etmeme yükümlülüğü ve uygun koşullarda bireysel ceza sorumluluğunun soruşturulmasıdır (ILC, 2001, md. 30, 31, 34, 41; Roma Statüsü, 1998, md. 77).
s. 44 | S a y f a İçindekiler Yönetici Özeti 1. Giriş
2. Kavramsal Çerçeve ve Yöntem 3. Normatif Çerçeve
4. Yabancı Askerî Üslerin Hukukî Statüsü 5. ABD’nin Küresel Askerî Ayak İzi ve Operasyonel Mimarisi
6. ABD’nin Güncel Operasyonları
7. ABD’nin Tarihsel Hukuk İhlali Deseni 8. Küba Füze Krizi ve Yarımküre Güvenliği Refleksi
9. Çin ve Rusya’nın Latin Amerika’daki Varlığına ABD Tepkisi 10. İsrail’in Golan, Suriye, Lübnan, Irak ve İran’a Yönelik Güç Kullanımı
11. Seçici Meşruiyet, Çifte Standart ve Yapısal Cezasızlık 12. Sonuç: Cezasızlığın Sonuçları
13. Hukukî Sonuçlar, Yaptırımlar ve Öneriler Kaynakça
Şekiller ve Tablolar Şekil 1. Yabancı Bir Askerî Üssün Hukukî Değerlendirilmesi Şekil 2. Sınır Aşan Saldırının Hukukî Testi
Şekil 3. ABD’nin Küresel Askerî Ayak İzi (şematik harita) Şekil 4. Ortadoğu–Doğu Afrika Operasyon Yayları
Şekil 5. Seçili ABD Müdahale Dosyalarının Tipolojik Dağılımı Şekil 6. Latin Amerika’da Çin/Rusya Varlığı ve ABD Güvenlik Hassasiyetleri
Şekil 7. Golan, Güney Suriye ve Güney Lübnan’da Fiilî Kontrol ve İhlal Alanları Şekil 8. Yapısal Cezasızlık Döngüsü
Şekil 9. Seçili Dosyaların Hukukî Risk Profili
Şekil 10. 1961–2025 arasında seçilmiş kırılma vakaları
Tablo 1. Uluslararası Hukukta Temel Testler Tablo 2. ABD’nin Güncel Operasyonları İçin Karşılaştırmalı Hukukî Değerlendirme Matrisi
Tablo 3. ABD’nin Tarihsel Müdahale Pratikleri Tablo 4. İsrail’in Bölgesel Dosyaları İçin Karşılaştırmalı Hukukî Sonuç Matrisi
Tablo 5. Devlet Sorumluluğu ve Hukukî Sonuçlar Tablo 6. Seçilmiş Çekirdek Vakalar İçin Karşılaştırmalı Hukukî Sonuç Matrisi
s. 55 | S a y f a 1. Giriş Çağdaş uluslararası hukuk tartışmalarında en sık karıştırılan konulardan biri, yabancı askerî üslerin hukukî statüsü ile bu üslerden yürütülen sınır aşan operasyonların hukukî statüsünün aynı mesele sanılmasıdır. Oysa bir devletin başka bir devlet ülkesinde askerî mevcudiyet bulundurması ile o mevcudiyetten üçüncü devletlere yönelen kuvvet kullanımı, normatif olarak ayrı katmanlara aittir. Birincisi devlet rızası, ikili düzenlemeler ve statü rejimiyle; ikincisi ise doğrudan kuvvet kullanma yasağı, meşru müdafaa, egemenlik, işgal ve devlet sorumluluğu ile ilgilidir (Birleşmiş Milletler, 1945, md. 2(4), 51; ILC, 2001, md. 20, 21). Bu raporun temel araştırma sorusu şudur: Bir devletin küresel askerî ayak izi, hangi noktada hukuken kabul edilebilir bir konuşlanma düzeninden, sınır aşan ve çoğu zaman yaptırımsız kalan bir kuvvet projeksiyonu sistemine dönüşmektedir? İkinci soru, aynı hukukun neden bazı aktörler bakımından sert, bazıları bakımından gevşek işlediği; üçüncü soru ise cezasızlığın neden yeni ihlaller üreten yapısal bir sonuca dönüştüğüdür. Bu çerçevede rapor, ABD'nin güncel ve tarihsel müdahale pratiği ile İsrail'in bölgesel güç kullanımını aynı hukukî test seti altında incelemektedir.
1.1. Araştırma Sorusu ve Alt Sorular Bu çalışmanın ana araştırma sorusu, ABD’nin kıtalarötesi askerî ayak izi ile İsrail’in bölgesel güç kullanımı ve işgal pratiklerinin, uluslararası hukukun kuvvet kullanma, işgal, egemenlik ve devlet sorumluluğu rejimleri bakımından nasıl değerlendirilmesi gerektiği ve bu ihlallerin neden etkili sonuç üretmediğidir. Bu ana soruya bağlı olarak beş alt soru izlenmektedir: yabancı askerî üslerin kendisi hangi koşullarda hukukî sayılabilir; bu üslerden yürütülen saldırılar hangi eşiği aştığında hukuka aykırı hâle gelir; self-defence söylemi hangi noktada genişletilmiş güvenlik doktrinine dönüşür; işgal, ilhaklaştırma ve buffer zone pratiği hangi hukukî kategoriler altında değerlendirilmelidir; veto, yargı yetkisi sınırları ve üçüncü devlet desteği cezasızlığı nasıl üretir?
1.2. Ana Tez ve Çalışmanın Katkısı Bu raporun ana tezi, ABD’nin küresel askerî konuşlanma ve sınır aşan operasyon deseni ile İsrail’in işgal, ilhaklaştırma ve bölgesel güç kullanımı pratiklerinin, uluslararası hukukun istisna rejimlerini aşırı genişleterek kuvvet kullanma yasağını fiilen aşındırdığı; cezasızlığın ise bu ihlalleri münferit olmaktan çıkarıp yapısal hâle getirdiğidir. Çalışma üç özgün katkı sunmaktadır. Birincisi, yabancı askerî üslerin hukukunu bu üslerden yürütülen saldırıların hukukundan sistematik biçimde ayırmaktadır. İkincisi, ABD ve İsrail vakalarını tek bir karşılaştırmalı hukukî matriste birlikte incelemektedir. Üçüncüsü, cezasızlığı norm eksikliği olarak değil, sonuç rejiminin siyasal blokajı olarak tanımlamaktadır.
1.3. Literatürdeki Boşluk Mevcut literatür genellikle self-defence, unwilling or unable, occupation law, targeted killing, Golan, 1701 rejimi, drone warfare veya ABD üsleri gibi başlıklara ayrı ayrı odaklanmaktadır. Bu rapor ise bu dağınık tartışmaları tek bir hukukî çerçevede birleştirerek, kuvvet kullanma, işgal, egemenlik ihlali, üçüncü devlet sorumluluğu ve yapısal cezasızlık eksenlerinde bütünlüklü bir sentez üretmektedir.
s. 66 | S a y f a 2. Kavramsal Çerçeve ve Yöntem Çalışma, doktrinal hukuk analizi ile karşılaştırmalı vaka incelemesini birleştiren bir tasarıma sahiptir. Normatif düzeyde BM Şartı, ICJ içtihadı, ILC Devlet Sorumluluğu Maddeleri, ICRC'nin occupation hukukuna ilişkin çerçevesi ve ilgili BM belgeleri esas alınmıştır. Vaka düzeyinde ise her dosya aynı yedi aşamalı testten geçirilmiştir: kuvvet kullanımı var mı; ev sahibi devletin geçerli rızası mevcut mu; üçüncü devlete yönelen fiil var mı; Article 51 şartları oluşmuş mu; egemenlik veya toprak bütünlüğü sorunu doğuyor mu; fiil effective control veya occupation sonucuna yol açıyor mu; üçüncü devletler yardım veya destek sağlıyor mu? (ICJ, 1986; ICJ, 2005; ICRC, 2012). Bu çerçevede “yabancı üs” kavramı da tek başına kullanılmamıştır. Kalıcı üsler, rotasyonel konuşlanma alanları, lojistik düğümler, erişim/overflight düzenlemeleri ve doğrudan operasyon platformları birbirinden ayrılmıştır. Çünkü hukukî risk, çoğu zaman mevcudiyetin varlığından değil; bu mevcudiyetin hangi tür kuvvet kullanımını mümkün kıldığından doğmaktadır. Rapor boyunca “mevcudiyetin hukuku” ile “kullanımın hukuku” bilinçli biçimde ayrılmıştır.
2.1. Yöntem ve Kaynak Hiyerarşisi Çalışma, doktrinal uluslararası hukuk analizi ile karşılaştırmalı vaka incelemesini birleştirmektedir. Birincil ağırlık BM Şartı, ILC Devlet Sorumluluğu Maddeleri, Güvenlik Konseyi ve Genel Kurul kararları, ICJ ve ICC metinleri, resmî devlet mektupları ve OHCHR–ICRC–BM saha mekanizmalarının belgelerine verilmiştir. Akademik literatür ve yüksek nitelikli düşünce kuruluşu raporları ise yorumlayıcı ve karşılaştırmalı çerçeveyi güçlendirmek için kullanılmıştır.
2.2. Vaka Seçim Ölçütleri Vaka seçimi altı ölçüte göre yapılmıştır: birincil hukuk kaynağı bulunabilirliği, yüksek normatif yoğunluk, tarihsel temsil gücü, örüntü gösterme kapasitesi, güncel tartışmaya katkı ve farklı ihlal türlerini temsil etme. Bu nedenle Irak 2003, Nikaragua, Suriye 2014 sonrası, Süleymani 2020, Yemen 2024–2025, Golan, Lübnan’daki beş mevzi ve İsrail–İran 2025 gibi dosyalar ana gövdeye alınmıştır.
2.3. Hukukî Test Matrisi Her vaka aynı asgari hukukî testten geçirilmiştir: kuvvet kullanımı var mı; ev sahibi devlet rızası var mı; hedef üçüncü devlet mi; meşru müdafaa iddiası ileri sürülmüş mü; silahlı saldırı eşiği, gereklilik, orantılılık ve bildirim şartları karşılanıyor mu; egemenlik ihlali mevcut mu; occupation/effective control riski doğuyor mu; üçüncü devlet desteği ve devlet sorumluluğu gündeme geliyor mu? Bu standartlaştırılmış test, vaka hükümlerinin keyfî değil karşılaştırılabilir olmasını sağlamaktadır.
2.4. Sınırlılıklar Bazı vakalarda devletlerin tam askerî planlama belgeleri veya hedefleme dosyaları kamuya açık değildir. Bu nedenle analiz, kamuya açık birincil metinler ve güvenilir kurumsal belgelerle sınırlı biçimde yürütülmüştür. Ancak kullanılan kaynak mimarisi, hukukî hüküm kurmaya yetecek yoğunluk ve çeşitliliktedir.
3. Normatif Çerçeve Uluslararası hukukta başlangıç normu kuvvet kullanma serbestisi değil, kuvvet kullanma yasağıdır. Şart'ın 2(4). maddesi, devletlerin başka bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasî
s. 77 | S a y f a bağımsızlığına karşı kuvvet kullanımını yasaklar. 51. madde ise meşru müdafaayı ancak silahlı saldırı meydana gelirse ve ancak gerekli/orantılı tedbirler bakımından tanır (Birleşmiş Milletler, 1945). ICJ'nin Nikaragua kararı, meşru müdafaanın dar yorumlanması gerektiğini ve “armed attack” eşiğinin gevşetilemeyeceğini vurgulamıştır (ICJ, 1986). Devlet rızası hukuka aykırılığı yalnızca verildiği sınırlar içinde dışlayabilir. ILC'nin 20. maddesi, rızanın somut fiili kapsaması ve geçerli olması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bir devletin ülkesinde yabancı askerî mevcudiyete izin vermesi, bu mevcudiyetin üçüncü devletlere yönelen bütün eylemlerini otomatik olarak hukukîleştirmez (ILC, 2001, md. 20). Countermeasures ve reprisal söylemi de silahlı güç kullanımına bağımsız dayanak üretmez; ILC 50. madde, karşı önlemlerin BM Şartı'ndaki kuvvet kullanmama yükümlülüğünü etkileyemeyeceğini açıkça söylemektedir (ILC, 2001, md. 50). Occupation, ICRC'nin occupation hukukuna ilişkin çerçevesine göre, bir devletin egemenliği bulunmayan bir toprak üzerinde rıza dışı effective control kurması hâlinde ortaya çıkar. Bu nedenle uzun süreli buffer zone, fiilî denetim, sürekli askerî mevcudiyet ve işlevsel otorite alanları occupation hukukunu tetikleyebilir (ICRC, 2012). Aynı biçimde üçüncü devlet desteği de nötr değildir. ILC 16. maddeye göre bir devlet, başka bir devletin uluslararası hukuka aykırı fiiline yardım veya destek sağladığında ve bunu bilerek yaptığında sorumluluk doğabilir; 41. madde ise ciddi ihlaller karşısında diğer devletlerin tanımama ve yardım etmeme yükümlülüğüne işaret eder (ILC, 2001, md. 16, 41).
3.1. Kuvvet Kullanma Yasağı ve Dar İstisna Mantığı Uluslararası hukukta varsayılan serbestlik değil, varsayılan yasaktır. Kuvvet kullanma ancak açık rıza, Güvenlik Konseyi yetkilendirmesi veya 51. madde kapsamındaki dar meşru müdafaa şartları altında istisnaî olarak gündeme gelebilir. Bu nedenle güvenlik söylemi üretilmiş olması, tek başına hukukî meşruiyet anlamına gelmez.
3.2. Devlet Rızası, Davet ve Kapsam Sorunu Devlet rızası hukuka aykırılığı yalnızca verildiği sınırlar içinde dışlayabilir; rıza, süre, coğrafya, hedef ve operasyon türü bakımından sınırsız yorumlanamaz. Bir devletin kendi toprağındaki yabancı askerî mevcudiyete onay vermesi, üçüncü devlete karşı otomatik saldırı yetkisi üretmez.
3.3. Occupation, Effective Control ve İlhaklaştırma Occupation hukuku bakımından belirleyici unsur, yabancı bir devletin egemen olmadığı toprak üzerinde rıza dışı ve kullanılabilir otorite kurmasıdır. Bu nedenle uzun süreli askerî mevcudiyet, buffer zone, yerleşim genişlemesi, idarî hukuk dayatma ve kaynak kontrolü birlikte değerlendirildiğinde, kuvvet kullanma tartışması occupation ve annexation attempt rejiminden ayrı düşünülemez.
3.4. Reprisal, Karşı Önlem ve Üçüncü Devlet Sorumluluğu Karşı önlemler yeni bir silahlı misilleme lisansı üretmez. Aynı şekilde, üs tahsisi, hava sahası açılması, istihbarat paylaşımı veya lojistik kolaylaştırma gibi destek biçimleri, belirli şartlar altında üçüncü devlet sorumluluğu doğurabilir. Bu rapor, bu nedenle sadece faili değil, ihlali mümkün kılan altyapıyı da hukukî değerlendirme kapsamına almaktadır.
s. 88 | S a y f a Tablo 1. Uluslararası Hukukta Temel Testler
Norm Ana Soru Kısa Sonuç
BM Şartı md. 2(4) Başka bir devlete karşı kuvvet kullanımı var mı? Başlangıç varsayımı yasaktır.
BM Şartı md. 51 Gerçek veya yakın silahlı saldırı var mı? Meşru müdafaa dar ve şartlı istisnadır.
ILC md. 20 Geçerli devlet rızası mevcut mu? Rıza yalnızca sınırları içinde etkilidir.
ICRC occupation Rıza dışı effective control kurulmuş mu? Occupation hukuku devreye girebilir.
ILC md. 16 Üçüncü devlet yardım/destek sağlıyor mu? Belirli şartlarda yardımcı devlet sorumluluğu doğabilir.
ILC md. 30–31–34 İhlal sonrası hangi sonuçlar doğar? Durdurma, tekrar etmeme ve reparation zorunludur.
Not: Yazar tarafından BM Şartı, ILC Devlet Sorumluluğu Maddeleri ve ICRC'nin occupation hukukuna ilişkin çerçevesi temel alınarak hazırlanmıştır.
Şekil 1. Yabancı Bir Askerî Üssün Hukukî Değerlendirilmesi
Not: Şema, rıza, kapsam, üçüncü devlete taşma ve effective control testlerini birlikte göstermektedir.
s. 99 | S a y f a Şekil 2. Sınır Aşan Saldırının Hukukî Testi
Not: Şema, meşru müdafaa iddiasının kuvvet kullanma, egemenlik ve reprisal ayrımlarıyla birlikte nasıl değerlendirildiğini özetlemektedir.
4. Yabancı Askerî Üslerin Hukukî Statüsü Yabancı askerî üslerin hukuku, tek tip ve otomatik bir meşruiyet alanı değildir. Kalıcı üsler, rotasyonel konuşlanmalar, müşterek kullanım tesisleri ve lojistik düğümler, farklı hukukî riskler taşır. NATO SOFA'nın kendisi bile, yabancı kuvvetlerin başka bir devlet ülkesindeki “statü”sünü düzenler; fakat bu, üçüncü devletlere karşı sınırsız kuvvet kullanma yetkisi veren bir metin değildir (NATO, 1951). Buradan çıkan ana sonuç şudur: üssün mevcudiyeti ile üsten çıkan saldırının meşruiyeti aynı mesele değildir. Modern harekât ağlarında üsler çoğu zaman yalnızca fizikî tesis değildir; aynı zamanda hedefleme, yakıt, veri akışı, transit ve istihbarat bağlantı noktalarıdır. Bu nedenle hukukî analiz, “saldırı nereden kalktı?” sorusuyla sınırlanamaz; “saldırıyı hangi altyapı mümkün kıldı?” sorusunu da içermelidir. Rıza yoksa veya rıza yalnızca mevcudiyeti kapsıyor ama üçüncü devlete taşan fiili kapsamıyorsa, mesele yeniden m. 2(4) ve m. 51 rejimine döner.
5. ABD’nin Küresel Askerî Ayak İzi ve Operasyonel Mimarisi ABD'nin küresel askerî ayak izi, coğrafî olarak dağılmış tesislerin pasif toplamı değil; çok katmanlı bir kuvvet projeksiyonu ağıdır. USEUCOM, CENTCOM, INDOPACOM, AFRICOM ve SOUTHCOM belgeleri birlikte okunduğunda, bu ağın bölgesel olarak farklılaştığı görülmektedir: Avrupa’da ileri savunma ve müttefiklik, CENTCOM sahasında access/basing/overflight, HintPasifik'te dağınık erişim ve dayanıklılık, Afrika'da partner-led esnek mevcudiyet, Batı Yarımküre'de ise hemispheric defense mantığı ön plana çıkmaktadır (USEUCOM, 2025; USCENTCOM, 2025; USINDOPACOM, 2025; USAFRICOM, 2025; USSOUTHCOM, 2026).
s. 1010 | S a y f a USEUCOM'un 2025 posture statement'ı Avrupa tiyatrosunda yaklaşık 80.000 Amerikan personelinden ve Rusya'nın Atlantik'e açılmasını engellemeye dönük ileri savunma mantığından söz etmektedir. CENTCOM ise 2025 posture statement'ında access, basing and overflight düzenlemelerini “key enabler” olarak tanımlamakta; Katar, Bahreyn, Kuveyt, Ürdün, Irak ve diğer ortakların altyapı ve lojistik katkısının, bölgesel harekâtın merkezinde olduğunu açıkça kabul etmektedir. INDOPACOM Hint-Pasifik'i öncelik tiyatrosu olarak tanımlarken, AFRICOM Doğu Afrika'da yoğunlaşan esnek mevcudiyeti ve partner-led yaklaşımı vurgulamaktadır. SOUTHCOM ise yarımküresel savunmayı, rakip güçlerin altyapı ve liman yerleşimini sınırlayan bir “key terrain” siyasetiyle birleştirmektedir. Şekil 3. ABD’nin Küresel Askerî Ayak İzi
Not: Şematik harita; USEUCOM, USCENTCOM, USINDOPACOM, USAFRICOM ve USSOUTHCOM posture statement’ları temel alınarak hazırlanmıştır.
Şekil 4. Ortadoğu–Doğu Afrika Operasyon Yayları
Not: Şematik gösterim; Suriye, Irak, İran, Yemen ve Afganistan çevresindeki operasyonel bağlantı mantığını özetlemektedir.
s. 1111 | S a y f a 6. ABD’nin Güncel Operasyonları: Suriye, Irak, Yemen, Afganistan ve İran Suriye dosyasında ABD'nin 2014 tarihli Güvenlik Konseyi mektubu, Irak'ın yardım talebi ile Suriye'deki IŞİD güvenli bölgeleri arasında bağ kurmuş ve bu bağlamda “necessary and proportionate” kuvvet kullanımını self-defence kapsamında savunmuştur (Amerika Birleşik Devletleri, 2014). İlk evrede Irak'ın açık daveti, dosyaya diğer örneklere kıyasla daha güçlü bir hukukî zemin sağlamış olsa da, dayanağın merkezinde Şart'ta açıkça yazmayan “unwilling or unable” yaklaşımı da vardır. 2021 sonrasındaki milis hedeflemeleri ve 2024'teki karşılık zinciri ise bu zemini daha da zayıflatmış; self-defence iddiası gittikçe daha geniş ve süreğen bir güvenlik anlatısına dönüşmüştür (Amerika Birleşik Devletleri, 2021a; 2024a). Irak dosyası iki ayrı hukukî dönem üretmektedir. 2014'te IŞİD'e karşı açık Irak daveti üzerine yürütülen ilk destek operasyonları, rıza nedeniyle daha savunulabilir görünür. Buna karşılık 2020'de General Süleymani'nin Bağdat'ta öldürülmesi gibi örnekler, Irak'ın egemenliği bakımından bağımsız ve ağır sorunlar doğurmuştur. Irak'ın kendi mektubu bu saldırıyı kendi toprağında işlenmiş terör saldırısı olarak nitelemiş; İran ise Article 51 yorumunu reddetmiştir (Irak, 2020; İran, 2020; Amerika Birleşik Devletleri, 2020). Yemen dosyasında denizdeki anlık savunma tedbirleri ile Yemen içindeki tekrar eden hava saldırıları arasındaki ayrım belirleyicidir. Güvenlik Konseyi'nin 2722 (2024) sayılı kararı Husilerin ticari gemilere saldırılarını durdurmasını istemiş ve devletlerin gemilerini savunma hakkını not etmiştir; ancak açık bir kuvvet kullanma yetkilendirmesi vermemiştir (BM Güvenlik Konseyi, 2024). Dolayısıyla gemi savunması ile kara içi genişletilmiş saldırı kampanyası hukukî bakımdan aynı kuvvette değildir. Afganistan bakımından ise 2001 sonrası ilk müdahale, 11 Eylül ve 1368/1373/1386 hattı nedeniyle daha geniş kabul görmüş; buna karşılık 2021 sonrası over-thehorizon saldırılar yeniden tartışmalı m. 51 alanına dönmüştür. Tablo 2. ABD’nin Güncel Operasyonları İçin Karşılaştırmalı Hukukî Değerlendirme Matrisi
Dosya Resmî Gerekçe Rıza Ana Hukukî Sorun Ara Hüküm
Suriye Irak’ın kolektif meşru müdafaası; sonra milis/selfdefence çizgisi Suriye bakımından yok; Irak bakımından dolaylı bağ “Unwilling or unable”, egemenlik ve süreğen saldırı sorunu İlk evre tartışmalı ama daha savunulabilir; sonraki evrelerde yüksek derecede tartışmalı
Irak 2014’te davet; 2020’de İran bağlantılı future attacks savunusu 2014’te var; 2020’de açık ve yeterli değil Irak egemenliği, hedefli öldürme, genişletilmiş selfdefence Aynı sahada iki farklı hukukî rejim
Yemen Deniz güvenliği ve gemi savunması Ev sahibi rıza yok Denizde savunma ile kara içi kampanya ayrımı Anlık savunma daha güçlü; süreğen saldırılar daha zayıf
Afganistan 11 Eylül sonrası selfdefence; sonra overthe-horizon 2001 sonrası farklı; 2021 sonrası yok İlk müdahale ile uzun savaşın aynılaştırılması sorunu Başlangıç daha güçlü, sonrası çok daha tartışmalı
İran hedeflemeleri Caydırma ve future attacks Üçüncü devlet toprağı üzerinden yürütülmesi de sorunlu Reprisal ve anticipatory self-defence çizgisi Dar yorumla kuvvetle muhtemel hukuka aykırılık
Not: Bu tablo, raporun hukukî test matrisi kullanılarak hazırlanmış analitik özet niteliğindedir.
s. 1212 | S a y f a 7. ABD’nin Tarihsel Hukuk İhlali Deseni: İşgal, Müdahale, İşkence ve Rejim Değişikliği Irak 2003, çağdaş jus ad bellum tartışmalarının merkezî dönüm noktalarından biridir. BM Genel Sekreteri Kofi Annan, Eylül 2004’te BBC’ye verdiği röportaj sonrasında yapılan resmî basın bilgilendirmesinde, savaşın BM Şartı ile uyumlu olmadığını açık biçimde ifade etmiştir (Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri, 2004). Bu açıklama tek başına mahkeme hükmü değildir; fakat BM sisteminin en üst düzey siyasî-hukukî makamının, kuvvet kullanma yasağı ile 2003 saldırısı arasındaki kopuşu nasıl gördüğünü kayda geçirmesi bakımından son derece önemlidir. Irak işgali sonrasında Abu Ghraib dosyası, occupation law ile gözaltı-işkence rejiminin iç içe geçtiği bir alan açtı. Taguba raporundan alıntılar, Kongre ve Senato materyallerinde “sadistic, blatant, and wanton criminal abuses” ve “systemic and illegal abuse” ifadeleriyle dolaşıma girdi; Senato'nun 2008 tarihli Inquiry into the Treatment of Detainees in U.S. Custody raporu da sorgu teknikleri ile istismar zinciri arasındaki bağlantıları ayrıntılı biçimde irdeledi (ABD Temsilciler Meclisi, 2004; ABD Senatosu, 2008). Abu Ghraib, bu nedenle münferit sapma değil; işgal altındaki gözaltı rejiminin nasıl hukuk dışılaşabileceğinin sembolik ve hukukî örneğidir. Vietnam, Laos ve Kamboçya dosyaları ise savaşın coğrafî olarak genişlemesinin hukukî sorunlarını görünür kılar. ABD Dışişleri Bakanlığı'nın resmî tarih materyalleri, Kamboçya ve Laos’a uzanan operasyon çizgisini ayrıntılı biçimde kayıt altına almıştır; 1969–1976 FRUS Cilt VII de savaşın Laos ve Kamboçya'ya uzanan karar ve operasyon düzeyini belgelendirmektedir (U.S. Department of State, 2026b; 2010). Bu dosyalarda tek ve tekdüze bir uluslararası yargı hükmü bulunmasa da, savaşın üçüncü ülkelere genişlemesi, yoğun bombardıman, sivil etki ve hukukun coğrafî sınırlarının aşılması bakımından derin bir meşruiyet krizi üretmiştir. Nikaragua davası ise bu tarihsel örüntünün hukukî omurgasını en berrak biçimde sağlar. ICJ 1986 tarihli hükmünde, ABD’nin Nikaragua’ya karşı kuvvet kullanmama ve iç işlerine karışmama yükümlülüklerini ihlal ettiğine karar vermiştir (ICJ, 1986). Grenada ve Panama bakımından BM Genel Kurulu da sert pozisyon almış; 38/7 sayılı Grenada kararı ve 44/240 sayılı Panama kararı, ABD müdahalesini uluslararası hukuk açısından açık biçimde kınamıştır (BM Genel Kurulu, 1983; 1989). Venezuela örneği ise doğrudan işgal değil, rejim değişikliği baskısı, tanıma siyaseti ve kapsamlı yaptırımların egemenlik üzerindeki etkileri nedeniyle rapora ayrı bir müdahale-araçları başlığı altında dahil edilmiştir (OFAC, 2026).
s. 1313 | S a y f a Şekil 5. Seçili ABD Müdahale Dosyalarının Tipolojik Dağılımı
Not: Grafik, bu raporda ayrı başlık altında ele alınan tarihsel ABD vakalarının tipolojik dağılımını göstermektedir.
Tablo 3. ABD’nin Tarihsel Müdahale Pratikleri
Vaka Başlıca Hukukî Sorun Kurumsal / Yargısal Tepki Ara Sonuç
Irak 2003 WMD gerekçesi, önleyici savaş doktrini, işgal BM Genel Sekreteri savaşın Şart ile uyumlu olmadığını söyledi Kuvvet kullanma yasağının aşılması ve uzun süreli işgal
Abu Ghraib İşkence, aşağılayıcı muamele, komuta sorumluluğu Taguba raporu ve Senato soruşturmaları Occupation altında sistematik hukuk dışılık
Vietnam– Laos– Kamboçya Savaşın coğrafî genişlemesi ve yoğun bombardıman Resmî tarih belgeleri ve geniş hukukî tartışma Sınır aşan savaş pratiğinin derin meşruiyet krizi
Nikaragua Kuvvet kullanmama ve müdahale etmeme yükümlülüğü ICJ 1986 kararı ABD aleyhine açık içtihat
Grenada / Panama Doğrudan müdahale ve rejim değişikliği BM Genel Kurulu kararları BM düzeyinde sert kınama
Venezuela Müdahale yasağı, yaptırım ve rejim değişikliği baskısı Tartışmalı egemenlik ve yaptırım etkisi Doğrudan işgal değil; baskı ve müdahale araçları dosyası
Not: Tablo, tarihsel örüntünün hukukî niteliğini özetlemek amacıyla hazırlanmıştır.
s. 1414 | S a y f a 8. Küba Füze Krizi ve Yarımküre Güvenliği Refleksi 1962 Küba Füze Krizi, ABD'nin kendi yarımküresindeki rakip askerî yerleşimi hangi hukukî ve stratejik dille okuduğunu gösteren kurucu örnektir. U.S. Department of State'in resmî tarih anlatımı, Kennedy'nin 22 Ekim 1962'de deniz “quarantine”i ilan ettiğini ve bu kelimenin özellikle “blockade” yerine seçildiğini; çünkü blockade'ın savaş hâli varsayan bir terim olduğunu, quarantine'ın ise OAS desteğini kolaylaştıran hukukî-diplomatik bir dil ürettiğini açıkça belirtmektedir (U.S. Department of State, 2026a). FRUS belgeleri de Washington'un Rio Antlaşması ve OAS Organ of Consultation zeminini, doğrudan ve pürüzsüz bir m. 51 savunusundan daha kullanışlı gördüğünü göstermektedir (FRUS, 1962a; 1962b). Krizin özü, Sovyet füzelerinin sadece teknik menzil sorunu değil; Batı Yarımküre'de rakip büyük güç kapasitesinin kabul edilemez görülmesiydi. Bu tarihsel refleks, günümüzde Latin Amerika’daki Çin ve Rusya varlığına verilen tepkileri anlamak için de önemlidir. Sorun artık klasik füze yerleştirmesi değil; uzay istasyonları, kritik limanlar, güvenlik altyapısı ve deniz gücü gösterileri üzerinden şekillenmektedir. Fakat yarımküresel güvenlik hassasiyeti, biçim değiştirerek sürmektedir.
9. Çin ve Rusya’nın Latin Amerika’daki Varlığına ABD Tepkisi Latin Amerika dosyasında doğru soru “klasik askerî üs var mı?” değildir. Pentagon'un 2025 Çin raporu ve USSOUTHCOM'un 2025–2026 posture statement’ları, Çin'i daha çok uzay tesisleri, limanlar ve kritik altyapı üzerinden; Rusya'yı ise savaş gemisi ziyaretleri, GLONASS, güvenlik/personel altyapısı ve dost rejimlerle askerî bağlar üzerinden değerlendirmektedir (U.S. Department of Defense, 2025; USSOUTHCOM, 2025; 2026). Bu tablo, Çin bakımından klasik bir teyitli büyük PLA üssünden çok dual-use ayak izine; Rusya bakımından ise daha görünür askerî işaretlere işaret etmektedir. ABD'nin tepkisi de yalnızca söylem düzeyinde değildir. 2026 SOUTHCOM posture statement, Panama Kanalı'nı “top priority” ilan etmekte; Panama, Peru ve Guatemala gibi noktalarda karşıyerleşim ve karşı-erişim niteliğinde ortak altyapı ve güvenlik düzenlemelerini öne çıkarmaktadır (USSOUTHCOM, 2026). Böylece Küba 1962'de gördüğümüz yarımküre refleksi, bugün daha düşük yoğunlukta ama benzer stratejik mantıkla sürmektedir: rakip güçlerin Batı Yarımküre'de dayanak elde etmesi, Washington tarafından yalnızca bölgesel değil, doğrudan homeland defense sorunu olarak okunmaktadır.
s. 1515 | S a y f a Şekil 6. Latin Amerika’da Çin/Rusya Varlığı ve ABD Güvenlik Hassasiyetleri
Not: Şematik harita; USSOUTHCOM 2025–2026 posture statement’ları ve 2025 Çin askerî raporu temel alınarak hazırlanmıştır.
10. İsrail’in Golan, Suriye, Lübnan, Irak ve İran’a Yönelik Güç Kullanımının Uluslararası Hukuk Analizi İsrail'in bölgesel güç kullanımını değerlendirirken hukukî başlangıç noktası self-defence değildir; işgal, ilhak girişimi, egemenlik ihlali ve fiilî kontrol rejimidir. Golan bakımından uluslararası hukukî statü tartışmalı değildir: Güvenlik Konseyi'nin 497 (1981) sayılı kararı, İsrail'in kendi “laws, jurisdiction and administration”ını occupied Syrian Golan'a dayatmasını “null and void and without international legal effect” ilan etmiştir (BM Güvenlik Konseyi, 1981). 2025 İnsan Hakları Konseyi kararı ve 2025–2026 OHCHR materyalleri de occupied Syrian Golan dilini sürdürmekte; yerleşimlerin ve fiilî genişlemenin devam ettiğini göstermektedir (BM İnsan Hakları Konseyi, 2025; OHCHR, 2026). Dolayısıyla Golan'da ana hukukî kategori self-defence değil, occupation ve hukuk dışı ilhak girişimidir. Suriye'nin geri kalanında 8 Aralık 2024 sonrasında buffer zone ve area of separation içine uzanan yeni İsrail mevcudiyeti, BM Sözcülüğü ve Güvenlik Konseyi tartışmalarında 1974 Disengagement Agreement'ın ihlali olarak kayda geçirilmiştir (BM Sözcülüğü, 2024; BM Güvenlik Konseyi, 2025a). Yüzlerce hava saldırısıyla birleşen bu kara mevcudiyeti, self-defence istisnasının fiilen sürekli operasyon doktrinine dönüştürülmesi riskini doğurmaktadır. Lübnan bakımından ise sorun yalnızca sınır güvenliği değildir; Blue Line'ın kuzeyinde beş noktada süren İsrail mevcudiyeti ve iki buffer zone, UNIFIL ve Güvenlik Konseyi tarafından tam çekilmemenin ve devam eden egemenlik ihlalinin göstergesi olarak kaydedilmiştir (BM Güvenlik Konseyi, 2025b; UNIFIL, 2025). Irak dosyasında hedef devlet İran olsa bile, mağdur devlet Irak'tır. 2024 sonunda Irak'ın Güvenlik Konseyi'ne gönderdiği mektuplar, İsrail'in İran'a saldırı için Irak hava sahasını kullandığını ve bunun Irak egemenliğinin ağır ihlali olduğunu açıkça kayda geçirmiştir (Irak, 2024). İran dosyasında ise Nisan 2024'te Şam'daki İran konsolosluk binasına yönelik saldırı ve Haziran 2025'teki geniş ölçekli
s. 1616 | S a y f a operasyonlar, self-defence ile reprisal arasındaki çizgiyi aşan, state-to-state kuvvet kullanımı sorununu ağırlaştırmaktadır. OHCHR uzmanları Haziran 2025 saldırılarını kuvvet kullanma yasağının ciddi ihlali ve açık saldırı eylemi olarak nitelendirmiştir (OHCHR, 2024a; 2025a). Şekil 7. Golan, Güney Suriye ve Güney Lübnan’da Fiilî Kontrol ve İhlal Alanları
Not: Şematik görsel; Golan işgali, area of separation, Blue Line kuzeyi ve buffer zone tartışmalarını tek bir görsel düzlemde göstermektedir.
Tablo 4. İsrail’in Bölgesel Dosyaları İçin Karşılaştırmalı Hukukî Sonuç Matrisi
Dosya Başlangıç Normu Merkezî Sorun Ara Sonuç
Golan Occupation ve ilhak girişimi 497 (1981) sonrası hukuk dışı statü dayatımı ve yerleşim rejimi Self-defence ile açıklanamaz; işgal merkezî kategoridir
Suriye (genel) Egemenlik + 1974 anlaşma rejimi Buffer zone/area of separation ihlali ve yüzlerce hava saldırısı Süreklileşmiş istisna ve yoğun egemenlik ihlali
Lübnan 1701 ve Blue Line rejimi Beş nokta, iki buffer zone, tam çekilmeme Egemenlik ihlali; effective control arttıkça occupation riski
Irak Üçüncü devlet egemenliği İran’a saldırı için Irak hava sahasının kullanılması Bağımsız ve açık egemenlik ihlali
İran Kuvvet kullanma yasağı ve reprisal ayrımı Consular attack zinciri ve 2025 geniş saldırıları Çok yüksek hukukî risk ve kuvvetle muhtemel hukuka aykırılık
Not: Tablo, self-defence iddiasını değil; her dosyanın baskın hukukî karakterini özetlemektedir.
s. 1717 | S a y f a 11. Seçici Meşruiyet, Çifte Standart ve Yapısal Cezasızlık Raporun en önemli kavramsal sonucu, norm eksikliği değil uygulama seçiciliğidir. Güvenlik Konseyi veto düzeni, bağlayıcı kolektif güvenlik tedbirlerini büyük güç rızasına bağlamaktadır (Birleşmiş Milletler, 1945, md. 27). Dag Hammarskjöld Library'nin güncel veto listesi, bu yapının tarihsel değil yaşayan bir filtre olduğunu göstermektedir. ICJ, yüksek hukukî otoritesine rağmen, çekişmeli yargıda çoğu zaman devlet rızasına dayanır; kararların icrası ise yeniden Güvenlik Konseyi kanalına bağlanır (ICJ, 2026; Birleşmiş Milletler, 1945, md. 94). ICC ise bireysel ceza sorumluluğu için hayati olmakla birlikte, evrensel ve otomatik yetkiye sahip değildir (Roma Statüsü, 1998; ICC, 2026). Bu kurumsal sınırlılıklar, üçüncü devlet desteğiyle birleştiğinde yapısal cezasızlık üretir. Bir ihlali mümkün kılan üs, hava sahası, istihbarat, lojistik ve diplomatik koruma ağları görünmez kaldıkça, fail devletin maliyeti düşer. ILC 16 ve 41. maddeleri, tam da bu noktada yardımcı devlet sorumluluğu ve ciddi ihlallerde tanımama-yardım etmeme yükümlülüğü üretmektedir; ancak siyasî ortam bunların uygulanmasını çoğu kez engeller. Sonuç olarak hukuk vardır; fakat uygulamanın siyasî maliyeti eşit dağılmadığı için normun caydırıcılığı aşınır. Şekil 8. Yapısal Cezasızlık Döngüsü
Not: Şema, ihlal ile yeni ihlal arasındaki döngünün veto, yargı engelleri ve destek ağları üzerinden nasıl kurulduğunu göstermektedir.
s. 1818 | S a y f a Şekil 9. Seçili Dosyaların Hukukî Risk Profili
Not: Grafik, raporda kullanılan vaka matrisi üzerinden yazarın analitik kodlamasını göstermektedir; 1 düşük, 5 çok yüksek hukukî risk anlamına gelir.
12. Sonuç: Cezasızlığın Hukukî ve Siyasal Sonuçları Cezasızlık, nötr bir “yaptırım çıkmaması” durumu değildir. İhlal durdurulmadığında, occupation derinleşir, buffer zone kalıcılaşır, ilhak girişimi fiilî olguya dönüşür ve self-defence istisnası genişleyerek kuralı aşındırır. ILC 14. madde bakımından bazı ihlaller süreğendir; yani sadece geçmişte işlenmiş sayılmaz, sürdükçe yeni hukukî sorumluluk üretir. Bu nedenle Golan, Güney Lübnan, Suriye'deki fiilî mevcudiyet veya işgal altında kurulan gözaltı/işkence rejimleri, tek bir tarihte kapanmış dosyalar değil; devam ettikçe hukukî niteliği ağırlaşan yapılardır (ILC, 2001). Cezasızlığın ikinci büyük sonucu, self-defence istisnasının kurala dönüşmesidir. Article 51 dar ve istisnaî bir mekanizma iken, yaptırımsızlık ortamında tekrar eden, coğrafî olarak genişleyen ve zamansal olarak uzayan operasyon zincirlerinin ortak etiketi hâline gelebilir. Bu da m. 2(4) rejimini yalnızca bir metin normuna indirger; norm ortadan kalkmaz, fakat caydırıcılığı boşalır. Üçüncü sonuç, üçüncü devlet desteğinin görünmezleşmesidir: üs sağlayan, transit açan, veri ve hedefleme desteği sunan aktörlerin maliyeti düştükçe ihlal ağ temelli ve daha sürdürülebilir hâle gelir. Dördüncü sonuç ise sivil zarar, yerinden edilme ve altyapı yıkımının olağanlaşmasıdır; hukuk dışı kuvvet kullanımı toplumsal ve kuşaklararası tahribata dönüşür.
13. Hukukî Sonuçlar, Yaptırımlar ve Öneriler Uluslararası hukukta devletler bakımından asli sonuç, ceza değil sorumluluk rejimidir. ILC 30. madde, ihlal eden devletin hukuka aykırı fiili derhâl durdurmasını ve şartlar gerektiriyorsa tekrar etmeme güvencesi vermesini zorunlu kılar. 31 ve 34. maddeler ise tam reparation ilkesini kurar:
s. 1919 | S a y f a mümkünse restitution, değilse compensation ve satisfaction (ILC, 2001, md. 30, 31, 34). Bu nedenle işgal, ilhak girişimi, sürekli egemenlik ihlali veya hukuka aykırı sınır aşan operasyonların ilk hukukî sonucu çekilme, statü değişikliğinin geri alınması ve zararların giderilmesidir. Ciddi ihlaller bakımından üçüncü devletlerin yükümlülüğü de nettir. ILC 41. madde, devletlerin bu tür durumları hukukî saymamasını ve sürdürülmelerine yardım etmemesini gerektirir. Bu, yalnızca diplomatik kınama değil; işgali, ilhakı veya ağır jus cogens ihlalini normalleştiren askerî, lojistik, idarî ve siyasî desteklerin kesilmesini de içerir. Güvenlik Konseyi bakımından ise m. 39–42 arasında tehdit, barış ihlali veya saldırı tespitinden yaptırımlara kadar uzanan araçlar mevcuttur; fakat bu araçların kullanılmaması norm eksikliği değil, siyasal blokaj sorunudur (Birleşmiş Milletler, 1945, md. 39–42). Bireysel ceza sorumluluğu bakımından Roma Statüsü, savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar için hapis, para cezası ve müsadere dâhil sonuçlar öngörmektedir (Roma Statüsü, 1998, md. 77). Ancak bu yaptırımlar yalnızca uygun yargı zemini oluştuğunda devreye girebilir. Bu nedenle raporun önerisi, soyut bir “ceza verilsin” çağrısından ziyade, delil koruma, belge toplama, fail zincirinin ayrıştırılması ve uygun uluslararası veya ulusal yargı kapılarının sistematik biçimde işletilmesi yönündedir. Kısacası hukukî sonuç, hem devlet sorumluluğu hem de uygun koşullarda bireysel ceza sorumluluğu düzeyinde düşünülmelidir. Tablo 5. Devlet Sorumluluğu ve Hukukî Sonuçlar
İhlal Türü Birincil Sonuç İkincil Sonuç Üçüncü Devlet Yükümlülüğü
İşgal / fiilî kontrol Durdurma ve çekilme Restitution / compensation Tanımama ve yardım etmeme
İlhak girişimi Hukuk dışı statünün geri alınması Satisfaction ve tekrar etmeme güvencesi Tanımama
Egemenlik ihlali / sınır aşan saldırı Kuvvet kullanımının durdurulması Tazminat ve diplomatik tatmin Destek zincirinin kesilmesi
İşkence / ağır ihlal Soruşturma ve reparation Bireysel sorumluluk ihtimali Ciddi ihlallerde işbirliği ve delil koruma
Ciddi jus cogens ihlali Derhâl sona erdirme Genişletilmiş reparation Tanımama + yardım etmeme + invoke etme
Not: Tablo, ILC Devlet Sorumluluğu Maddeleri ve Roma Statüsü ışığında hazırlanmıştır.
Kaynakça
s. 2020 | S a y f a Amerika Birleşik Devletleri. (2001). Letter dated 7 October 2001 from the Permanent Representative of the United States of America to the United Nations addressed to the President of the Security Council (S/2001/946). United Nations Digital Library. Amerika Birleşik Devletleri. (2014). Letter dated 23 September 2014 from the Permanent Representative of the United States of America to the United Nations addressed to the SecretaryGeneral and the President of the Security Council (S/2014/695). United Nations. Amerika Birleşik Devletleri. (2020). Letter dated 8 January 2020 from the Permanent Representative of the United States of America to the United Nations addressed to the President of the Security Council (S/2020/20). United Nations. Amerika Birleşik Devletleri. (2021a). Letter dated 27 February 2021 from the Permanent Representative of the United States of America to the United Nations addressed to the President of the Security Council (S/2021/202). United Nations. Amerika Birleşik Devletleri. (2024a). Letter dated 12 February 2024 from the Permanent Representative of the United States of America to the United Nations addressed to the President of the Security Council. United Nations. ABD Senatosu. (2008). Inquiry into the Treatment of Detainees in U.S. Custody. Senate Armed Services Committee. ABD Temsilciler Meclisi. (2004). Reports on detention, intelligence and corrections operations in Iraq, including the Taguba materials. U.S. Government Publishing Office. Armed Activities on the Territory of the Congo (Democratic Republic of the Congo v. Uganda), Judgment, I.C.J. Reports 2005. Birleşmiş Milletler. (1945). Charter of the United Nations. United Nations Treaty Series. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri. (2004, 16 Eylül). Noon briefing: Annan has said Iraq war not in conformity with U.N. Charter. United Nations. BM Genel Kurulu. (1983). The situation in Grenada (A/RES/38/7). United Nations Digital Library. BM Genel Kurulu. (1989). Effects of the military intervention by the United States of America in Panama on the situation in Central America (A/RES/44/240). United Nations Digital Library. BM Güvenlik Konseyi. (1981). Resolution 497 (1981). United Nations. BM Güvenlik Konseyi. (2001a). Resolution 1368 (2001). United Nations. BM Güvenlik Konseyi. (2001b). Resolution 1373 (2001). United Nations. BM Güvenlik Konseyi. (2001c). Resolution 1386 (2001). United Nations. BM Güvenlik Konseyi. (2024). Resolution 2722 (2024). United Nations. BM Güvenlik Konseyi. (2025a, 10 Nisan). Israel’s actions threaten Syria’s fragile political transition. UN Press. BM Güvenlik Konseyi. (2025b). Resolution 2790 (2025). United Nations. BM İnsan Hakları Konseyi. (2025). Human rights in the occupied Syrian Golan (A/HRC/RES/58/26). United Nations.
s. 2121 | S a y f a BM Sözcülüğü. (2024, 17 Aralık). Daily press briefing: buffer zone is a violation of the 1974 Disengagement Agreement. United Nations Press. FRUS. (1962a). Record of Meeting, 19 October 1962 (Document 31), Foreign Relations of the United States, 1961–1963, Vol. XI. FRUS. (1962b). Record of Meeting, 22 October 1962 (Document 41), Foreign Relations of the United States, 1961–1963, Vol. XI. Human Rights Committee. (2004). General Comment No. 31: The nature of the general legal obligation imposed on States Parties to the Covenant. OHCHR. ICC. (2026). How the Court works. International Criminal Court. ICJ. (1986). Military and Paramilitary Activities in and against Nikaragua (Nikaragua v. United States of America), Judgment, I.C.J. Reports 1986. ICJ. (2026). Basis of the Court’s jurisdiction. International Court of Justice. ICRC. (2012). Occupation and other forms of administration of foreign territory. International Committee of the Red Cross. ILC. (2001). Draft articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, with commentaries. United Nations. İran. (2020). Letter dated 29 January 2020 from the Permanent Representative of the Islamic Republic of Iran to the United Nations addressed to the President of the Security Council (S/2020/81). United Nations. İran. (2021). Letter dated 3 March 2021 from the Permanent Representative of the Islamic Republic of Iran to the United Nations addressed to the President of the Security Council (S/2021/257). United Nations. Irak. (2014). Letters to the Security Council requesting international assistance against ISIL (S/2014/440 and related documents). United Nations. Irak. (2020). Letter dated 8 January 2020 from the Permanent Representative of Iraq to the United Nations addressed to the President of the Security Council (S/2020/19). United Nations. Irak. (2024). Letter dated 19 November 2024 from the Permanent Representative of Iraq to the United Nations addressed to the President of the Security Council (S/2024/816). United Nations. NATO. (1951). Agreement between the Parties to the North Atlantic Treaty regarding the Status of their Forces (NATO SOFA). NATO. OHCHR. (2024a). Israel and Iran must de-escalate conflict, protect human rights, warn UN experts. Office of the High Commissioner for Human Rights. OHCHR. (2024b). Lebanon: Alarm at sharp escalation of hostilities between Israel and Hizbullah. Office of the High Commissioner for Human Rights. OHCHR. (2025a). UN experts condemn Israeli attack on Iran and urge end of hostilities. Office of the High Commissioner for Human Rights.
s. 2222 | S a y f a OHCHR. (2026). Update to the Human Rights Council on settlements and occupied Syrian Golan. Office of the High Commissioner for Human Rights. OFAC. (2026). Venezuela-related sanctions. U.S. Department of the Treasury. Roma Statüsü. (1998). Rome Statute of the International Criminal Court. U.S. Department of Defense. (2025). Annual Report to Congress: Military and Security Developments Involving the People’s Republic of China 2025. U.S. Department of Defense. (2025). Base Structure Report, FY2025 Baseline. Office of the Deputy Assistant Secretary of Defense for Infrastructure Modernization and Resilience. U.S. Department of State. (2026a). The Cuban Missile Crisis, October 1962. Office of the Historian. U.S. Department of State. (2026b). Ending the Vietnam War, 1969–1973. Office of the Historian. U.S. Department of State. (2010). Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume VII: Vietnam, July 1970–January 1972. Office of the Historian. USEUCOM. (2025). 2025 USEUCOM Posture Statement. U.S. House Armed Services Committee. USAFRICOM. (2025). 2025 Posture Statement to Congress. U.S. Africa Command. USCENTCOM. (2025). 2025 USCENTCOM Posture Statement. U.S. House Armed Services Committee. USINDOPACOM. (2025). 2025 U.S. Indo-Pacific Command Posture Statement. U.S. House Armed Services Committee. USSOUTHCOM. (2025). U.S. Southern Command Posture Statement 2025. USSOUTHCOM. (2026). U.S. Southern Command Posture Statement 2026. UNIFIL. (2025, 9 Aralık). One year since the cessation of hostilities agreement. United Nations Interim Force in Lebanon.
s. 2323 | S a y f a Ekler: Genişletilmiş Analitik Vaka Dosyaları ve Karşılaştırmalı Matris Bu ek bölüm, ana rapor gövdesinde kurulan argümanları derinleştirmek amacıyla seçilmiş çekirdek vakaları genişletilmiş analitik formatta bir araya getirir. Amaç, tek tek olay anlatmak değil; her vakanın kuvvet kullanma yasağı, işgal hukuku, egemenlik, devlet sorumluluğu ve cezasızlık deseni bakımından ne söylediğini ortak bir hukukî matriste görünür kılmaktır.
Ek A.1. Irak 2003 ve Abu Ghraib İrak 2003 dosyasının hukukî ağırlığı, yalnızca savaşın yıkıcılığından değil, Birleşmiş Milletler Şartı sisteminin en temel yasağıyla çarpışmasından doğmaktadır. BM Şartı’nın 2(4). maddesi devletlerin uluslararası ilişkilerinde başka bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasî bağımsızlığına karşı kuvvet kullanmasını yasaklar; 51. madde ise ancak silahlı saldırı hâlinde bireysel veya kolektif meşru müdafaaya izin verir. Irak 2003’te ileri sürülen güvenlik söylemi ise gerçekleşmiş ve devam eden bir silahlı saldırıdan çok, önleyici tehdit okuması, kitle imha silahı iddiası ve rejim değişikliği mantığı üzerine kurulmuştur. Kofi Annan’ın 16 Eylül 2004 tarihli açıklamasında savaşın BM Şartı ile uyumlu olmadığını söylemesi bu yüzden kurucu önemdedir. Irak 2003 yalnızca başarısız istihbarat veya yanlış politika örneği değildir; önleyici savaş mantığının, Şart rejiminin dar istisna yapısını fiilen genişletmeye çalıştığı tarihsel bir kırılmadır. Bu nedenle dosya, raporda 'güvenlik söylemi ile normatif meşruiyet arasındaki fark' başlığının en güçlü tarihsel örneği olarak okunmalıdır. Abu Ghraib bu dosyanın yan hikâyesi değil, sahadaki gerçek sonucudur. Taguba Raporu gözaltındaki kişilere karşı ağır ve sistematik kötü muamele bulguları ortaya koymuş; daha sonraki Senato ve resmî incelemeler de bu kötü muamelenin münferit birkaç kişiye indirgenemeyecek kadar yapısal olduğunu göstermiştir. Böylece Irak 2003 savaşı, yalnızca hukuka aykırı kuvvet kullanımı değil; işgal altında işkence ve aşağılayıcı muamele üreten hukuk dışı bir güvenlik rejimine dönüşmüştür. Bu nedenle bu vaka için ara hüküm açıktır: Irak 2003, BM Şartı’nın kuvvet kullanma rejimi bakımından ağır bir kırılmadır; Abu Ghraib ise bu kırılmanın işgal altındaki bedensel egemenlik üzerinde nasıl işlediğinin en açık kanıtıdır.
Ek A.2. Nikaragua 1986 Nikaragua dosyası, bu raporun en önemli hukukî dayanaklarından biridir; çünkü burada siyasî yorum değil, Uluslararası Adalet Divanı’nın açık hükmü vardır. ICJ 27 Haziran 1986 tarihli kararında ABD’nin Nikaragua’ya karşı kuvvet kullanmama ve müdahale etmeme yükümlülüklerini ihlal ettiğine hükmetmiştir. Kararın asıl önemi, self-defence ve kolektif güvenlik söyleminin otomatik meşruiyet üretmediğini göstermesidir. Mahkeme, güvenlik gerekçesini kabul etmemiş; doğrudan ve dolaylı kuvvet kullanımı arasındaki sınırı, destekleme ve vekil yapıların da hukukî sonuç doğurabileceğini ortaya koymuştur. Bu nedenle Nikaragua, raporun teorik omurgasında söylediği şeyi yargısal düzeyde doğrular: selfdefence iddiası hukukun son sözü değil, başlangıç noktasıdır. Ayrıca üçüncü devlet desteği ve yardım-etme sorumluluğu tartışmaları için de en güçlü tarihsel içtihat zemini burada kurulmaktadır.
s. 2424 | S a y f a Ek A.3. Bay of Pigs ve Rejim Değişikliği Mantığı Bay of Pigs dosyası, ABD müdahale deseninin erken ve çok berrak örneklerinden biridir. Resmî ABD tarih anlatımı, CIA’nın sürgündeki Kübalıları eğitip finanse ederek Castro rejimini devirmeye dönük silahlı bir plan kurduğunu açıkça göstermektedir. Bu dosyanın hukukî önemi, örtülü operasyon ile açık kuvvet kullanımı arasındaki çizgiyi görünür kılmasıdır. Bay of Pigs klasik anlamda büyük ölçekli Amerikan işgali değildi; ancak başka bir devlet toprağında hükümeti devirmeye dönük silahlı bir girişim, eğitim, finansman ve operasyonel yönlendirme desteğiyle oluşturulmuştur. Bu nedenle vaka, yalnızca istihbarat oyunu değil; egemenlik ihlali ve rejim değişikliği amaçlı güç kullanımı pratiği olarak okunmalıdır. Daha sonraki birçok vekil destekli müdahale için de tarihsel kalıp işlevi görmektedir.
Ek A.4. Vietnam–Laos–Kamboçya Hattı Vietnam dosyasının hukukî ağırlığı, tek bir savaştan çok savaşın coğrafî ve normatif genişleme mantığında yatar. Tonkin sonrası geniş yetki anlayışı, zamanla Laos ve Kamboçya’yı da kapsayan bölgesel bir savaş pratiğine dönüşmüştür. Buradaki kritik hukukî sorun, başlangıçtaki güvenlik gerekçesinin komşu devletlerin egemenlik alanlarına taşan yeni bir kuvvet kullanımı modeline evrilmesidir. Savaş bölgeselleştikçe, ilk meşruiyet anlatısı aynı yoğunlukta korunamaz; çünkü artık mesele tek cepheli savunma değil, başka devlet topraklarında savaş yürütülen bir düzendir. Bu nedenle Vietnam–Laos–Kamboçya üçlüsü, ABD müdahale deseninde 'ilk gerekçe' ile 'sonraki coğrafî yayılma' arasındaki hukukî kopuşu gösteren temel tarihsel örnektir.
Ek A.5. Suriye 2014 ve Sonrası Suriye dosyası, çağdaş 'unwilling or unable' yaklaşımının en önemli örneklerinden biridir. ABD 2014 tarihli mektubunda Irak’ın yardım talebine ve Suriye’nin kendi toprağındaki tehdidi önleyemediği veya önlemek istemediği tezine dayanarak Suriye’de IŞİD hedeflerine karşı güç kullandığını bildirmiştir. Bu dosyanın ilk evresi, Irak’ın açık yardım çağrısı nedeniyle diğer bazı örneklere göre daha güçlü görünse de, Suriye’nin rızası yoktur ve hukukî zemin büyük ölçüde tartışmalı doktrinel genişlemeye dayanır. Sonraki yıllarda İran bağlantılı milis hedeflemelerine uzanan saldırı zinciri, istisnanın kalıcı operasyon doktrinine dönüşmesi riskini açıkça göstermiştir.
Ek A.6. Süleymani 2020 Süleymani dosyasında ABD, gelecekteki saldırıları caydırma ve zayıflatma amacıyla self-defence dilini kullanmıştır. Ancak kamuya açık gerekçelendirme, yakın ve kaçınılmaz bir saldırı standardını ikna edici biçimde ortaya koymamıştır. Üstelik fiil Irak toprağında gerçekleştirilmiştir. Bu nedenle dosya yalnızca ABD–İran değil; aynı zamanda Irak’ın egemenliğine yönelik bağımsız bir ihlal sorunu da doğurmuştur. Bu vaka, selfdefence söylemiyle paketlenen ama üçüncü devlet toprağında gerçekleştirilen hedefli öldürme pratiğinin sınırlarını göstermektedir.
s. 2525 | S a y f a Rapor bakımından en uygun sınıflandırma, bu eylemin dar m. 51 yorumuyla bağdaşması son derece güç, üçüncü devlet egemenliğini açık biçimde zedeleyen ve reprisal mantığına yaklaşan bir vaka olduğudur.
Ek A.7. Yemen 2024–2025 Yemen dosyasında ABD kuvvet kullanımını doğrudan self-defence diliyle formüle etmiştir. Gemilere ve savaş gemilerine yönelen yakın saldırılar bakımından daha güçlü bir savunma zemini kurulabilse de, bu zemin Yemen toprağı içindeki tekrar eden ve genişleyen hava saldırılarını otomatik olarak kapsamaz. 2025’te Ras Issa petrol terminali ve Sa’ada remand prison gibi olaylarda yüksek sivil kayıplara ilişkin BM iletişimleri, dosyanın artık sadece jus ad bellum değil, ayrım gözetme, orantılılık ve etkili soruşturma yükümlülükleri bakımından da ağırlaştığını göstermektedir. Bu nedenle Yemen, gemi savunması iddiasıyla başlayan kuvvet kullanımının, kara içi hava kampanyasına dönüştüğünde hangi noktada hukukî dayanağını kaybettiğini gösteren başlıca çağdaş örneklerden biridir.
Ek A.8. Golan ve Genişleyen Suriye Hattı Golan bakımından hukukî giriş kapısı self-defence değil, işgal ve ilhak girişimidir. Güvenlik Konseyi 497 (1981) ile İsrail’in Golan’da hukukunu, yargısını ve idaresini dayatma girişimini hükümsüz ilan etmiştir. 2025 ve 2026 tarihli BM belgeleri, bu statünün yalnızca korunduğunu değil, yerleşim genişlemesi, kaynak erişimi üzerindeki kısıtlar ve demilitarized zone’un daha derinine ilerleyen askerî mevcudiyetle derinleştirildiğini göstermektedir. Golan dışındaki Suriye hattında da buffer zone ihlalleri ve yüzlerce hava saldırısı birlikte düşünüldüğünde, dosya artık münferit savunma değil, yeni fiilî kontrol biçimleri üreten bir hukuk dışı düzen görünümü vermektedir. Bu nedenle Golan–Suriye hattında asıl hukukî sorun, münferit savunma tedbirleri değil; işgal altındaki toprağın statüsünü dönüştürme, yerleşimle kalıcılaştırma ve yeni buffer zone alanları yaratma pratiğidir.
Ek A.9. Lübnan’da Beş Mevzi ve İki Buffer Zone Lübnan dosyasında temel sorun artık yalnızca Hizbullah’tan gelen saldırılara karşı savunma değildir; açık biçimde Lübnan toprağı içinde süren İsrail askerî mevcudiyetidir. Güvenlik Konseyi 2790 (2025) kararı, İsrail’e Blue Line’ın kuzeyindeki kuvvetlerini, Lübnan toprağında tuttuğu beş pozisyon dâhil çekme çağrısı yapmıştır. 2025 ve 2026 tarihli BM raporları, bu beş pozisyon ve iki buffer zone’un sürdüğünü, UNIFIL ve OHCHR açıklamaları ise bu durumun ateşkes/hostilities cessation düzeniyle bağdaşmadığını belirtmiştir. Bu tablo, self-defence söylemiyle açıklanamayacak ölçüde, yabancı toprağın belirli bölümlerinde süren askerî varlık ve fiilî denetim sorunu yaratmaktadır. Bu nedenle dosya için en doğru ara hüküm, en azından açık egemenlik ihlali; denetim yoğunluğu ve sürekliliği arttıkça occupation/effective control tartışmasını güçlendiren bir hukuk dışı mevcudiyet olduğudur.
s. 2626 | S a y f a Ek A.10. Şam Konsolosluğu ve İsrail–İran 2025 1 Nisan 2024’te Şam’daki İran konsolosluk yerleşkesine yönelik saldırı, sıradan bir hava saldırısı olarak değil; korunan diplomatik/consular alanlara yönelen çok ağır bir eşik olarak değerlendirilmelidir. BM ve OHCHR mekanizmaları, bu olayın Nisan 2024 tırmanış zincirindeki rolünü ve hukukî ağırlığını açıkça vurgulamıştır. Haziran 2025’te İsrail’in İran’a yönelik büyük ölçekli saldırıları ise dosyayı açık devletlerarası kuvvet kullanımı evresine taşımıştır. OHCHR uzmanlarının bu saldırıları uluslararası hukukun temel ilkeleri bakımından çok ağır bir ihlal olarak nitelemesi, olayın sıradan self-defence kapsamında görülemediğini göstermektedir. Bu iki vaka birlikte okunduğunda, İsrail dosyasında güvenlik söyleminin hangi noktada açık devletlerarası saldırı rejimine dönüştüğü berraklaşmaktadır.
Ek B. Karşılaştırmalı Hukukî Sonuç Matrisi Tablo 11. Seçilmiş Çekirdek Vakalar İçin Karşılaştırmalı Hukukî Sonuç Matrisi
Vaka Ana hukuk ekseni Merkez sorun Ara hüküm
Irak 2003 BM Şartı 2(4) Önleyici savaş / yetkisiz işgal Kuvvetle muhtemel açık ihlal
Nikaragua 1986 Kuvvet kullanmama / müdahale etmeme ICJ tarafından tespit edilmiş ihlal Açık ihlal
Süleymani 2020 m.51 + üçüncü devlet egemenliği Yakın tehdit standardı zayıf; Irak egemenliği ihlali Yüksek derecede sorunlu
Yemen 2024–25 m.51 + IHL Gemi savunması ile kara içi kampanya ayrımı Karma; geniş saldırılar çok tartışmalı
Golan Occupation / ilhak girişimi Statü dönüştürme ve yerleşim Süreğen hukuk dışı durum Lübnan mevzileri Egemenlik / occupation riski Beş pozisyon, iki buffer zone, çekilmeme Açık egemenlik ihlali
İsrail-İran 2025 m.2(4) ve m.51 İmminence standardı zayıf; büyük ölçekli saldırı Kuvvetle muhtemel açık ihlal Kaynak: BM Şartı, ICJ içtihadı, ILC Devlet Sorumluluğu Maddeleri, BM karar ve raporları temelinde hazırlanmıştır.
s. 2727 | S a y f a Grafik 6. Seçilmiş çekirdek vakalarda hukukî ihlal yoğunluğu (şematik karşılaştırma)
Kaynak: Yazar tarafından hazırlanmıştır. Not: Grafik, raporda ayrıntılı işlenen dosyaların hukukî ağırlığını kavramsal karşılaştırma amacıyla göstermektedir.
Şekil 10. 1961–2025 arasında seçilmiş kırılma vakaları
Kaynak: Yazar tarafından hazırlanmıştır. Not: Çizelge, rejim değişikliği, kuvvet kullanımı, işgal ve cezasızlık deseni bakımından ana eşikleri bir araya getirmektedir.
s. 2828 | S a y f a 12. Sonuç Bu raporun vardığı temel sonuç şudur: uluslararası hukukun bugünkü ana krizi, norm eksikliği değil, sonuç eksikliğidir. BM Şartı kuvvet kullanma yasağını, meşru müdafaanın dar istisna yapısını ve Güvenlik Konseyi’nin yaptırım araçlarını kurmuş; devlet sorumluluğu hukuku da ihlal hâlinde durdurma, tekrar etmeme ve onarım rejimini ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Buna rağmen incelenen vakalar, norm ile sonuç arasına sürekli bir siyasî filtre girdiğini göstermektedir. Cezasızlığın ilk sonucu, ihlalin süreğen bir hukukî duruma dönüşmesidir. İşgal sona erdirilmediğinde işgal derinleşir; buffer zone kaldırılmadığında fiilî kontrol normalleşir; hukuk dışı statü değişikliği geri alınmadığında ilhaklaştırma sahada yeni gerçeklik üretir. Bu yüzden cezasızlık geçmişte kalmış bir olayın kapanmaması değil, bugünün hukuk dışı durumunun kurumsallaşmasıdır. Cezasızlığın ikinci sonucu, meşru müdafaa istisnasının kurala yaklaşmasıdır. Anlık ve dar savunma tedbirleri, yaptırımsızlık ortamında zamana yayılan ve coğrafî olarak genişleyen operasyonların ortak etiketi hâline gelebilir. Böylece norm resmen kaldırılmadan, fiilen caydırıcılığını kaybeder. Cezasızlığın üçüncü sonucu, üçüncü devlet desteğinin görünmez ama etkili biçimde normalleşmesidir. Üs tahsisi, hava sahası açılması, istihbarat ve lojistik desteği, ağır ihlallerin maliyetini düşürür. Sonuçta hukuk dışı fiil tekil olmaktan çıkar ve destek zincirleriyle beslenen bir ekosisteme dönüşür. Cezasızlığın dördüncü sonucu, uluslararası hukukun eşitlik iddiasının zedelenmesidir. Bazı aktörler bakımından hukuk bağlayıcı sınır gibi çalışırken, bazıları bakımından yalnızca tartışma ve söylem alanı hâline gelir. Bu algı, gelecekteki krizleri daha tehlikeli kılar; çünkü ihlal eden aktörler maliyetin eşit dağılmadığını öğrenir. Bu nedenle nihai hüküm nettir: uluslararası hukukun bugünkü ana sorunu, ihlali tanımlayamamak değil; tanımlanmış ihlali durduracak, onaracak ve tekrarını caydıracak sonuç rejimini siyasal blokajdan kurtaramamaktır. Cezasızlık bu yüzden pasif bir boşluk değil, aktif bir üretim mekanizmasıdır.
13. Hukukî Sonuçlar, Yaptırımlar ve Uygulanabilir Sonuç Rejimi Uluslararası hukukta devletler için ilk ve asli 'ceza', ceza hukuku anlamında hapis değil, uluslararası sorumluluk rejimidir. Devlet sorumluluğu hukuku, devam eden hukuka aykırı fiilin durdurulmasını, tekrar etmeme güvencelerini ve tam onarımı zorunlu kılar. Bu nedenle işgal, ilhak girişimi, egemenlik ihlali veya sınır aşan hukuk dışı kuvvet kullanımı bakımından ilk hukukî sonuç yalnızca kınama değil; durdurma, geri çekilme, tekrar etmeme ve tam onarımdır. Tam onarım, restitution, compensation ve satisfaction biçimlerinde sağlanabilir. Mümkün olan yerde hukuk dışı fiilden önceki durum yeniden kurulmalı; bu mümkün değilse maddî zararın tazmini ve uygun tatmin biçimleri devreye sokulmalıdır. Yerinden edilen nüfus, yıkılmış sivil altyapı, hukuk dışı gözaltı, işkence ve kaynak kaybı gibi alanlar bu onarım rejiminin somut parçalarıdır. Üçüncü devletler bakımından da bağlayıcı sonuçlar doğar. Ciddi jus cogens ihlalleri karşısında devletlerin hukuka aykırı durumu tanımama, sürdürülmesine yardım etmeme ve ihlalin sona erdirilmesi için işbirliği yapma yükümlülüğü vardır. Ayrıca başka bir devletin uluslararası hukuka aykırı fiiline yardım veya destek sağlayan devletler de belirli koşullarda bağımsız sorumluluk altına girebilir.
s. 2929 | S a y f a Karşı önlemlerin sınırı da açıktır: misilleme veya cezalandırıcı saldırı dili, kendi başına yeni bir silahlı güç kullanımını hukukîleştirmez. Karşı önlemler, BM Şartı’ndaki kuvvet kullanmama yükümlülüğünü askıya alamaz. Bu ayrım, raporda incelenen birçok vakada kaybedildiği için ihlal derinleşmiştir. Yargısal yaptırım bakımından ICJ devlet sorumluluğu düzeyinde, ICC ise bireysel ceza sorumluluğu düzeyinde başlıca hukukî kanallardır. Ancak ICJ’nin çekişmeli yargısı rızaya dayalıdır; ICC’nin ceza tehdidi ise evrensel ve otomatik değildir. Bu nedenle ağır ihlaller bakımından delil koruma, olay kayıtlarının standartlaştırılması ve fail zincirinin ayrıştırılması sürekli yürütülmelidir; çünkü uygun yargı zemini çoğu zaman olay anında değil, daha sonra açılabilmektedir. Bu rapor bakımından uygulanabilir sonuç rejimi şu sırayla kurulmalıdır: devam eden hukuka aykırı durumlar için durdurma ve çekilme; ihlalin niteliğine göre restitution, compensation ve satisfaction; üçüncü devletler bakımından tanımama ve yardım etmeme; uygun yargı zemini oluştuğunda hem devlet sorumluluğu hem bireysel ceza sorumluluğu. Bu sonuç rejimi işletilmediğinde ihlal kapanmaz; kendisini yeniden üretir.
