Sahel’in Kırılgan Kuşağı

Kaya, Yavuz

s. 2

SAHEL’İN KIRILGAN KUŞAĞI

Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad Hattında Terör, Kaynak Rekabeti, Darbeler ve Yeni Jeopolitik Mücadele

Fransa Sonrası Nüfuz Krizi, Rusya’nın Africa Corps Stratejisi, Çin’in Kaynak Diplomasisi, ABD’nin Yeniden Konumlanması ve Türkiye’nin Afrika Açılımı Üzerine Karşılaştırmalı Bir Analiz

Kapsamlı Stratejik Analiz Raporu

Hazırlayan: Yavuz Kaya Tarih: 9 Mayıs 2026

s. 3

Sayfa 1 Tablolar Listesi .................................................................................................................................................6 Haritalar Listesi ................................................................................................................................................7 Grafikler, Şekiller ve Şemalar Listesi ..............................................................................................................8 Kısaltmalar Listesi ..........................................................................................................................................10 Öz ...................................................................................................................................................................11 Executive Summary .......................................................................................................................................11 Temel Bulgular ...............................................................................................................................................12 1. Giriş: Sahel Neden Küresel Jeopolitiğin Yeni Kırılma Hattıdır? ...............................................................14 1.1. Sahel’i Yeniden Okumak: Kriz Alanı Değil, Stratejik Kuşak .............................................................14 1.2. Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad Hattının Seçilme Gerekçesi ...............................................................16 1.3. Krizin Çok Katmanlı Niteliği ..............................................................................................................17 1.4. Sahel’de Terör: Sadece Güvenlik Sorunu Değil, Gölge Yönetim Meselesi ........................................17 1.5. Kaynak Jeopolitiği: Altın, Uranyum ve Petrolün Güvenlikleşmesi ....................................................17 1.6. Dış Aktör Rekabeti: Fransa Sonrası Boşluk ve Yeni Nüfuz Mücadelesi ............................................18 2. Kavramsal ve Kuramsal Çerçeve ...............................................................................................................20 2.1. Sahel Güvenlik Kompleksi ..................................................................................................................20 2.2. Kırılgan Devlet, Güvenlik Boşluğu ve Devlet Kapasitesi ...................................................................22 2.3. Gölge Egemenlik: Devlet Dışı Otorite Alanları ..................................................................................23 2.4. Kaynak Jeopolitiği ve Savaş Ekonomisi .............................................................................................23 2.5. Vekil Güçler, Özel Askerî Şirketler ve Güvenlik Piyasası ..................................................................24 2.6. İklim Güvenliği, Gıda Krizi ve Göç Baskısı .......................................................................................24 2.7. Egemenlik Söylemi ve Yeni Bağımlılık İlişkileri ...............................................................................24 2.8. “Soğuk Kaos” Bağlamında Sahel: Yönetilen Belirsizlik ve Kalıcı Güvensizlik Rejimi .....................24 2.9. Soğuk Kaos’un Teorik Statüsü ............................................................................................................25 3. Sahel Hattının Jeopolitik ve Jeostratejik Önemi.........................................................................................26 3.1. Sahel’in Coğrafi Anlamı: Ara Kuşak, Geçiş Alanı ve Stratejik Eşik ..................................................26 3.2. Mali-Burkina Faso-Nijer-Çad Hattı: Dört Farklı İşlev, Tek Güvenlik Kuşağı....................................28 3.3. Liptako-Gourma Üçgeni: Merkez Sahel’in Güvenlik Düğümü ..........................................................28 3.4. Çad Gölü Havzası: Doğu Sahel ile Batı/Orta Afrika Arasındaki İkinci Kriz Odağı ...........................29 3.5. Göç, Kaçakçılık ve Organize Suç Rotaları ..........................................................................................29 3.6. Sahel’den Kıyı Batı Afrika’ya Yayılma Riski .....................................................................................30 3.7. Dış Aktörler Açısından Jeostratejik Değer ..........................................................................................30 4. Tarihsel Arka Plan: Sömürgecilikten Fransa Sonrası Nüfuz Krizine .........................................................31 4.1. Sömürge Mirası ve Bağımsızlık Sonrası Devlet İnşasının Kırılganlığı...............................................31 4.2. 2012 Mali Krizi: Sahel Güvenlik Mimarisinin Kırılma Noktası .........................................................33 4.3. Serval, Barkhane ve G5 Sahel: Dış Destekli Güvenlik Modelinin Yükselişi......................................34 4.4. MINUSMA Deneyimi: Çok Taraflı İstikrar Arayışının Sınırları ........................................................34

s. 4

Sayfa 2 4.5. Darbeler, Egemenlik Söylemi ve Fransa Karşıtı Mobilizasyon ..........................................................34 4.6. G5 Sahel’in Çözülmesi ve AES’in Yükselişi ......................................................................................35 4.7. Fransa Sonrası Dönem: Boşluk mu, Yeniden Bağımlılık mı? .............................................................35 5. Ülke Dosyası I: Mali ..................................................................................................................................37 5.1. Mali’nin Sahel Güvenlik Kompleksindeki Merkezi Konumu .............................................................37 5.2. 2012 Kırılması, Tuareg/Azawad Meselesi ve Kuzey Mali Sorunu .....................................................40 5.3. JNIM, ISGS ve Silahlı Grupların Yayılması .......................................................................................41 5.4. Askerî Darbeler, Geçiş Yönetimi ve Egemenlik Söylemi ...................................................................41 5.5. Fransa, MINUSMA ve Batı Destekli Güvenlik Mimarisinden Kopuş ................................................41 5.6. Rusya, Wagner/Africa Corps ve Rejim Güvenliği ..............................................................................42 5.7. Altın, Pamuk, Lityum ve Tedarik Koridorları: Mali’de Kaynak Jeopolitiği .......................................42 5.8. İnsani Kriz, Yerinden Edilme ve Toplumsal Dayanıklılık ..................................................................42 5.9. Mali Dosyasının Bölgesel Sonuçları ...................................................................................................43 6. Ülke Dosyası II: Burkina Faso ...................................................................................................................44 6.1. Burkina Faso’nun Sahel Güvenlik Kompleksindeki Yeri ...................................................................44 6.2. 2015 Sonrası Güvenlik Çöküşü ve Kırsal Alanlarda Devlet Otoritesinin Gerilemesi .........................47 6.3. JNIM, IS Sahel ve Cihatçı Yayılmanın Yerel Mantığı ........................................................................47 6.4. Darbeler, Geçiş Yönetimi ve Egemenlik Söyleminin Kurumsal Maliyeti ..........................................48 6.5. Gönüllü Savunma Güçleri, Milisleşme ve Toplumsal Güvenlik Riski ...............................................48 6.6. Altın Ekonomisi, Kayıt Dışı Akışlar ve Kaynak Güvenliği ................................................................48 6.7. İnsani Kriz, Blokajlar ve Toplumsal Dayanıklılık...............................................................................49 6.8. Fransa’dan Kopuş, Yeni Ortaklık Arayışı ve Türkiye Açısından Anlamı...........................................49 6.9. Burkina Faso Dosyasının Bölgesel Sonuçları .....................................................................................49 7. Ülke Dosyası III: Nijer ...............................................................................................................................51 7.1. Nijer’in Sahel Güvenlik Kompleksindeki Merkezi Konumu ..............................................................51 7.2. 2023 Darbesi, ECOWAS Krizi ve AES Eksenine Yönelim ................................................................54 7.3. Uranyum, Petrol ve Kaynak Jeopolitiği ..............................................................................................54 7.4. Fransa ve ABD’nin Çekilişi: Üs Jeopolitiğinin Çözülmesi .................................................................55 7.5. Çin, Rusya ve Alternatif Ortaklık Arayışı ...........................................................................................55 7.6. Güvenlik Tehdidi: ISGS, ISWAP, Sınır Alanları ve Koridor Güvenliği ............................................56 7.7. İnsani Kriz, İklim Şokları ve Ekonomik Kırılganlık ...........................................................................56 7.8. Türkiye Açısından Nijer: Fırsat ve Risk Dengesi ................................................................................56 7.9. Nijer Dosyasının Bölgesel Sonuçları...................................................................................................57 8. Ülke Dosyası IV: Çad.................................................................................................................................58 8.1. Çad’ın Sahel Denklemindeki Farklı Konumu .....................................................................................58 8.2. Déby Sonrası Geçiş Rejimi ve Meşruiyet Siyaseti ..............................................................................61 8.3. Sudan İç Savaşı, Doğu Çad ve Mülteci Krizi ......................................................................................61

s. 5

Sayfa 3 8.4. Çad Gölü Havzası: Boko Haram, ISWAP ve Bölgesel Güvenlik .......................................................62 8.5. Petrol Ekonomisi, Kaynak Bağımlılığı ve Rejim Finansmanı.............................................................62 8.6. Fransa Sonrası Güvenlik Dengesi ve Yeni Dış Ortaklık Arayışları ....................................................63 8.7. Türkiye Açısından Çad Dosyasının Stratejik Anlamı .........................................................................63 9. Terör, Cihatçı Ağlar ve Silahlı Gruplar ......................................................................................................65 9.1. Silahlı Aktörleri Dar Güvenlik Kategorisinin Ötesinde Okumak........................................................65 9.2. JNIM: Yerel Şikâyetleri Bölgesel Ağa Bağlayan Ana Cihatçı Yapı ...................................................67 9.3. IS Sahel/ISGS: Rekabet, Alan Kontrolü ve Güney Cephe Baskısı .....................................................68 9.4. ISWAP ve Boko Haram: Çad Gölü Havzasının Kalıcı Tehdidi ..........................................................68 9.5. Tuareg/Azawad Ağları, Yerel Milisler ve Silahlı Çoğullaşma ............................................................68 9.6. Finansman, Gölge Yönetim ve Ekonomik Savaş ................................................................................69 9.7. Devşirme Dinamikleri: İdeolojiden Önce Güvenlik, Geçim ve Adalet Boşluğu ................................69 9.8. Rekabet, İş Birliği ve Sınır Aşan Stratejik Yayılma ............................................................................69 9.9. Türkiye ve Bölgesel Aktörler Açısından Stratejik Sonuçlar ...............................................................70 10. Kaynak Jeopolitiği: Altın, Uranyum, Petrol ve Yerüstü Zenginlikleri .....................................................71 10.1. Kaynak meselesini güvenlik meselesi olarak okumak ......................................................................71 10.2. Mali ve Burkina Faso’da altın: gelir kaynağı mı, savaş ekonomisi mi? ............................................73 10.3. Nijer uranyumu: nükleer enerji güvenliği, egemenlik söylemi ve Fransa sonrası kırılma ................74 10.4. Nijer ve Çad’da petrol: kara ülkesi ekonomisinde boru hattı, ihracat ve kırılganlık .........................74 10.5. Yerüstü kaynakları: pamuk, hayvancılık, Arap zamkı ve geçim güvenliği .......................................74 10.6. Kaçakçılık, gayriresmî ticaret ve kaynakların silahlı finansmana dönüşmesi ...................................74 10.7. Egemenlik söylemi, millîleştirme ve yeni bağımlılık riski ................................................................75 10.8. Türkiye açısından kaynak jeopolitiği: fırsat, dikkat ve politika disiplini ..........................................75 11. Rusya, Wagner/Africa Corps ve Özel Askerî Şirketler ............................................................................76 11.1. Wagner’den Africa Corps’a geçiş: özel askerî şirketten devletleştirilmiş vekil güvenlik aracına ....76 11.2. Rus modelinin temel mantığı: rejim güvenliği, başkent savunusu ve nüfuz üretimi .........................78 11.3. Mali örneği: Fransa ve MINUSMA sonrası boşlukta Rus güvenlik varlığı ......................................79 11.4. İnsan hakları maliyeti ve hesap verebilirlik sorunu ...........................................................................80 11.5. Burkina Faso ve Nijer: Rusya’ya yakınlaşmanın farklı biçimleri .....................................................80 11.6. Propaganda, egemenlik söylemi ve bilgi alanının militarizasyonu ...................................................80 11.7. Kaynak erişimi, lojistik koridorlar ve güvenlik sözleşmeleri ............................................................80 11.8. Modelin sınırları: cihatçı baskı, yerel meşruiyet ve askerî çözüm yanılgısı ......................................80 11.9. Türkiye açısından çıkarımlar: güvenlikleşme tuzağından kaçınmak .................................................81 12. Çin’in Sahel Politikası: Sessiz Nüfuz, Kaynak Diplomasisi ve Altyapı ..................................................82 12.1. Çin modelinin özgünlüğü: askerî görünürlükten çok ekonomik yerleşme ........................................82 12.2. Kuşak ve Yol mantığı: kara kilitli kaynakları limanlara bağlamak ...................................................84 12.3. Nijer: Agadem-Sèmè hattı, petrol, uranyum ve işlemsel diplomasi sınırları.....................................85

s. 6

Sayfa 4 12.4. Çad: petrol ekonomisi, rafineri ve Çin’in enerji yerleşmesi ..............................................................85 12.5. Mali ve Burkina Faso: madencilik, kritik mineral arayışı ve daha sınırlı ama büyüyebilir etki........86 12.6. Kritik mineraller: Sahel’i aşan Çin-Afrika tedarik zinciri mantığı ....................................................86 12.7. Güvenlik riski: Çin yatırımlarının kırılgan rejimlerle karşılaşması ...................................................86 12.8. Çin ve Rusya farkı: görünür güvenlikten görünmez bağımlılığa ......................................................86 12.9. Türkiye açısından çıkarımlar: kalkınma, şeffaflık ve yerel meşruiyet dengesini korumak ...............86 13. Fransa, ABD ve Batı Nüfuz Krizi ............................................................................................................88 13.1. Batı nüfuz krizini dar bir “Fransa karşıtlığı” meselesine indirgememek ..........................................88 13.2. Serval’den Barkhane’a: askerî başarıdan stratejik yıpranmaya .........................................................90 13.3. Fransa’nın çekilişi: Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattı ..............................................................91 13.4. ABD’nin Nijer/Agadez krizi: ISR kapasitesinden üs kaybına ..........................................................92 13.5. Batı modelinin meşruiyet açığı: güvenlik sağlanamadığında ortaklık da savunulamaz hâle gelir ....92 13.6. ECOWAS-AES ayrışması Batı nüfuz krizini derinleştirdi ................................................................92 13.7. Batı’nın kıyı Batı Afrika’ya yeniden konumlanması ........................................................................92 13.8. Avrupa açısından Sahel: göç, enerji, maden ve iç güvenlik bağlantısı .............................................92 13.9. Batı sonrası boşluğu kim dolduruyor? ...............................................................................................92 13.10. Türkiye açısından dersler: Batı’nın hatasını tekrar etmeden Sahel’e yaklaşmak ............................93 14. Bölgesel Kurumlar ve Yeni Güvenlik Mimarisinin Çöküşü ....................................................................94 14.1. Kurumsal Parçalanma: Sahel Krizinin Görünmeyen Ekseni .............................................................94 14.2. ECOWAS: Normatif Güçten Meşruiyet Krizine ...............................................................................97 14.3. AES: Egemenlik Bloku mu, Alternatif Güvenlik Mimarisı mi? .......................................................98 14.4. G5 Sahel’in Çözülmesi: Güvenlik Mimarisinin İlk Büyük Kırılması ...............................................98 14.5. Afrika Birliği: Normatif Meşruiyet ile Uygulama Kapasitesi Arasında ............................................98 14.6. MNJTF ve Çad Gölü Havzası: Görece İşleyen Ama Kırılgan Güvenlik Laboratuvarı .....................99 14.7. Kurumsal Parçalanmanın Stratejik Sonuçları ....................................................................................99 14.8. Türkiye Açısından Kurumsal Dersler ................................................................................................99 15. İklim, Su, Gıda ve Göç Güvenliği ..........................................................................................................101 15.1. Sahel’de iklim güvenliği: risk çarpanı olarak çevresel baskı ..........................................................101 15.2. Su, mera ve geçim rekabeti: yerel gerilimin güvenlikleşmesi .........................................................103 15.3. Gıda güvensizliği ve insani erişim krizi ..........................................................................................104 15.4. Yerinden edilme, göç ve transit coğrafya ........................................................................................104 15.5. Dört ülke karşılaştırması: aynı kriz, farklı yoğunluklar...................................................................105 15.6. Türkiye açısından iklim-gıda-göç boyutu........................................................................................105 16. Türkiye’nin Sahel ve Afrika Açılımı İçindeki Konumu .........................................................................106 16.1. Türkiye’nin Afrika politikasında açılımdan stratejik ortaklığa geçiş ..............................................106 16.2. Türkiye’nin araç seti: diplomasi, kalkınma, eğitim ve bağlantısallık ..............................................109 16.3. Savunma sanayii ve güvenlik iş birliği: fırsat ile güvenlikleşme riski arasında ..............................110

s. 7

Sayfa 5 16.4. Ülke bazlı değerlendirme: Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad .........................................................111 16.5. Türkiye modeli: fark, fırsat ve sınırlılıklar ......................................................................................111 16.6. Türkiye için politika disiplini: Sahel’de nasıl ilerlemeli? ...............................................................111 17. Karşılaştırmalı Analiz: Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad .....................................................................113 17.1. Karşılaştırmalı okumanın gerekçesi ................................................................................................113 17.2. Güvenlik tehdidi açısından karşılaştırma ........................................................................................113 17.3. Kaynak jeopolitiği açısından karşılaştırma......................................................................................114 17.4. Rejim kırılganlığı ve egemenlik söylemi.........................................................................................114 17.5. Dış aktör etkisi açısından karşılaştırma ...........................................................................................115 17.6. İnsani kriz ve yerinden edilme açısından karşılaştırma ...................................................................116 17.7. Güncel kırılma notu: Mali merkezli baskının bölgesel etkisi ..........................................................117 17.8. Stratejik tipoloji ve politika öncelikleri ...........................................................................................117 18. Senaryo Analizi: Sahel Hattının Geleceği ..............................................................................................119 18.1. Senaryo analizinin yöntemsel mantığı.............................................................................................119 18.2. Ana tetikleyici değişkenler ..............................................................................................................121 18.3. Senaryo 1: Kontrollü istikrarsızlık ve donmuş kriz .........................................................................122 18.4. Senaryo 2: Cihatçı yayılmanın kıyı Batı Afrika’ya taşması ............................................................122 18.5. Senaryo 3: AES bloklaşması ve kurumsal kopuşun kalıcılaşması ..................................................122 18.6. Senaryo 4: Rusya-Çin etkisinin derinleşmesi ..................................................................................122 18.7. Senaryo 5: Batı’nın kıyı Afrika üzerinden yeniden konumlanması ................................................123 18.8. Senaryo 6: Türkiye için dengeli açılım fırsatı .................................................................................123 18.9. Erken uyarı göstergeleri ..................................................................................................................123 19. Politika Önerileri ....................................................................................................................................124 19.1. Türkiye İçin Politika Önerileri ........................................................................................................125 19.2. Afrika Birliği İçin Öneriler ..............................................................................................................128 19.3. ECOWAS/AES İçin Öneriler ..........................................................................................................129 19.4. Avrupa Birliği, Kıyı Batı Afrika ve Göç-Güvenlik Dengesi İçin Öneriler .....................................129 19.5. İnsani Yardım ve Kalkınma Aktörleri İçin Öneriler .......................................................................130 19.6. Güvenlik ve Kaynak Şeffaflığı İçin Öneriler ..................................................................................130 20. Sonuç: Ana Bulgular, Teorik Katkı ve Sınırlılıklar ................................................................................131 20.1. Ana Bulgular ...................................................................................................................................131 20.2. Teorik Katkı: Soğuk Kaos ...............................................................................................................131 20.3. Sahel Literatürüne Katkı..................................................................................................................131 20.4. Sınırlılıklar ve Gelecek Çalışmalar .................................................................................................131 Kaynakça ......................................................................................................................................................133

s. 8

Sayfa 6 Tablolar Listesi

 Tablo 0.1. Kısaltmalar Listesi  Tablo 1.1. Raporun Ana Araştırma Soruları ve Analitik Karşılıkları  Tablo 1.4. Sahel Çalışmasında Ana Tez ve İddia Hiyerarşisi  Tablo 1.5. Sahel Krizinde Nedensellik Hiyerarşisi  Tablo 2.1. Sahel Krizini Açıklayan Kavramsal Çerçeve  Tablo 2.2. Kavramların Operasyonel Göstergeleri ve Rapor İçindeki Kullanımı  Tablo 2.3. Soğuk Kaos Kavramının Teorik Sınırları  Tablo 3.1. Mali-Burkina Faso-Nijer-Çad Jeostratejik Karşılaştırma Matrisi  Tablo 4.1. Sahel Krizinin Tarihsel Dönüm Noktaları  Tablo 5.1. Mali Güvenlik ve Kaynak Profili  Tablo 5.2. Mali Dosyasında Başlıca Aktörler, Araçlar ve Stratejik Sonuçlar  Tablo 6.1. Burkina Faso Güvenlik ve Kaynak Profili  Tablo 6.2. Burkina Faso Dosyasında Başlıca Aktörler, Araçlar ve Stratejik Sonuçlar  Tablo 7.1. Nijer Güvenlik, Kaynak ve Dış Aktör Profili  Tablo 7.2. Nijer Dosyasında Başlıca Aktörler, Araçlar ve Stratejik Sonuçlar  Tablo 8.1. Çad Güvenlik, Enerji ve Dış Aktör Profili  Tablo 8.2. Çad Dosyasında Başlıca Aktörler, Araçlar ve Stratejik Sonuçlar  Tablo 9.1. Sahel’de Başlıca Silahlı Gruplar  Tablo 9.2. Silahlı Grupların Finansman ve Kontrol Mekanizmaları  Tablo 9.3. Silahlı Aktörler, Stratejik Amaçlar ve Bölgesel Sonuçlar  Tablo 10.1. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’da Stratejik Kaynaklar, Ekonomik Ağırlık ve Güvenlik-Jeopolitik Anlam  Tablo 10.2. Sahel’de Stratejik Kaynak Alanları, Güvenlik Riskleri, Dış Aktör Etkileri ve Politika Sonuçları  Tablo 10.3. Sahel’de Kaynak Yönetişimi, Politika Alanları ve Türkiye Açısından Stratejik Anlam  Tablo 11.1. Rusya/Wagner/Africa Corps Etki Araçları  Tablo 11.2. Rus Güvenlik Modelinin Ülke Bazlı Yansımaları  Tablo 11.3. Rusya/Africa Corps Modelinde Stratejik Fırsatlar ve Riskler  Tablo 12.1. Çin’in Sahel’de Başlıca Etki Araçları  Tablo 12.2. Çin’in Ülke Bazlı Sahel Yansımaları  Tablo 12.3. Çin Modelinde Stratejik Fırsatlar ve Riskler  Tablo 13.1. Fransa, ABD ve Batı Aktörlerinin Sahel’deki Araçları ve Kırılma Alanları  Tablo 13.2. Batı Nüfuz Krizinin Ülke Bazlı Yansımaları  Tablo 13.3. Batı Nüfuz Krizinde Stratejik Sonuçlar ve Politika Seçenekleri  Tablo 14.1. ECOWAS, AES, G5 Sahel, Afrika Birliği ve MNJTF Karşılaştırması  Tablo 14.2. Bölgesel Güvenlik Fonksiyonları ve Kurumsal Risk Alanları Matrisi  Tablo 14.3. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’ın Bölgesel Kurumsal Konumlanması  Tablo 15.1. İklim, Su, Gıda ve Göç Risklerinin Güvenlik Etkileri  Tablo 15.2. Ülke Bazlı İklim-İnsani-Göç Profili  Tablo 16.1. Türkiye’nin Sahel’de Politika Araçları  Tablo 16.2. Türkiye’nin Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad ile İlişkilerinde Fırsat-Risk Alanları  Tablo 16.3. Türkiye Analizinde Algı Riski ve Operasyonel Göstergeler  Tablo 17.2. Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad Jeostratejik Karşılaştırma Matrisi  Tablo 17.6. Türkiye’nin Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad ile İlişkilerinde Fırsat-Risk Alanları  Tablo 17.8. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad Karşılaştırmalı Sentez Matrisi  Tablo 18.1. Sahel Gelecek Senaryoları  Tablo 18.2. Sahel Erken Uyarı Göstergeleri  Tablo 19.1. Türkiye İçin Kısa, Orta ve Uzun Vadeli Politika Önerileri  Tablo 19.2. Bölgesel ve Uluslararası Aktörler İçin Politika Önerileri  Tablo 19.3. Politika Uygulaması İçin İzleme Göstergeleri

s. 9

Sayfa 7 Haritalar Listesi

 Harita 1.1. Sahel Güvenlik Kuşağı: Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad Hattı  Harita 3.1.a Sahel’in Jeostratejik Konumu: Geçiş Kuşağı ve Odak Ülkeler  Harita 3.1.b Sahel’de Kuzey-Güney ve Doğu-Batı Geçiş Koridorları  Harita 3.2. Liptako-Gourma Üçgeni: Mali-Burkina Faso-Nijer Kesişim Alanı  Harita 3.3. Çad Gölü Havzası Güvenlik Kompleksi  Harita 5.1. Mali Jeostratejik Güvenlik Alanları (Şematik)  Harita 6.1. Burkina Faso Stratejik Güvenlik Alanları (Şematik)  Harita 7.1. Nijer Stratejik Güvenlik ve Kaynak Alanları  Harita 8.1. Çad Stratejik Güvenlik, Enerji ve Tampon Alanları  Harita 9.1. Sahel’de Başlıca Silahlı Aktör Etki Alanları  Harita 9.2. Cihatçı Yayılma Mekanizması  Harita 10.1. Sahel’de Stratejik Kaynaklar: Altın, Uranyum ve Petrol  Harita 11.1. Rusya/Africa Corps Sahel Etki Alanı  Harita 12.1. Çin’in Sahel’de Kaynak-Altyapı Etki Alanı  Harita 13.1. Fransa ve ABD’nin Sahel’deki Askerî Varlığının Dönüşümü  Harita 14.1. Sahel’de Kurumsal Ayrışma: ECOWAS, AES ve Çad Gölü Havzası  Harita 15.1. Sahel’de İklim, Su, Gıda ve Göç Baskı Kuşağı  Harita 16.1. Türkiye’nin Afrika ve Sahel’de Diplomatik/Kurumsal Varlığı  Harita 17.1. Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad Hattında Dış Aktör Etkisini Şekillendiren Jeostratejik Kırılganlık Alanları  Harita 17.7. Mali Merkezli Güvenlik Baskısının Bölgesel Rezonansı: Karşılaştırmalı Risk, Dış Aktör Varlığı ve Politika Öncelikleri

s. 10

Sayfa 8 Grafikler, Şekiller ve Şemalar Listesi

 Grafik 1.1. Sahel İnsani Kriz Göstergeleri: 2025–2026  Şekil 1.1. Sahel Krizinin Çok Katmanlı Nedensellik Modeli  Şekil 2.1. Sahel Güvenlik Kompleksi Modeli  Şema 2.1. Devlet Boşluğu → Silahlı Grup Yerleşimi → Gölge Egemenlik Döngüsü  Şekil 2.2. Soğuk Kaos Bağlamında Sahel  Şekil 3.1. Sahel Jeostratejik Kesişim Modeli  Şekil 4.1. Sahel Krizinin Tarihsel Dönüşüm Hattı  Şema 4.1. Fransa Merkezli Güvenlik Mimarisinden AES Merkezli Ayrışmaya  Şekil 4.2. Sahel’de Tarihsel Katmanlaşma Modeli  Grafik 5.1. Mali Makro-Güvenlik Kırılganlık Göstergeleri  Şekil 5.1. Mali Kriz Zinciri: Kuzeyden Başkente Uzanan Baskı  Şema 5.1. Mali’de Güvenlik, Kaynak ve Gölge Egemenlik Döngüsü  Grafik 6.1. Burkina Faso Seçilmiş Makro-Kaynak Göstergeleri  Şekil 6.1. Burkina Faso Kriz Zinciri  Şema 6.1. Burkina Faso’da Kırsal Alan Çöküşü ve Milisleşme Döngüsü  Grafik 7.1. Nijer Seçilmiş Makro-Kaynak Göstergeleri  Şekil 7.1. Nijer Kriz Zinciri  Şema 7.1. Nijer’de Darbe, Üs ve Kaynak Jeopolitiği Döngüsü  Grafik 8.1. Çad Seçilmiş Makro-İnsani-Enerji Göstergeleri  Şekil 8.1. Çad Kriz Zinciri  Şema 8.1. Çad’da Tampon Devlet ve Çoklu Kriz Döngüsü  Grafik 9.1. Silahlı Aktörlerin İşlevsel Tehdit Profili  Şekil 9.1. Silahlı Grupların Fonksiyonel Rolleri  Grafik 10.1. Çıkarım Sektörünün Ekonomik Ağırlığı  Şekil 10.1. Sahel’de Kaynak Kapanı: Gelir, Güvenlik ve Bağımlılık  Şema 10.1. Kaynak Sahası → Güvenlikleşme → Dış Aktör Etkisi Zinciri  Grafik 11.1. Rus Güvenlik Varlığının Nitel Etki-Risk Profili  Şekil 11.1. Wagner’den Africa Corps’a Kurumsal Dönüşüm Hattı  Şema 11.1. Rusya’nın Güvenlik Karşılığı Nüfuz Modeli  Şekil 11.2. Askerî Çözüm Yanılsaması: Taktik Başarıdan Stratejik Sıkışmaya  Grafik 12.1. Çin Etki Alanlarının Nitel Profili  Şekil 12.1. Rusya ve Çin’in Sahel Yaklaşımlarının Farkı  Şema 12.1. Çin’in Sahel’de Sessiz Nüfuz Modeli  Şekil 12.2. Çin Yatırımlarında Kırılganlık Zinciri  Grafik 13.1. Batı Nüfuz Krizinin Nitel Yoğunluk Profili  Şekil 13.1. Üs Merkezli Terörle Mücadele Modelinin Sınırları  Şema 13.1. Batı Nüfuz Krizinin Dönüşüm Zinciri  Şekil 13.2. Batı Sonrası Boşluğu Kim, Hangi Araçla Dolduruyor?  Grafik 14.1. Bölgesel Kurumların Nitel Kapasite ve Meşruiyet Profili  Şekil 14.1. Bölgesel Güvenlik Mimarisinin Üçlü Krizi  Şema 14.1. ECOWAS-AES Ayrışması ve Bölgesel Güvenlik Mimarisinin Parçalanması  Grafik 15.1. Sahel’de İklim-Gıda-Göç Risklerinin Nitel Yoğunluk Profili  Şekil 15.1. Sahel’de İklim-İnsani-Güvenlik Geri Besleme Döngüsü  Şema 15.1. İklim Stresinden Güvenlik Krizine Yayılma Zinciri  Grafik 16.1. Türkiye’nin Sahel Politika Araçlarının Nitel Yoğunluk Profili  Şekil 16.1. Türkiye İçin Güvenlikleşme Tuzağı ve Dengeleyici Hat  Şema 16.1. Türkiye İçin Dengeli Sahel Ortaklığı Modeli  Matris 16.1. Türkiye İçin Sahel Fırsat-Risk Matrisi  Grafik 17.1. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’ın Çok Boyutlu Risk ve Stratejik Yoğunluk Profili

s. 11

Sayfa 9  Matris 17.1. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’da Kaynak/Jeostratejik Değer ile Güvenlik-Rejim Kırılganlığı İlişkisi  Matris 17.2. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad İçin Çok Boyutlu Risk Yoğunluğu ve Türkiye Açısından Politika Önceliği  Grafik 18.1. Sahel Senaryo Risk Profili  Şekil 18.1. Senaryo Analizi Mantığı  Şema 18.1. Tetikleyici-Yayılma Zinciri  Matris 18.1. Sahel Senaryo Risk Matrisi  Grafik 19.1. Politika Araçlarının Katkı-Risk Profili  Şekil 19.1. Güvenlikten Dayanıklılığa Politika Dönüşüm Hattı  Şema 19.1. Türkiye İçin Dengeli Sahel Politikası Modeli  Matris 19.1. Politika Öncelikleri: Etki - Uygulanabilirlik Matrisi

s. 12

Sayfa 10 Kısaltmalar Listesi Tablo 0.1. Kısaltmalar Listesi Kısaltma Açılım ACLED Armed Conflict Location & Event Data Project AES Alliance of Sahel States / Sahel Devletleri İttifakı AQIM Al-Qaeda in the Islamic Maghreb AU African Union / Afrika Birliği CFR Council on Foreign Relations ECOWAS Economic Community of West African States FAMa Malian Armed Forces G5 Sahel Burkina Faso, Çad, Mali, Moritanya ve Nijer’den oluşan eski bölgesel güvenlik yapısı IDP Internally Displaced Person / Ülke içinde yerinden edilmiş kişi IEP Institute for Economics & Peace IMF International Monetary Fund ISGS Islamic State in the Greater Sahara ISWAP Islamic State West Africa Province JNIM Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin MINUSMA United Nations Multidimensional Integrated Stabilization Mission in Mali MNJTF Multinational Joint Task Force OCHA United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs ÖAŞ Özel Askerî Şirket TİKA Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı UNHCR United Nations High Commissioner for Refugees USGS United States Geological Survey Kaynak: Yazarın düzenlemesi.

s. 13

Sayfa 11 Öz Bu rapor, Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattını merkeze alarak Sahel bölgesini geçici bir terör krizi veya yalnızca devlet kırılganlığı alanı olarak değil; kaynak jeopolitiği, dış aktör rekabeti, gölge egemenlik, iklimgıda baskısı ve zayıf devlet kapasitesi tarafından yeniden üretilen kalıcı bir Soğuk Kaos güvenlik rejimi olarak analiz etmektedir. Çalışma, Sahel’i Sahra ile Sahra-altı Afrika arasında pasif bir geçiş alanı olarak değil; güvenlik, kaynak, göç, iklim ve büyük güç rekabetinin kesiştiği stratejik bir kırılma kuşağı olarak ele almaktadır (ACLED, 2026; OCHA, 2025; UNHCR, 2026; World Bank, 2026). Raporun temel bulgusu şudur: Sahel’de krizin ana zemini devlet kapasitesi krizidir; silahlı gruplar bu boşluğu gölge egemenlik biçimlerine dönüştürmekte, kaynak alanlarının güvenlikleşmesi şiddeti ve dış aktör ilgisini artırmakta, iklim-gıda-göç baskısı ise toplumsal kırılganlığı derinleştirmektedir. Fransa sonrası dönemde ortaya çıkan güç boşluğu, otomatik bağımsızlık üretmemekte; Rusya, Çin, ABD, Avrupa Birliği ve Türkiye gibi aktörlerin farklı araçlarla konumlandığı yeni bağımlılık ve pazarlık biçimlerini doğurmaktadır. Türkiye açısından Sahel, yalnızca savunma sanayii veya insani yardım alanı değil; diplomasi, kalkınma, eğitim, ticaret, güvenlik iş birliği ve yerel meşruiyet dengesinin birlikte yönetilmesi gereken çok katmanlı bir dış politika sınamasıdır (Özlük, 2024; Özkan, 2023; T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.-a).

Anahtar Kelimeler: Sahel, Mali, Burkina Faso, Nijer, Çad, terör, JNIM, ISGS, uranyum, altın, petrol, Africa Corps, Çin, Fransa, ABD, Türkiye-Afrika ilişkileri.

Executive Summary This report conceptualizes the Mali-Burkina Faso-Niger-Chad corridor not as a temporary counterterrorism theater, but as a persistent Cold Chaos security regime produced by fragile state capacity, shadow sovereignty, resource securitization, climate-food stress, forced displacement and external power rivalry. The central argument is that the Sahel crisis cannot be explained through terrorism alone; jihadist violence becomes durable because it operates within weak governance structures, informal economies, contested resources and competing external security models (ACLED, 2026; OCHA, 2025; UNHCR, 2026).

The report therefore distinguishes between structural drivers, operational accelerators and geopolitical multipliers. State capacity constitutes the structural ground of the crisis; armed groups transform territorial vacuums into forms of shadow authority; gold, uranium and oil connect local violence to external interests; climate and food stress intensify social vulnerability; and the post-French transition generates new dependencies rather than automatic sovereignty. Turkey is treated not as a policy advocacy case, but as a mid-level regional actor whose Sahel engagement must be assessed through a balance of diplomacy, development, education, security cooperation, local legitimacy and perception risk.

s. 14

Sayfa 12 Temel Bulgular 1. Sahel krizi yalnızca terör krizi değildir. Krizin merkezinde devlet kapasitesi, kırsal otorite boşluğu, iklim baskısı, gıda güvensizliği, kaçakçılık ekonomisi ve dış aktör rekabeti birlikte işlemektedir (ACLED, 2026; OCHA, 2025).

2. Mali, Burkina Faso ve Nijer merkezi kriz hattını; Çad doğu tamponunu temsil etmektedir. Mali krizin tarihsel merkezi, Burkina Faso şiddetin hızlandığı alan, Nijer uranyum/petrol ve üs jeopolitiğinin düğüm noktası, Çad ise Sudan-Libya-Çad Gölü havzası arasında tampon ülkedir (CFR, 2026; T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.-b).

3. Silahlı gruplar yalnızca saldırı düzenleyen örgütler değildir. JNIM, ISGS/IS Sahel, ISWAP ve yerel milisler bazı bölgelerde vergi toplama, yol kontrolü, kaçakçılık rotalarına erişim ve gölge yönetim biçimleri geliştirmektedir (ACLED, 2026; Savaş, 2020).

4. Kaynak rekabeti güvenlik krizinin merkezindedir. Mali ve Burkina Faso’da altın, Nijer’de uranyum ve petrol, Çad’da petrol; devlet geliri, dış aktör ilgisi ve savaş ekonomisiyle birlikte değerlendirilmelidir (USGS, 2025; World Nuclear Association, 2025).

5. Fransa’nın gerilemesi otomatik olarak bağımsızlık üretmemektedir.

Eski bağımlılık ilişkilerinin çözülmesi bazı vakalarda Rus güvenlik desteği, Çin kaynak diplomasisi veya yeni güvenlik bağımlılıklarıyla yer değiştirmektedir (Savaş, 2020; Chatham House, 2026).

6. Türkiye için Sahel hem fırsat hem risk alanıdır. Türkiye’nin diplomasi, TİKA, Maarif, THY, savunma sanayii ve insani diplomasi araçları vardır; ancak aşırı güvenlikleşme ve askerî rejimlerle dengesiz yakınlaşma algı riski oluşturabilir (Özlük, 2024; Özkan, 2023).

s. 15

Sayfa 13 Raporun Amacı, Kapsamı Ve Yöntemi

Amaç

Bu raporun amacı, Sahel hattını yalnızca "terör, darbe ve yoksulluk" üçgenine sıkıştırmadan; devlet kapasitesi krizi, gölge egemenlik, kaynak güvenlikleşmesi, dış aktör rekabeti, iklim-gıda baskısı ve Türkiye'nin Afrika açılımı açısından stratejik bir Soğuk Kaos güvenlik rejimi olarak analiz etmektir. Rapor özellikle Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattına odaklanmakta; bu dört ülkeyi birbirinden kopuk vaka dosyaları olarak değil, aynı bölgesel güvenlik kompleksinin farklı işlevlere sahip düğümleri olarak incelemektedir.

Kapsam

Rapor; Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad ülke analizleri, Sahel'in jeopolitik ve jeostratejik önemi, silahlı gruplar, darbeler ve askerî yönetimler, altın-uranyum-petrol ve stratejik kaynaklar, Rusya/Africa Corps, Çin'in kaynak diplomasisi, Fransa ve ABD'nin değişen pozisyonu, ECOWAS, AES ve Afrika Birliği, iklim-su-gıda ve göç güvenliği ile Türkiye'nin Sahel politikasını kapsamaktadır.

Yöntem

Çalışmada karşılaştırmalı vaka analizi, süreç izleme ve aktör-araç analizi birlikte kullanılmıştır. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad aynı analitik şablonla incelenmiş; güvenlik tehdidi, rejim yapısı, kaynak profili, dış aktör etkisi, insani kriz ve Türkiye açısından fırsat-risk boyutları karşılaştırılmıştır.

Çalışmada dört kaynak kategorisi esas alınmıştır. Birincisi ACLED, OCHA, UNHCR, World Bank, EITI, UNODC ve CFR gibi uluslararası kuruluşların güncel veri ve raporları; ikincisi Chatham House, ICCT, Africa Center for Strategic Studies, Egmont Institute ve Crisis Group gibi think tank analizleri; üçüncüsü Buzan-Wæver, Le Billon, Kaldor, Reno gibi güvenlik ve çatışma literatürünün temel akademik çalışmaları; dördüncüsü Savaş, Özkan, Özlük, Demirtaş, Baykuş gibi Türkçe literatürde Sahel ve Afrika güvenliğini ele alan akademik ve analitik çalışmalar. Kaynak seçiminde güncellik ön koşul olarak benimsenmiş; mümkün olan her alanda 2024-2026 dönemi verileri esas alınmıştır.

Çalışmanın sınırlılıkları: Bu rapor birincil saha verisi, görüşme veya özgün istatistiksel analiz içermemektedir. Makro-stratejik ve karşılaştırmalı düzeyde ikincil kaynak analizine dayanmaktadır. Yerel toplum algıları, mikro düzey şiddet örüntüleri ve belediye ölçeğindeki yönetişim pratikleri bu çalışmanın kapsamı dışındadır. Bu sınırlılık metodolojik bir kusur değil, çalışmanın bilinçli odak tercihinin doğal sonucudur.

Ana Tez ve İddia Hiyerarşisi

Bu çalışmanın ana tezi tek cümlede şudur: Sahel, geçici bir terör krizi veya yalnızca devlet kırılganlığı alanı değil; kaynak jeopolitiği, dış aktör rekabeti, gölge egemenlik, iklim-gıda baskısı ve zayıf devlet kapasitesi tarafından yeniden üretilen kalıcı bir Soğuk Kaos güvenlik rejimidir.

s. 16

Sayfa 14 1. Giriş: Sahel Neden Küresel Jeopolitiğin Yeni Kırılma Hattıdır?

Çalışmanın ana tezi şudur: Sahel, geçici bir terör dalgasının değil, devlet kapasitesi krizi, kaynak güvenlikleşmesi, dış aktör rekabeti ve gölge egemenlik biçimlerinin birlikte ürettiği kalıcı bir Soğuk Kaos güvenlik rejiminin merkezidir. Bu nedenle giriş bölümü, okuru çok sayıda alt başlığa dağıtmadan raporun temel kanıt zincirini kurmayı amaçlamaktadır.

Bu bölümün amacı :Sahel’i yalnızca “terör, darbe ve yoksulluk” başlıklarıyla açıklayan dar yaklaşımların ötesine geçerek bölgenin neden 21. yüzyılın en kritik jeopolitik kırılma alanlarından biri hâline geldiğini ortaya koymaktır.

1.1. Sahel’i Yeniden Okumak: Kriz Alanı Değil, Stratejik Kuşak Sahel, çoğu zaman uluslararası medyada yoksulluk, darbe, terör ve insani kriz başlıkları üzerinden görünür hâle gelmektedir. Ancak bu yaklaşım, bölgenin gerçek jeopolitik ağırlığını eksik okumaktadır. Sahel, Sahra ile Sahra-altı Afrika arasında yalnızca coğrafi bir geçiş hattı değildir; aynı zamanda Batı Afrika, Kuzey Afrika, Orta Afrika ve Akdeniz güvenlik mimarisini birbirine bağlayan bir ara kuşaktır. Bu nedenle Sahel’de yaşanan krizler yalnızca yerel veya bölgesel sonuçlar üretmemekte; Avrupa güvenliği, göç yönetimi, enerji arzı, kritik madenler, terörle mücadele ve büyük güç rekabeti açısından da küresel etkiler doğurmaktadır (ACLED, 2026; Council on Foreign Relations, 2026).

Harita 1.1. Sahel Güvenlik Kuşağı: Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad Hattı

Kaynak: Yazarın şematik görselleştirmesi; ACLED (2026), OCHA (2025) ve UNHCR (2026) çerçevesinden yararlanılmıştır. Analitik yorum: Harita, Sahel’i tekil bir ülke krizi olarak değil, Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad hattında birbirine bağlanan bir güvenlik ve geçiş kuşağı olarak okumayı sağlar. Bu sürüm şematik olup nihai raporda GIS tabanlı katmanlarla geliştirilebilir.

s. 17

Sayfa 15 Grafik 1.1. Sahel İnsani Kriz Göstergeleri: 2025–2026

Kaynak: OCHA (2025) ve UNHCR (2026) verilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Grafik, insani ihtiyaç, hedeflenen yardım ve zorla yerinden edilme göstergelerinin farklı veri kategorileri olduğunu hatırlatarak Sahel krizinin askerî boyutun ötesinde geniş bir toplumsal kırılganlık ürettiğini gösterir. Şekil 1.1. Sahel Krizinin Çok Katmanlı Nedensellik Modeli

Kaynak: Yazarın sentezi; ACLED (2026), OCHA (2025), UNHCR (2026), CFR (2026) ve World Bank (2026) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Model, Sahel krizinin tek yönlü bir güvenlik problemi olmadığını; devlet kapasitesi krizinin ana zemin, silahlı grupların gölge egemenlik üretiminin güvenlik sürücüsü, kaynak rekabetinin ekonomik-siyasal sürücü, iklim-gıda-göç baskısının hızlandırıcı ve dış aktör rekabetinin dışsal çarpan olarak işlediğini göstermektedir. Böylece model, kriz katmanlarını birbirine karıştırmadan kalıcı Soğuk Kaos sonucuna bağlamaktadır.

s. 18

Sayfa 16 Tablo 1.1. Raporun Ana Araştırma Soruları ve Analitik Karşılıkları Araştırma sorusu Analitik karşılık İlgili bölüm Sahel neden küresel jeopolitiğin yeni kırılma hattıdır? Bölge; güvenlik, göç, kaynak, iklim ve dış aktör rekabetinin kesişim alanıdır. 1, 2, 3

Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad neden birlikte ele alınmalıdır? Dört ülke, Sahel krizinin merkez, yayılma, kaynak ve tampon boyutlarını temsil etmektedir. 5, 6, 7, 8

Cihatçı ağlar bölgede nasıl güç kazanmaktadır? Devlet boşluğu, yerel şikâyetler, kaçakçılık, gölge yönetim ve sınır aşan hareketlilik üzerinden yayılmaktadır. 9

Kaynaklar krizle nasıl ilişkilidir? Altın, uranyum ve petrol; devlet gelirleri, dış aktör ilgisi ve savaş ekonomisiyle bağlantılıdır. 10

Rusya ve Africa Corps nasıl bir model kurmaktadır? Rejim güvenliği, askerî danışmanlık, propaganda ve kaynak erişimi üzerinden nüfuz üretmektedir. 11

Çin’in etkisi hangi araçlarla ilerlemektedir? Altyapı, petrol, maden, kredi, şirket yatırımları ve diplomatik pragmatizm üzerinden ilerlemektedir. 12

Fransa ve ABD’nin gerilemesi ne anlama gelmektedir? Batı’nın terörle mücadele modelinin meşruiyet ve kapasite krizine girdiğini göstermektedir. 13

Türkiye için Sahel ne ifade etmektedir? Diplomasi, kalkınma, eğitim, savunma, ticaret ve insani yardım ekseninde fırsat ve risk alanıdır. 16, 19

Kaynak: Yazarın analitik çerçevesi; ACLED (2026), OCHA (2025), UNHCR (2026), World Bank (2026), CFR (2026) ve Türkçe literatürden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo, raporun her bölümünün hangi araştırma problemine cevap vereceğini gösterir. Böylece çalışma, olay aktarımı değil, soru odaklı analitik bir rapor biçiminde ilerler. ACLED, Mali’de 2012’de başlayan şiddet dalgasının on yılı aşan bir bölgesel çatışmaya dönüştüğünü ve Mali, Burkina Faso ile Nijer’in bölgesel cihatçı isyanın merkezinde yer aldığını belirtmektedir (ACLED, 2026). Bu tespit, Sahel krizinin tek bir ülkenin iç güvenlik sorunu olmadığını; sınır aşan silahlı ağların, devlet kapasitesi krizlerinin ve bölgesel güvenlik boşluklarının birleşik sonucu olduğunu göstermektedir. Bu rapor, Sahel’i “çöken devletler kuşağı” olarak değil, rekabet edilen, araçsallaştırılan ve yeniden şekillendirilen bir stratejik alan olarak okumaktadır. Çünkü bölgede yalnızca yerel yönetimler veya silahlı gruplar değil; Fransa, ABD, Rusya, Çin, Avrupa Birliği, Türkiye ve bölgesel örgütler de farklı araçlarla konumlanmaktadır (Savaş, 2020; World Bank, 2026).

1.2. Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad Hattının Seçilme Gerekçesi Bu çalışmanın merkezine Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’ın alınması tesadüfi değildir. Bu dört ülke, Sahel krizinin farklı fakat birbirine bağlı yüzlerini temsil etmektedir. Mali, güncel Sahel güvenlik krizinin tarihsel merkezidir. 2012 sonrası kuzey Mali’de ortaya çıkan isyan, Tuareg meselesi, cihatçı ağların yayılması, Fransız müdahalesi, BM misyonu, askeri darbeler ve Rus güvenlik varlığı Mali’yi bölgesel krizin çekirdeği hâline getirmiştir (ACLED, 2026; Chatham House, 2026).

Burkina Faso, şiddetin son yıllarda en hızlı yayıldığı ülkelerden biridir. Devletin kırsal alanlardan çekilmesi, yerel savunma güçlerinin yayılması, cihatçı grupların topluluklar üzerinde baskı kurması ve altın sahalarının güvenlikleşmesi, Burkina Faso’yu Sahel krizinin toplumsal çözülme boyutunu gösteren kritik vaka hâline getirmektedir (ACLED, 2026; OCHA, 2025).

Nijer, uranyum, petrol, ABD ve Fransa’nın askeri varlığı, Çin yatırımları ve 2023 darbesi sonrası Batı güvenlik mimarisinin sarsılması açısından merkezi öneme sahiptir. Nijer’in 2023 itibarıyla yaklaşık 454 bin ton tanımlanmış uranyum kaynağına sahip olması, ülkenin enerji ve maden jeopolitiğindeki önemini açıkça göstermektedir (World Nuclear Association, 2025). ABD’nin Air Base 201’den çekilişini 5 Ağustos 2024’te tamamlaması ise Nijer’in yalnızca kaynak değil, askeri üs ve istihbarat mimarisi açısından da stratejik bir düğüm olduğunu göstermektedir (U.S. Department of Defense, 2024).

s. 19

Sayfa 17 Çad ise Mali–Burkina Faso–Nijer üçlüsünden farklı bir konumda durmaktadır. Çad, Sahel’in doğu tamponu; Sudan, Libya, Orta Afrika Cumhuriyeti ve Çad Gölü Havzası arasında bir güvenlik kavşağıdır. Dışişleri Bakanlığı’nın Çad ekonomisine ilişkin bilgi notu, ülke ekonomisinin petrol, tarım ve hayvancılığa dayandığını, petrol üretiminin 2003’te başladığını ve nüfusun önemli bölümünün tarım ve hayvancılıktan geçindiğini belirtmektedir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.-c).

1.3. Krizin Çok Katmanlı Niteliği

Sahel krizini tek bir nedene indirgemek analitik hata olur; ancak bütün nedenleri aynı düzeyde görmek de analitik bulanıklık üretir. Bu raporda devlet kapasitesi krizi ana yapısal sürücü; silahlı grupların gölge egemenlik üretmesi güvenlik sürücüsü; altın, uranyum, petrol ve kaçakçılık ekonomisi ekonomik-siyasal sürücü; iklim, gıda, su ve göç baskısı hızlandırıcı; dış aktör rekabeti ise dışsal çarpan olarak konumlandırılmaktadır (OCHA, 2025; World Bank, 2026; ACLED, 2026). OCHA’nın 2025 Sahel insani ihtiyaçlar değerlendirmesi, Sahel genelinde 31,3 milyon kişinin acil insani yardım ve koruma hizmetlerine ihtiyaç duyduğunu; 2025 yılında yaklaşık 21 milyon savunmasız kişiye yardım ulaştırmayı hedeflediğini ve bunun için 4,9 milyar ABD doları gerektiğini açıklamaktadır (OCHA, 2025). UNHCR’nin 31 Mart 2026 tarihli Sahel verileri ise merkezi Sahel, Çad ve Moritanya bağlamında mülteci, sığınmacı, geri dönen ve ülke içinde yerinden edilmiş toplam 4.979.626 kişiye işaret etmektedir (UNHCR, 2026).

Bu göstergeler, Sahel’de güvenlik krizinin aynı zamanda büyük ölçekli bir insani kriz olduğunu; yerinden edilme, geçim kaybı, gıda güvensizliği, eğitim ve sağlık hizmetlerinin zayıflaması gibi çok boyutlu sonuçlar doğurduğunu göstermektedir. Bu nedenle raporda güvenlik analizi, insani ve sosyoekonomik kırılganlıklardan ayrı ele alınmayacaktır.

1.4. Sahel’de Terör: Sadece Güvenlik Sorunu Değil, Gölge Yönetim Meselesi Sahel’de JNIM, ISGS/IS Sahel, ISWAP, Boko Haram bağlantılı yapılar, Tuareg ağları ve yerel milisler yalnızca saldırı düzenleyen örgütler olarak görülmemelidir. Bu aktörler, devletin çekildiği alanlarda yol kontrolü, vergi toplama, topluluklara baskı kurma, kaçakçılık rotalarından gelir elde etme ve yerel uyuşmazlıklara müdahale etme kapasitesi geliştirmektedir (ACLED, 2026; Savaş, 2020).

Tablo 1.4. Sahel Çalışmasında Ana Tez ve İddia Hiyerarşisi DÜZEY İDDIA RAPOR IÇINDEKI IŞLEV ANA TEZ Sahel, geçici bir terör krizi değil; kalıcı bir Soğuk Kaos güvenlik rejimidir. Bütün bölümlerin bağlandığı merkez iddia. ALT TEZ 1 Terör, devlet boşluğu içinde gölge egemenlik üretmektedir. Silahlı grupları yerel otorite aktörü olarak analiz eder. ALT TEZ 2 Altın, uranyum ve petrol güvenlikleşerek savaş ekonomisi ve dış nüfuz üretmektedir. Kaynak dosyalarını güvenlik ve jeopolitik analizle bağlar.

ALT TEZ 3 Fransa sonrası dönem otomatik bağımsızlık değil, yeni bağımlılık biçimleri üretmektedir. Dış aktör analizlerini ortak zemine yerleştirir.

BULGULAR Ülke dosyaları, görseller ve senaryolar ana tezleri test eden ampirik katmandır. Metni veri yığını olmaktan çıkarıp kanıt zincirine dönüştürür. Kaynak: Yazarın revize analitik çerçevesi. Bu nedenle Sahel’de terör meselesi yalnızca “askerî hedeflerin etkisizleştirilmesi” sorunu değildir. Daha derin mesele, devletin yokluğunda silahlı grupların bazı bölgelerde gölge egemenlik üretmesidir. CFR’nin 2026 değerlendirmesi, Sahel’de şiddet yanlısı aşırılıkçı örgütlerin artan gücünün insani krizi derinleştirme ve istikrarsızlığı Afrika geneline yayma riski taşıdığını belirtmektedir (Council on Foreign Relations, 2026).

1.5. Kaynak Jeopolitiği: Altın, Uranyum ve Petrolün Güvenlikleşmesi Sahel’i anlamak için kaynak meselesi ayrı bir eksen olarak ele alınmalıdır. Mali ve Burkina Faso’da altın; Nijer’de uranyum ve petrol; Çad’da petrol, yalnızca ekonomik değer taşımamaktadır. Bu kaynaklar, devlet

s. 20

Sayfa 18 gelirleri, dış şirketlerin varlığı, silahlı grupların finansman imkânları, kaçakçılık ağları ve dış aktörlerin bölgeye ilgisi bakımından güvenlik meselesine dönüşmektedir (USGS, 2025; World Nuclear Association, 2025).

Tablo 1.5. Sahel Krizinde Nedensellik Hiyerarşisi Düzey Mekanizma Sahel’de karşılığı Analitik sonuç Yapısal sürücü Devlet kapasitesi krizi Başkent dışı otorite kaybı, kamu hizmeti boşluğu Krizin ana zemini oluşur.

Güvenlik sürücüsü Silahlı gruplar ve gölge egemenlik Yol kontrolü, vergi, yerel baskı Boşluk fiilî otoriteye dönüşür. Ekonomik-siyasal sürücü Kaynak güvenlikleşmesi Altın, uranyum, petrol ve dış şirket güvenliği Şiddet finansmanı ve dış aktör ilgisi artar. Hızlandırıcı İklim-gıda-su-göç baskısı Kuraklık, geçim krizi, yerinden edilme Toplumsal kırılganlık derinleşir. Dışsal çarpan Fransa sonrası rekabet Rusya, Çin, ABD, AB, Türkiye ve bölgesel kurumlar Kriz jeopolitikleşir.

Sonuç Soğuk Kaos güvenlik rejimi Kalıcı belirsizlik, parçalı egemenlik ve yeni bağımlılıklar Kriz yönetim biçimine dönüşür.

Kaynak: Yazarın nedensellik hiyerarşisi; ACLED (2026), OCHA (2025), UNHCR (2026), World Bank (2026), OECD (2025) ve CFR (2026) çerçevesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo, Sahel krizini eş düzeyli nedenler yığını olarak değil, birbirini takip eden sürücü, hızlandırıcı, dışsal çarpan ve sonuç katmanları üzerinden okumayı sağlar. Dünya Bankası’nın 2026–2031 dönemi için Burkina Faso, Çad, Mali ve Nijer’e yönelik yeni ülke ortaklık çerçeveleri; istihdam, insan sermayesi, altyapı, tarımsal üretkenlik, reform ve özel sektör gelişimini kırılganlıktan çıkışın temel alanları olarak tanımlamaktadır (World Bank, 2026). Bu yaklaşım, kaynak zenginliği bulunan ülkelerde yalnızca güvenlik tedbirlerinin değil, ekonomik dayanıklılık ve kurumsal kapasite inşasının da merkezi önemde olduğunu göstermektedir.

1.6. Dış Aktör Rekabeti: Fransa Sonrası Boşluk ve Yeni Nüfuz Mücadelesi

Sahel’deki dış aktör rekabeti, klasik nüfuz mücadelesinden daha karmaşık bir yapıdadır. Fransa’nın Mali, Burkina Faso ve Nijer’de gerileyen askeri ve diplomatik etkisi, bölgedeki güç boşluğunu görünür hâle getirmiştir. Türkiye’deki akademik literatürde Fransa’nın Sahel kuşağında terörle mücadele politikalarının postkolonyal bağımlılık ilişkileriyle birlikte ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır (Savaş, 2020). G5 Sahel Ortak Gücü’nün terörle mücadele kapasitesinin yetersiz kaldığına dair değerlendirmeler de bu güvenlik mimarisinin sınırlılıklarını göstermektedir (Abdoul Dangavo & Karakaya, 2022). ABD’nin Nijer merkezli üs ve istihbarat düzeninin sarsılması, Batı’nın Sahel’deki güvenlik mimarisini yeniden düşünmesine yol açmıştır. Rusya, Wagner mirası ve Africa Corps üzerinden güvenlik karşılığı nüfuz modeli geliştirmeye çalışırken; Çin daha düşük profilli fakat uzun vadeli altyapı, petrol, uranyum ve maden bağlantılarıyla ilerlemektedir (Chatham House, 2026; World Nuclear Association, 2025). Türkiye ise bu denklemde farklı bir yerde durmaktadır. Türkiye’nin Sahel ve genel Afrika yaklaşımı; diplomatik temsil, TİKA, Maarif Vakfı, THY, insani yardım, savunma sanayii ve ticaret üzerinden çok araçlı bir dış politika kapasitesi sunmaktadır. Ancak Türkiye açısından temel mesele, Sahel’deki açılımın yalnızca savunma sanayii veya güvenlik iş birliği alanına sıkışmamasıdır (Özkan, 2023; Özlük, 2024).

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Sahel, yalnızca Afrika içi bir kriz alanı değil; küresel güvenlik, enerji, maden, göç ve dış güç rekabetinin kesiştiği stratejik bir kuşaktır.  Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad birlikte ele alındığında Sahel krizinin merkez, yayılma, kaynak ve tampon devlet boyutları görünür hâle gelmektedir.  Bölgedeki silahlı gruplar yalnızca saldırı yapan örgütler değildir; bazı alanlarda vergi, yol kontrolü, kaçakçılık ve yerel baskı mekanizmalarıyla gölge egemenlik üretmektedir.

s. 21

Sayfa 19  Altın, uranyum ve petrol gibi kaynaklar Sahel’i yalnızca kalkınma değil, güvenlik ve dış politika meselesi hâline getirmektedir.  Fransa’nın gerilemesi, ABD’nin yeniden konumlanması, Rusya’nın Africa Corps stratejisi, Çin’in kaynak diplomasisi ve Türkiye’nin çok boyutlu Afrika açılımı Sahel’i yeni jeopolitik rekabet alanına dönüştürmektedir.

s. 22

Sayfa 20 2. Kavramsal ve Kuramsal Çerçeve Bu bölümün amacı Sahel krizini yalnızca olaylar dizisi olarak değil, kavramsal olarak analiz edilebilecek bir güvenlik kompleksi şeklinde kurmayı amaçlamaktadır. Bölümde bölgesel güvenlik kompleksi, kırılgan devlet, gölge egemenlik, kaynak jeopolitiği, vekil güçler, iklim güvenliği ve Soğuk Kaos kavramları raporun sonraki ülke dosyaları için operasyonel hale getirilmektedir.

Sahel’i anlamak için yalnızca “darbe”, “terör” veya “yoksulluk” gibi tekil açıklama başlıkları yeterli değildir. Bölge, bir yandan devlet kapasitesinin zayıfladığı, diğer yandan devlet dışı silahlı aktörlerin güvenlik ve geçim ağlarına sızdığı; aynı anda kaynak rekabeti, iklim baskısı, göç hareketleri ve dış aktör mücadelesinin birbirini beslediği çok katmanlı bir güvenlik alanıdır. Bu nedenle rapor, Sahel’i olayların toplandığı pasif bir coğrafya olarak değil, güvenlik tehditlerinin sınır aşan biçimde birbirini etkilediği bir bölgesel güvenlik kompleksi olarak ele almaktadır (Buzan & Wæver, 2003; ACLED, 2026). Bu kavramsal çerçevenin temel işlevi, Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad dosyalarını birbirinden kopuk ülke anlatıları olmaktan çıkarmaktır. Mali’deki kriz Burkina Faso ve Nijer’i; Nijer’deki kaynak ve üs jeopolitiği Fransa, ABD, Çin ve Rusya’yı; Çad Gölü Havzası ise Nijerya, Kamerun, Sudan ve Libya bağlantılarını doğrudan etkilemektedir. Dolayısıyla Sahel, yalnızca ulusal krizlerin toplamı değil, birbirini besleyen güvenlik bağımlılıklarının oluşturduğu bir bölgesel kırılganlık mimarisidir (ACLED, 2026; CFR, 2026).

2.1. Sahel Güvenlik Kompleksi Bölgesel güvenlik kompleksi yaklaşımı, güvenlik tehditlerinin çoğu zaman tek tek devletlerin sınırları içinde anlaşılamayacağını; komşu ülkelerin tehdit algıları, çatışma dinamikleri ve dış bağlantıları üzerinden birbirine bağlandığını savunur. Bu yaklaşım Sahel için özellikle kullanışlıdır. Çünkü Mali’de başlayan şiddet dalgası, zamanla Burkina Faso ve Nijer’e yayılmış; Çad Gölü Havzası’ndaki Boko Haram/ISWAP tehdidi ise Nijer ve Çad üzerinden daha geniş bir güvenlik ekosistemine bağlanmıştır (Buzan & Wæver, 2003; ACLED, 2026). Şekil 2.1. Sahel Güvenlik Kompleksi Modeli

Kaynak: Yazarın sentezi; Buzan ve Wæver (2003), ACLED (2026), OCHA (2025) ve CFR (2026) çerçevesinden uyarlanmıştır. Analitik yorum: Model, Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’ın ayrı ülke dosyaları olarak değil, karşılıklı güvenlik bağımlılıkları üreten bir bölgesel kompleks olarak okunması gerektiğini göstermektedir. Bu nedenle bir ülkedeki askerî darbe, kaynak anlaşması veya cihatçı yayılma yalnızca o ülkenin iç siyasetiyle sınırlı sonuçlar üretmemektedir.

s. 23

Sayfa 21 Şema 2.1. Devlet Boşluğu → Silahlı Grup Yerleşimi → Gölge Egemenlik Döngüsü

Kaynak: Yazarın sentezi; UNDP (2023), ACLED (2026), CFR (2026) ve OECD (2025) bulgularından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Şema, devlet boşluğunun otomatik olarak yalnızca güvenlik açığı üretmediğini; aynı zamanda alternatif otorite, gölge ekonomi ve yerel bağımlılık ilişkileri üretebildiğini göstermektedir. Bu nedenle Sahel’de güvenlik reformu, yerel yönetişim ve ekonomik dayanıklılık politikalarından ayrı düşünülemez. Tablo 2.1. Sahel Krizini Açıklayan Kavramsal Çerçeve Kavram Tanım Sahel’de Karşılığı Analitik İşlev Bölgesel güvenlik kompleksi Güvenlik dinamiklerinin komşu ülkeler arasında karşılıklı bağımlılık üretmesi. Mali-Burkina Faso-NijerÇad hattı; Liptako-Gourma ve Çad Gölü bağlantıları. Ülke dosyalarını tekil değil bağlantılı analiz etmeyi sağlar. Kırılgan devlet Kurumların, güvenliğin ve kamu hizmetlerinin bazı alanlarda yetersiz kalması. Başkent dışındaki kırsal ve sınır bölgelerinde otorite boşluğu. Terörün yalnızca ideolojik değil yönetişim kriziyle ilişkisini gösterir. Gölge egemenlik Devlet dışı aktörlerin vergi, yol kontrolü ve yerel baskı mekanizması kurması. JNIM, ISGS/IS Sahel, ISWAP, milisler ve kaçakçılık ağları. Silahlı grupları yalnızca saldırı aktörü değil otorite aktörü olarak analiz eder. Kaynak jeopolitiği Doğal kaynakların güvenlik, dış politika ve iktidar ilişkilerine bağlanması. Altın, uranyum, petrol, kaçakçılık ve dış şirket güvenliği. Kaynakların savaş ekonomisi ve dış nüfuz üretimindeki rolünü açıklar. Vekil güç/ÖAŞ Dış aktörlerin doğrudan müdahale yerine aracılar ve güvenlik şirketleriyle nüfuz üretmesi. Wagner mirası, Africa Corps, askerî danışmanlık ve rejim güvenliği. Rusya ve diğer aktörlerin düşük maliyetli nüfuz modelini açıklar. İklim güvenliği Çevresel baskıların güvenlik ve toplumsal kırılganlıkları artırması. Kuraklık, mera daralması, gıda krizi, göç ve çiftçiçoban gerilimi. İklimi tek neden değil risk çarpanı olarak konumlandırır. Soğuk Kaos Belirsizliğin ve kalıcı güvensizliğin yönetim biçimine dönüşmesi. Darbeler, dış rekabet, gölge ekonomi ve süreğen şiddet döngüsü. Sahel’i krizler toplamı değil kalıcı kırılganlık rejimi olarak okur. Kaynak: Yazarın sentezi; Buzan ve Wæver (2003), Reno (1998), Kaldor (2012), Le Billon (2001), OECD (2025), UNDP (2023), ACLED (2026) ve Kaya (2026) temel alınarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo, raporun sonraki bölümlerinde kullanılacak kavramları operasyonel hale getirmektedir. Böylece Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad dosyaları yalnızca olay aktarımıyla değil, karşılaştırılabilir analitik ölçütlerle incelenecektir. Bu çerçevede Sahel güvenlik kompleksi dört düzeyde işler. Birinci düzey, silahlı grupların sınır aşan hareketliliğidir. İkinci düzey, devletlerin başkent dışındaki alanlarda otorite kaybıdır. Üçüncü düzey, altın, uranyum, petrol, kaçakçılık ve göç rotalarının güvenlikleşmesidir. Dördüncü düzey ise Fransa, ABD, Rusya, Çin, Avrupa Birliği ve Türkiye gibi dış aktörlerin bölgedeki farklı araçlarla konumlanmasıdır. Bu dört düzey birlikte ele alınmadığında Sahel krizi ya yalnızca “terörle mücadele”ye ya da yalnızca “dış müdahale” tartışmasına indirgenmiş olur.

s. 24

Sayfa 22 2.2. Kırılgan Devlet, Güvenlik Boşluğu ve Devlet Kapasitesi Sahel bağlamında kırılgan devlet kavramı, yalnızca kurumların zayıflığı anlamına gelmez. Devletin belirli bölgelerde vergi toplama, temel hizmet sunma, kamu güvenliği sağlama, adalet mekanizmalarını işletme ve yerel topluluklarla meşruiyet ilişkisi kurma kapasitesinin zayıflamasını ifade eder. OECD’nin çok boyutlu kırılganlık çerçevesi, kırılganlığı ekonomik, çevresel, siyasal, güvenlik ve toplumsal boyutların kesişimi olarak ele almaktadır; bu yaklaşım Sahel’de güvenlik krizinin neden yalnızca askerî araçlarla çözülemediğini açıklamak açısından önemlidir (OECD, 2025). Şekil 2.2. Soğuk Kaos Bağlamında Sahel

Kaynak: Yazarın kavramsal modeli; Kaldor (2012), Reno (1998), Le Billon (2001), OECD (2025), ACLED (2026) ve Kaya (2026) çerçevesinden geliştirilmiştir. Analitik yorum: Şekil, Sahel’de istikrarsızlığın yalnızca güvenlik eksikliğinden değil; devlet zayıflığı, kaynak ekonomisi, dış aktör rekabeti, egemenlik söylemi ve iklim-göç baskısının birbirini yeniden üretmesinden doğduğunu göstermektedir. Bu nedenle yalnızca askerî araçlara dayanan yaklaşımlar, krizin yapısal döngüsünü kırmakta yetersiz kalmaktadır. Tablo 2.2. Kavramların Operasyonel Göstergeleri ve Rapor İçindeki Kullanımı Kavram Gözlenecek gösterge Veri/Kaynak türü Kullanılacağı bölüm Beklenen analitik katkı

Devlet kapasitesi Başkent dışı otorite kaybı, güvenlik hizmeti eksikliği, kamu hizmetlerinin kesintisi OCHA, World Bank, OECD, ülke raporları 3-8, 15 Kırılganlığın yerel düzeyde nasıl üretildiğini açıklar.

Silahlı grup etkisi Saldırı yoğunluğu, yol kontrolü, yerel baskı, sınır aşan hareketlilik ACLED, CFR, BM raporları 5-9 Terörün askeri ve siyasi boyutunu birlikte gösterir. Kaynak güvenlikleştirmesi Maden/petrol sahası saldırıları, kaçakçılık, dış şirket güvenliği USGS, WNA, World Bank, haber doğrulama 10-13 Kaynakların çatışma ekonomisine bağlanma biçimini gösterir. Dış aktör nüfuzu Askerî anlaşma, üs, danışmanlık, kredi, altyapı, savunma satışı Resmî açıklamalar, think tank raporları, akademik kaynaklar 11-16 Fransa, ABD, Rusya, Çin ve Türkiye araçlarını karşılaştırır.

İnsani kırılganlık Yerinden edilme, gıda güvensizliği, yardım ihtiyacı, göç baskısı OCHA, UNHCR, World Bank 15, 18 Güvenlik krizinin toplumsal maliyetini görünür kılar. Bölgesel parçalanma ECOWAS-AES ayrışması, G5 Sahel’in çözülmesi, ortak operasyon zayıflığı ECOWAS, AU, BM, Chatham House 14, 18 Kurumsal kapasite ve bölgesel iş birliği sorununu açıklar. Kaynak: Yazarın operasyonel analiz matrisi; OECD (2025), ACLED (2026), OCHA (2025), UNHCR (2026), World Bank (2025, 2026) ve CFR (2026) verilerine dayalı olarak hazırlanmıştır.

s. 25

Sayfa 23 Analitik yorum: Tablo, kavramların raporda nasıl ölçüleceğini ve hangi bölümlerde kullanılacağını göstermektedir. Bu yapı, raporun politika önerileri bölümüne kadar aynı analitik çizginin korunmasını sağlayacaktır. Sahel’de devlet kapasitesi çoğu zaman başkentler ve ana ulaşım hatları çevresinde yoğunlaşırken, kırsal ve sınır bölgelerinde zayıflamaktadır. Bu durum, silahlı grupların yalnızca boşluklardan yararlanmasına değil, bazı durumlarda güvenlik, adalet ve geçim alanlarında alternatif düzen iddiası üretmesine imkân tanır. UNDP’nin Afrika’da şiddet yanlısı aşırılığa katılım yollarına ilişkin çalışması, ekonomik beklentiler, devletle olumsuz temaslar ve güvenlik güçleriyle yaşanan travmatik deneyimlerin örgütlere katılım kararlarında önemli rol oynayabildiğini göstermektedir (UNDP, 2023).

2.3. Gölge Egemenlik: Devlet Dışı Otorite Alanları Gölge egemenlik, devletin biçimsel olarak egemen olduğu fakat pratikte yol kontrolü, vergi toplama, yerel uyuşmazlık çözümü, kaynak sahalarına erişim ve güvenlik baskısı gibi işlevlerin devlet dışı aktörler tarafından yürütüldüğü alanları ifade eder. Sahel’de cihatçı ağlar, yerel milisler, kaçakçılık şebekeleri ve bazı silahlı topluluk örgütlenmeleri bu tür yarı-siyasal otorite biçimleri üretebilmektedir. Reno’nun Afrika devletlerinde savaş ağaları ve gayriresmî iktidar ağlarına ilişkin çalışması, zayıf kurumsal yapılarda formel devlet ile gayriresmî güç ağları arasındaki sınırın kolayca bulanıklaşabileceğini göstermesi bakımından önemlidir (Reno, 1998).

Tablo 2.3. Soğuk Kaos Kavramının Teorik Sınırları Boyut Sınır çizimi Sahel çalışmasındaki kullanım Teorik statü Grand theory değil; orta seviye analitik çerçevedir. Kalıcı belirsizliğin yönetişim biçimine dönüşmesini açıklar. Kavramsal işlev Metafor değil; operasyonel analiz aracıdır. Devlet kapasitesi, gölge egemenlik, kaynak ve dış rekabeti bağlar. Açıklama sınırı Her krizi açıklama iddiası taşımaz. Düşük/orta yoğunluklu kalıcı güvensizlik alanlarında kullanılır. Ampirik gösterge Belirsizliğin süreklilik kazanması. Darbe, silahlı grup, kaynak ve dış ortaklık döngüsünün kalıcılaşması. Kaynak: Yazarın kavramsal çerçevesi; Kaldor (2012), Reno (1998), Le Billon (2001), OECD (2025) ve Kaya (2026) temel alınarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo, Soğuk Kaos kavramının teorik iddiasını sınırlandırmakta ve kavramı ölçülebilir göstergelerle kullanılabilecek orta seviye bir analitik çerçeveye dönüştürmektedir. Bu kavram, Sahel’de silahlı grupları yalnızca “terörist hücreler” olarak değil, bazı alanlarda toplumsal ve ekonomik ilişkileri düzenlemeye çalışan baskıcı siyasal aktörler olarak analiz etmeye imkân tanır. Yol vergisi, hayvan hareketliliği, kaçak altın, fidye, silah ve yakıt kaçakçılığı gibi gelir kaynakları yalnızca finansman aracı değildir; aynı zamanda yerel toplum üzerinde otorite kurma mekanizmasıdır (Le Billon, 2001; ACLED, 2026).

2.4. Kaynak Jeopolitiği ve Savaş Ekonomisi Sahel’de kaynak jeopolitiği, yalnızca yeraltı zenginliklerinin varlığıyla ilgili değildir; bu kaynakların kimin tarafından, hangi güvenlik düzeni içinde, hangi dış bağlantılarla ve hangi yerel meşruiyet ilişkisiyle kontrol edildiğiyle ilgilidir. Mali ve Burkina Faso’da altın; Nijer’de uranyum ve petrol; Çad’da petrol, yalnızca ekonomik varlık değil, aynı zamanda siyasal iktidar, dış aktör ilgisi ve güvenlik düzenekleriyle ilişkili stratejik unsurlardır. Le Billon’un doğal kaynaklar ve silahlı çatışmalar üzerine çalışması, kaynakların savaşları basitçe “sebep” olarak üretmediğini; asıl belirleyici olanın kaynakların coğrafyası, erişilebilirliği, taşınabilirliği, kurumsal denetimi ve çatışma ekonomilerine bağlanma biçimi olduğunu vurgular (Le Billon, 2001). Sahel açısından bu nokta kritik önemdedir. Çünkü altın gibi kolay taşınabilir ve kaçakçılığa açık kaynaklar ile uranyum ve petrol gibi daha yoğun altyapı gerektiren kaynakların güvenlik etkileri birbirinden farklıdır.

s. 26

Sayfa 24 Bu rapor, kaynakları üç düzeyde okuyacaktır. Birinci düzeyde kaynaklar devlet gelirleri ve kalkınma kapasitesiyle ilişkilendirilecektir. İkinci düzeyde kaynak sahalarının silahlı grup finansmanı ve kaçakçılık ağlarıyla ilişkisi incelenecektir. Üçüncü düzeyde ise kaynaklar dış aktör rekabeti, şirket güvenliği ve jeopolitik pazarlık unsuru olarak analiz edilecektir.

2.5. Vekil Güçler, Özel Askerî Şirketler ve Güvenlik Piyasası Sahel’de güvenlik krizi, dış aktörlerin doğrudan devletler arası müdahalesinden çok, askerî danışmanlık, eğitim, istihbarat, özel askerî şirketler, rejim güvenliği ve güvenlik sözleşmeleri üzerinden yürümektedir. Bu nedenle bölge, güvenliğin giderek piyasalaştığı ve dış aktörlerin maliyetlerini düşürerek nüfuz ürettiği bir alan hâline gelmektedir. Rusya’nın Wagner mirası ve Africa Corps üzerinden geliştirdiği model, bu çerçevede yalnızca askerî destek değil, rejim güvenliği, propaganda, maden erişimi ve Batı karşıtı söylemle birlikte değerlendirilmelidir (ICCT, 2025; Chatham House, 2026). Kaldor’un “yeni savaşlar” yaklaşımı, çağdaş şiddetin devletlerarası düzenli savaşlardan çok parçalı aktörler, yerel-aşırı yerel ağlar, suç ekonomileri ve kimlik siyasetleriyle iç içe geçebildiğini belirtir (Kaldor, 2012). Sahel’deki şiddet tam olarak bu nedenle klasik savaş kategorileriyle tam açıklanamaz. Devlet orduları, cihatçı ağlar, yerel milisler, özel askerî şirketler, dış istihbarat kapasiteleri ve kaçakçılık ağları aynı çatışma ekosistemi içinde karşılıklı etkileşime girmektedir.

2.6. İklim Güvenliği, Gıda Krizi ve Göç Baskısı

Sahel’de iklim krizi, tek başına terörün veya savaşın nedeni değildir; ancak mevcut kırılganlıkları derinleştiren güçlü bir çarpan etkisi üretir. Kuraklık, sıcak hava dalgaları, arazi bozulumu, mera daralması ve suya erişim sorunları, özellikle çiftçi-çoban gerilimlerini, geçim krizlerini ve zorunlu hareketliliği artırabilmektedir. Dünya Bankası’nın Sahel Uyarlanabilir Sosyal Koruma Programı, Sahel’in küresel sera gazı emisyonlarına çok düşük katkısına rağmen dünyanın en yoksul ve iklim kırılganlığı en yüksek bölgelerinden biri olduğunu belirtmektedir (World Bank, 2025).

Bu nedenle rapor, iklim-güvenlik ilişkisini doğrudan ve determinist bir neden-sonuç zinciri olarak kurmayacaktır. Daha doğru yaklaşım, iklim baskısını devlet kapasitesi, kaynak rekabeti, yerel geçim krizi, gıda fiyatları, nüfus hareketliliği ve silahlı grupların devşirme kapasitesiyle birlikte değerlendirmektir. OCHA ve UNHCR verileri, Sahel krizinin insani yardım ihtiyacı ve yerinden edilme üzerinden geniş ölçekli toplumsal baskı ürettiğini göstermektedir (OCHA, 2025; UNHCR, 2026).

2.7. Egemenlik Söylemi ve Yeni Bağımlılık İlişkileri Mali, Burkina Faso ve Nijer’de Fransa karşıtı egemenlik söylemi, son yıllarda iç siyasal meşruiyet üretmenin önemli araçlarından biri hâline gelmiştir. Ancak bu söylemin otomatik olarak stratejik bağımsızlık ürettiğini varsaymak hatalıdır. Fransa’nın askerî ve diplomatik etkisinin gerilemesi, bazı alanlarda Rus güvenlik desteği, Çin kaynak diplomasisi veya farklı dış aktörlerle yeni bağımlılık ilişkileri doğurabilmektedir. Bu nedenle rapor, egemenlik söylemini yalnızca anti-kolonyal tepki olarak değil, aynı zamanda iç meşruiyet ve dış pazarlık aracı olarak inceleyecektir.

Bu çerçevede “eski bağımlılıktan kurtuluş” ile “yeni bağımlılık biçimleri” arasındaki gerilim, Sahel’in güncel jeopolitiğinin merkezinde yer alır. Bir aktörün Fransa’dan uzaklaşması, kendi başına kurumsal kapasite, güvenlik üretimi veya kaynak şeffaflığı anlamına gelmez. Aksine yeni güvenlik ortaklıkları, hesap verebilirliği zayıf sözleşmeler ve kaynak temelli dış bağımlılık biçimleri üretebilir (Chatham House, 2025; ICCT, 2025).

2.8. “Soğuk Kaos” Bağlamında Sahel: Yönetilen Belirsizlik ve Kalıcı Güvensizlik Rejimi Bu raporda Sahel, “Soğuk Kaos” kavramı üzerinden de okunacaktır. Buradaki amaç, bölgenin yalnızca ani krizler veya sıcak çatışmalarla değil, süreklilik kazanmış belirsizlik, parçalı dış müdahale, zayıf kurumsal

s. 27

Sayfa 25 kapasite ve krizden beslenen aktör ağlarıyla şekillendiğini göstermektir. Sahel’de düzen tamamen ortadan kalkmış değildir; ancak düzen üretme kapasitesi, güvenlik boşlukları, dış aktör rekabeti ve gölge ekonomi tarafından sürekli aşındırılmaktadır (Kaya, 2026).

Soğuk Kaos çerçevesinde Sahel, krizin dönemsel olarak patladığı değil, düşük ve orta yoğunlukta kalıcılaştığı bir alandır. Askerî darbeler, cihatçı saldırılar, insani krizler, dış aktör rekabeti ve kaynak pazarlıkları birbirini takip eden bağımsız olaylar değil, aynı belirsizlik rejiminin farklı tezahürleridir. Bu nedenle rapor, Sahel’i “çözülecek tek kriz” olarak değil, yönetilen veya yönetilemeyen belirsizliklerin kalıcılaştığı bir stratejik kırılganlık kuşağı olarak ele alacaktır.

2.9. Soğuk Kaos’un Teorik Statüsü Soğuk Kaos, bu çalışmada bir grand theory olarak değil, belirli ampirik vakalarda krizlerin neden geçici istikrarsızlıklar olarak kalmayıp kalıcı yönetişim biçimlerine dönüştüğünü açıklamak için kullanılan orta seviye bir analitik çerçeve olarak kullanılmaktadır. Kavram, Sahel’deki şiddet, kaynak rekabeti, dış aktör müdahalesi, gölge egemenlik ve kurumsal parçalanmayı tek bir nedene indirgemeden, bu unsurların birbirini nasıl yeniden ürettiğini açıklamayı amaçlamaktadır (Kaya, 2026).

Bu nedenle Soğuk Kaos açıklayıcı bir metafor değil; kalıcı belirsizliğin, güvenlik ve yönetişim düzenine dönüşmesini analiz eden operasyonel bir çerçevedir.

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Sahel, tekil ülke krizlerinden oluşan dağınık bir alan değil; karşılıklı güvenlik bağımlılıklarının oluşturduğu bölgesel bir güvenlik kompleksidir.  Kırılgan devlet kavramı Sahel’de yalnızca kurum zayıflığını değil; yerel meşruiyet, güvenlik hizmeti, ekonomik dayanıklılık ve kamu otoritesi sorunlarını birlikte ifade eder.  Gölge egemenlik, silahlı grupların yalnızca saldırı aktörü değil; bazı alanlarda baskıcı, ekonomik ve yarısiyasal otorite aktörü olarak işlediğini gösterir.  Altın, uranyum ve petrol gibi kaynaklar yalnızca kalkınma değeri taşımaz; güvenlik, dış aktör ilgisi ve savaş ekonomisi açısından stratejik araçlara dönüşebilir.  İklim ve gıda krizleri doğrudan tek neden olarak değil, devlet kapasitesi ve toplumsal kırılganlığı derinleştiren risk çarpanları olarak ele alınmalıdır.  Soğuk Kaos çerçevesi, Sahel’de krizin geçici değil, farklı aktörler tarafından yeniden üretilen kalıcı bir belirsizlik rejimi olduğunu açıklamak için kullanılacaktır.

s. 28

Sayfa 26 3. Sahel Hattının Jeopolitik ve Jeostratejik Önemi Bu bölümün amacı, Sahel’i yalnızca bir “kriz coğrafyası” olarak değil; Sahra, Batı Afrika, Orta Afrika, Akdeniz, Atlantik ve Kızıldeniz bağlantılarını aynı anda etkileyen çok yönlü bir jeostratejik geçiş kuşağı olarak incelemektir. Bu çerçevede Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattı; geçiş koridorları, sınır aşan hareketlilik, kaynak alanları, cihatçı yayılma, göç baskısı ve dış aktör rekabeti üzerinden değerlendirilecektir.

3.1. Sahel’in Coğrafi Anlamı: Ara Kuşak, Geçiş Alanı ve Stratejik Eşik

Sahel, fizikî coğrafya bakımından Sahra Çölü ile güneydeki daha nemli savan kuşağı arasında yer alan yarı kurak bir geçiş alanıdır. Britannica, Sahel’i Senegal’den Sudan’a uzanan, Sahra ile nemli savan kuşağı arasında kalan batı ve kuzey-orta Afrika bölgesi olarak tanımlar (Britannica, 2026). IFAD ise Sahel’in yaklaşık 6.000 kilometrelik doğu-batı doğrultusunda uzandığını, birçok agro-ekolojik sistemi içerdiğini ve geniş politik tanımıyla 12 ülkeyi kapsadığını belirtir (IFAD, 2026). Bu coğrafi tanımlar, Sahel’in yalnızca “kuraklık kuşağı” olmadığını; aynı zamanda farklı iklim, geçim, nüfus ve güvenlik alanlarının birbirine temas ettiği bir eşik bölgesi olduğunu göstermektedir. Harita 3.1.a Sahel’in Jeostratejik Konumu: Geçiş Kuşağı ve Odak Ülkeler

Kaynak: Yazarın şematik analitik görselleştirmesi; Britannica (2026), IFAD (2026), UNECA (2021) ve CFR (2026) çerçevesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Harita 3.1, Mali-Burkina Faso-Nijer-Çad hattının yalnızca dört ülkelik bir bölgesel dosya olmadığını; Sahra, Akdeniz, kıyı Batı Afrika ve Orta Afrika bağlantılarını aynı anda etkileyen bir geçiş kuşağı olduğunu göstermektedir. Tablo 3.1. Mali-Burkina Faso-Nijer-Çad Jeostratejik Karşılaştırma Matrisi Ülke Jeostratejik işlev Ana bağlantı alanı Kaynak değeri Güvenlik riski Rapor içindeki analitik rol Mali Krizin tarihsel ve operasyonel merkezi Kuzey Mali, Cezayir, Moritanya, Nijer Altın ve potansiyel lityum alanları JNIM, IS Sahel, Tuareg meselesi, devlet otoritesi boşluğu Sahel krizinin başlangıç ve derinleşme dosyası Burkina Faso Şiddetin kırsal ve güney yönlü yayılma alanı Mali, Nijer, Benin, Togo, Gana, Fildişi Sahili Altın, pamuk, hayvancılık Kırsal devlet çekilişi, milisleşme, kıyı ülkelere yayılma riski Merkez Sahel’den kıyı Batı Afrika’ya yayılma örneği Nijer Kaynak, üs ve sınır jeopolitiğinin düğüm ülkesi Mali, Burkina Faso, Nijerya, Benin, Çad, Libya Uranyum, petrol, altın IS Sahel, ISWAP bağlantısı, darbe sonrası dış aktör gerilimi Uranyum/petrol, ABD-Fransa çekilişi ve Çin/Rusya ilgisi dosyası Çad Doğu Sahel tamponu ve Orta Afrika geçidi Sudan, Libya, Orta Afrika, Nijerya, Kamerun Petrol, hayvancılık, Arap zamkı Boko Haram/ISWAP, Sudan savaşı etkisi, Libya bağlantısı Sahel’in doğu güvenlik ve insani kriz bağlantısı

s. 29

Sayfa 27 Kaynak: Yazarın karşılaştırmalı analizi; ACLED (2026), CFR (2026), World Bank (2026), World Nuclear Association (2025) ve UNHCR (2026) verilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo 3.1, dört ülkenin aynı risk kategorisine sıkıştırılamayacağını gösterir. Mali krizin çekirdeğini, Burkina Faso yayılma dinamiğini, Nijer kaynak/üs jeopolitiğini, Çad ise doğu tamponu ve Çad Gölü bağlantısını temsil etmektedir. Harita 3.1.b Sahel’de Kuzey-Güney ve Doğu-Batı Geçiş Koridorları

Kaynak: Yazarın analitik şeması; CFR (2026), UNODC (2024), IFAD (2026) ve ACLED (2025) çerçevesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Şema 3.1, Sahel’in yalnızca yatay bir Afrika iç kuşağı değil; kuzey-güney göç, kaçakçılık, ticaret, silahlı hareketlilik ve insani akış koridorlarıyla kesilen çok katmanlı bir geçiş sistemi olduğunu göstermektedir. Şekil 3.1. Sahel Jeostratejik Kesişim Modeli

Kaynak: Yazarın kavramsal sentezi; ACLED (2025, 2026), CFR (2026), UNODC (2024), IFAD (2026), UNECA (2021) ve World Bank (2026) verileri çerçevesinde hazırlanmıştır. Analitik yorum: Şekil 3.1, Sahel’i tek boyutlu bir güvenlik krizi olarak değil; kaynak, terör, göç, iklim, dış aktör rekabeti ve bölgesel kurum parçalanmasının birleştiği jeostratejik bir kesişim alanı olarak konumlandırmaktadır.

s. 30

Sayfa 28 Bu eşik niteliği, bölgeyi jeopolitik açıdan daha da önemli kılar. Sahel, kuzeyde Sahra ve Libya üzerinden Akdeniz bağlantılarına; batıda Atlantik kıyılarına; güneyde Gine Körfezi, Nijerya ve kıyı Batı Afrika ülkelerine; doğuda ise Çad, Sudan ve Orta Afrika bağlantılarına açılır. Bu nedenle Sahel’deki bir güvenlik kırılması, tek bir ülke sınırı içinde kalmaz; göç, kaçakçılık, silahlı hareketlilik, gıda güvenliği, insani yardım ve dış askeri varlıklar üzerinden çok geniş bir coğrafyaya yayılır.

3.2. Mali-Burkina Faso-Nijer-Çad Hattı: Dört Farklı İşlev, Tek Güvenlik Kuşağı

Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad aynı güvenlik kuşağı içinde yer alsa da her ülkenin jeostratejik işlevi farklıdır. Mali, güncel Sahel krizinin tarihsel ve operasyonel merkezidir. Burkina Faso, şiddetin kırsal alanlara ve kıyı Batı Afrika sınırlarına doğru yayılmasını görünür kılar. Nijer, uranyum, petrol, dış askeri üsler, Çin yatırımları ve 2023 darbesi sonrası Batı güvenlik mimarisinin dönüşümü nedeniyle stratejik düğüm ülkedir. Çad ise Çad Gölü Havzası, Sudan, Libya ve Orta Afrika bağlantıları üzerinden doğu Sahel’in tampon devletidir.

Harita 3.2. Liptako-Gourma Üçgeni: Mali-Burkina Faso-Nijer Kesişim Alanı

Kaynak: Yazarın şematik analitik görselleştirmesi; CFR (2026) ve ACLED (2025, 2026) değerlendirmelerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Harita 3.2, Liptako-Gourma’nın yalnızca üç ülkenin sınır alanı değil; cihatçı yayılma, sınır aşan kaçakçılık, yerel otorite boşluğu ve kıyı Batı Afrika’ya taşma riskinin birleştiği bir güvenlik düğümü olduğunu göstermektedir. Bu dört ülke birlikte ele alındığında, Sahel krizinin yalnızca askerî veya ideolojik bir mesele olmadığı görülür. Bölge, bir yandan devlet otoritesinin zayıfladığı kırsal alanları, diğer yandan kaynak sahalarını, sınır geçişlerini, göç yollarını, dış aktörlerin askeri ve ekonomik araçlarını ve bölgesel kurumların meşruiyet krizini aynı anda taşır.

3.3. Liptako-Gourma Üçgeni: Merkez Sahel’in Güvenlik Düğümü

Liptako-Gourma bölgesi, Mali, Burkina Faso ve Nijer sınırlarının kesiştiği alandır ve güncel Sahel güvenlik krizinin en kritik düğümlerinden biridir. CFR, Sahel’deki şiddet ve insani felaketin ana odaklarının Liptako-

s. 31

Sayfa 29 Gourma ve Çad Gölü Havzası alt bölgeleri olduğunu belirtir; Liptako-Gourma’nın Burkina Faso, Mali ve Nijer sınır alanlarında yer aldığına dikkat çeker (Council on Foreign Relations, 2026). Harita 3.3. Çad Gölü Havzası Güvenlik Kompleksi

Kaynak: Yazarın şematik analitik görselleştirmesi; CFR (2026), OCHA (2026) ve UNHCR (2026) çerçevesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Harita 3.3, Çad Gölü Havzası’nın doğu Sahel ile Batı ve Orta Afrika güvenlik alanlarını bağladığını göstermektedir. Bu yapı, Çad’ın raporun ana ülke dosyaları arasında yer almasını stratejik olarak zorunlu kılar. Bu bölgenin önemi üç nedene dayanır. Birincisi, sınır hatlarının geçirgenliği silahlı grupların operasyonel hareketliliğini artırmaktadır. İkincisi, devlet otoritesinin başkent merkezli kalması kırsal alanlarda güvenlik ve kamu hizmeti boşluğu üretmektedir. Üçüncüsü, JNIM ve IS Sahel/ISSP gibi yapıların yerel topluluklar, kaçakçılık ekonomileri ve sınır aşan hareketlilik üzerinden alan tutma kapasitesi gelişmektedir. ACLED, JNIM ve ISSP’nin 2023-2025 döneminde Benin-Nijer-Nijerya sınır alanlarında yeni cepheler açtığını, Liptako-Gourma merkezli yayılmanın kıyı Batı Afrika sınır bölgelerine doğru genişlediğini ortaya koymaktadır (ACLED, 2025).

3.4. Çad Gölü Havzası: Doğu Sahel ile Batı/Orta Afrika Arasındaki İkinci Kriz Odağı

Sahel analizinde Çad’ın özel konumu, Çad Gölü Havzası üzerinden belirginleşir. Çad Gölü Havzası; Çad, Nijer, Nijerya ve Kamerun’u birbirine bağlayan, Boko Haram ve ISWAP tehdidinin yanı sıra yerinden edilme, sınır aşan hareketlilik, gıda güvensizliği ve insani yardım ihtiyacının iç içe geçtiği bir alandır. CFR, Sahel krizinin iki ana alt bölgesel odağından birinin Çad Gölü Havzası olduğunu vurgular (Council on Foreign Relations, 2026). Çad Gölü Havzası, Liptako-Gourma’dan farklı olarak yalnızca merkez Sahel dinamikleriyle değil, Nijerya’nın kuzeyi, Kamerun’un kuzeyi, Libya bağlantısı, Sudan iç savaşı ve Orta Afrika güvenliğiyle de ilişkilidir. Bu nedenle Çad, Sahel raporunda yalnızca ek bir ülke olarak değil, doğu Sahel’in güvenlik ve insani kriz taşıyıcısı olarak incelenmelidir.

3.5. Göç, Kaçakçılık ve Organize Suç Rotaları Sahel’in jeostratejik değeri yalnızca devletler arası rekabetten kaynaklanmaz; bölge aynı zamanda göç, kaçakçılık, uyuşturucu, silah, yakıt, hayvan ve altın hareketliliğinin geçtiği bir ara kuşaktır. CFR, Sahel’in

s. 32

Sayfa 30 Sahra-altı Afrika’dan kuzey kıyı devletlerine ve Avrupa’ya yönelen göç hareketleri açısından başlıca geçiş noktalarından biri olduğunu belirtmektedir (Council on Foreign Relations, 2026). UNODC’nin 2024 değerlendirmesi, Sahel’de uyuşturucu kaçakçılığının güvenliği, ekonomik kalkınmayı ve hukukun üstünlüğünü zayıflattığını; uyuşturucu ekonomisi ile istikrarsızlık arasında birbirini besleyen bir döngü oluştuğunu belirtir. Rapora göre zayıf hukuk düzeni uyuşturucu ekonomisinin genişlemesini kolaylaştırmakta; bu ekonomi ise çatışmaları sürdürmek veya genişletmek için finansal kaynak sağlayarak hukukun üstünlüğünü daha da aşındırmaktadır (UNODC, 2024).

3.6. Sahel’den Kıyı Batı Afrika’ya Yayılma Riski

Sahel krizinin en önemli jeostratejik sonuçlarından biri, şiddetin Mali-Burkina Faso-Nijer hattıyla sınırlı kalmayıp Benin, Togo, Gana ve Fildişi Sahili gibi kıyı Batı Afrika ülkelerine doğru baskı oluşturmasıdır. ACLED’in 2025 tarihli Benin-Nijer-Nijerya sınır alanları analizine göre, JNIM ve ISSP’nin faaliyetleri yalnızca merkez Sahel’de yoğunlaşmamakta; kıyı Batı Afrika’ya açılan sınır bölgelerinde yeni cepheler oluşturmaktadır (ACLED, 2025). Bu yayılma riski, Avrupa ve Atlantik güvenliği açısından da önemlidir. Çünkü kıyı Batı Afrika ülkeleri, Sahel’e göre daha güçlü ekonomik bağlantılara, liman altyapılarına ve dış ticaret ağlarına sahiptir. Şiddetin bu bölgelere taşması; yalnızca yerel güvenliği değil, Atlantik ticaret bağlantılarını, liman güvenliğini, sınır yönetimini ve Batı Afrika bölgesel entegrasyonunu da etkileyebilir.

3.7. Dış Aktörler Açısından Jeostratejik Değer Sahel, dış aktörler açısından farklı nedenlerle önemlidir. Fransa için bölge, tarihsel nüfuz, güvenlik operasyonları ve eski sömürge alanlarıyla kurulan bağlar üzerinden anlam taşır. ABD için Sahel, uzun süre terörle mücadele, istihbarat ve İHA/ISR kapasitesi bağlamında değerlendirilmiştir. Rusya için bölge, Batı nüfuzunu aşındırma, askerî danışmanlık, rejim güvenliği ve kaynak erişimi imkânı sunar. Çin için Sahel, petrol, uranyum, altyapı, kredi ve maden yatırımları üzerinden uzun vadeli ekonomik konumlanma alanıdır. Türkiye için ise Sahel, diplomasi, kalkınma, eğitim, insani yardım, savunma sanayii ve Afrika açılımının derinleştirilmesi açısından çok boyutlu bir dış politika sahasıdır. Bu nedenle Sahel’in jeostratejik önemi, tek bir aktörün veya tek bir kaynağın çıkarıyla açıklanamaz. Bölge; güvenlik boşluğu, kaynak potansiyeli, göç baskısı, iklim kırılganlığı ve bölgesel kurumsal parçalanmanın birleştiği bir “çoklu rekabet alanı” olarak değerlendirilmelidir.

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Sahel, Sahra ile savan kuşağı arasında yer alan yarı kurak bir geçiş alanı olmakla birlikte, jeopolitik olarak Akdeniz, Atlantik, Orta Afrika ve kıyı Batı Afrika bağlantılarını etkileyen stratejik bir kuşaktır.  Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad aynı güvenlik kuşağında yer alsa da her biri farklı bir jeostratejik işlev taşır: Mali krizin çekirdeği, Burkina Faso yayılma alanı, Nijer kaynak/üs düğümü, Çad ise doğu tamponudur.  Liptako-Gourma üçgeni, merkez Sahel’de sınır aşan silahlı hareketlilik, devlet otoritesi boşluğu, cihatçı rekabet ve kıyı Batı Afrika’ya yayılma riskinin ana düğümüdür.  Çad Gölü Havzası, Boko Haram/ISWAP tehdidi, yerinden edilme, gıda güvensizliği ve sınır aşan hareketlilik nedeniyle Sahel krizinin doğu bağlantısını oluşturur.  Sahel’in göç, kaçakçılık ve organize suç rotaları üzerindeki konumu, güvenlik krizini yalnızca askerî değil; ekonomik, toplumsal ve hukuki bir sorun hâline getirir.  Bölgenin dış aktörler açısından değeri farklılaşmaktadır: Fransa tarihsel nüfuz, ABD terörle mücadele/istihbarat, Rusya güvenlik karşılığı nüfuz, Çin kaynak-altyapı, Türkiye ise çok araçlı Afrika açılımı üzerinden konumlanmaktadır.

s. 33

Sayfa 31 4. Tarihsel Arka Plan: Sömürgecilikten Fransa Sonrası Nüfuz Krizine Bu bölümün amacı;Sahel krizinin güncel görünümünü tarihsel süreklilikler üzerinden okumaktır. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattında bugün görülen terör, darbe, dış aktör rekabeti ve bölgesel kurumsal parçalanma, yalnızca son yılların güvenlik gelişmeleriyle açıklanamaz. Fransız sömürge mirası, bağımsızlık sonrası merkez-çevre dengesizliği, 2012 Mali krizi, Serval-Barkhane-MINUSMA-G5 Sahel güvenlik mimarisi ve 2020 sonrası askerî rejimlerin egemenlik söylemi birlikte analiz edilmelidir.

4.1. Sömürge Mirası ve Bağımsızlık Sonrası Devlet İnşasının Kırılganlığı

Sahel hattının bugünkü kırılganlığı, yalnızca güncel cihatçı örgütlerin yükselişiyle başlamamıştır. Bölgedeki devletlerin sınırları, ekonomik yönelimleri ve güvenlik refleksleri büyük ölçüde sömürge dönemi mirası ve bağımsızlık sonrası kurumsal kapasite sorunları içinde şekillenmiştir. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad, 1960’larda biçimsel bağımsızlıklarını elde etmiş olsalar da, güvenlik, ekonomi, para sistemi, dış ticaret ve askerî eğitim alanlarında Fransa merkezli bağımlılık ilişkilerinden tamamen kopamamıştır. Türkçe literatürde Savaş, Fransa’nın Sahel kuşağındaki terörle mücadele politikasını, yalnızca güncel bir askerî müdahale pratiği değil; tarihsel etki alanı, siyasal bağımlılık ve postkolonyal süreklilikler bağlamında ele almaktadır (Savaş, 2020). Şekil 4.1. Sahel Krizinin Tarihsel Dönüşüm Hattı

Kaynak: Savaş (2020), Abdoul Dangavo ve Karakaya (2022), UN Security Council (2023a, 2023b), Policy Center for the New South (2024) ve Chatham House (2025) temel alınarak yazar tarafından hazırlanmıştır. Analitik yorum: Şekil 4.1, Sahel krizinin çizgisel değil, biriken kırılmalarla ilerleyen bir tarihsel süreç olduğunu göstermektedir. 1960 bağımsızlıkları, 2012 Mali krizi, 2013 Fransız müdahalesi, 2014-2017 bölgesel güvenlik mimarisi, 2020-2023 darbeleri, 2023 AES ve 2025 ECOWAS kopuşu aynı zincirin birbirini besleyen halkalarıdır. Tablo 4.1. Sahel Krizinin Tarihsel Dönüm Noktaları Dönem/Yıl Dönüm Noktası Stratejik Anlam Rapor İçindeki Analitik İşlev 1960’lar Bağımsızlıklar ve postkolonyal devlet inşası Biçimsel egemenlik ile askerî/ekonomik bağımlılık arasındaki gerilim Tarihsel süreklilik ve Fransa etkisinin zemini

2012 Mali krizi ve kuzeyde devlet otoritesinin çöküşü Tuareg meselesi, cihatçı ağlar ve devlet boşluğunun birleşmesi Güncel Sahel güvenlik krizinin başlangıç eşiği

s. 34

Sayfa 32 2013 Serval Operasyonu ve MINUSMA’nın kurulması Acil askerî müdahale ve çok taraflı istikrar arayışı Dış destekli güvenlik modelinin yükselişi 2014-2017 Barkhane, G5 Sahel ve Ortak Güç arayışı Terörle mücadelenin bölgeselleştirilmesi Fransa merkezli güvenlik mimarisinin kurumsallaşması 2020-2023 Mali, Burkina Faso ve Nijer’de askerî darbeler Egemenlik söylemi ve Batı karşıtı meşruiyet üretimi Fransa sonrası geçişin siyasal zemini 2023 MINUSMA’nın sonlandırılması ve AES’in kurulması BM/Fransa merkezli güvenlik mimarisinden kopuş Kurumsal parçalanma ve yeni güvenlik arayışı

2025 Mali, Burkina Faso ve Nijer’in ECOWAS’tan resmî çıkışı Batı Afrika bölgesel bütünleşmesinde tarihsel kırılma ECOWAS-AES ayrışması ve jeopolitik yeniden hizalanma Kaynak: Savaş (2020), Abdoul Dangavo ve Karakaya (2022), France ONU (2021), UN Security Council (2023a, 2023b), Security Council Report (2024), Policy Center for the New South (2024), Chatham House (2025) ve Reuters (2025) temel alınarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo 4.1, Sahel krizinin güncel bir güvenlik şoku değil, postkolonyal devlet inşası, dış destekli askerî güvenlik modeli, darbeler, kurumsal parçalanma ve yeni bloklaşma süreçlerinin birleşik sonucu olduğunu göstermektedir. Şema 4.1. Fransa Merkezli Güvenlik Mimarisinden AES Merkezli Ayrışmaya

Kaynak: Yazarın kavramsal sentezi; Savaş (2020), Abdoul Dangavo ve Karakaya (2022), UN Security Council (2023a, 2023b), Security Council Report (2024), Policy Center for the New South (2024) ve Chatham House (2025). Analitik yorum: Şema 4.1, Sahel’de güvenlik mimarisinin sadece aktör değiştirmediğini; güvenliğin anlamının da değiştiğini göstermektedir. Fransa merkezli terörle mücadele modeli, askeri rejimlerin egemenlik söylemi ve AES’in kurumsal iddiası içinde yeni bir bölgesel ayrışmaya dönüşmüştür. Bu tarihsel mirasın en kritik sonucu, merkezî devlet aygıtının başkent ve çevresinde yoğunlaşırken kırsal, sınır aşan ve yarı göçebe alanlarda zayıf kalmasıdır. Sahel’de devletin hukuk, güvenlik, adalet, eğitim ve ekonomik hizmet üretme kapasitesinin sınırlı olması, ilerleyen dönemde silahlı grupların yerel şikâyetleri istismar edebilmesi için uygun bir zemin oluşturmuştur. Bu nedenle Sahel’deki güncel kriz, yalnızca güvenlik aygıtının yetersizliği değil; devletin tarihsel olarak eşitsiz kurumsallaşmasının da sonucudur (OECD, 2025; Savaş, 2020).

Bu çerçeve, Sahel’de 'egemenlik' söyleminin neden güçlü bir toplumsal karşılık bulduğunu da açıklamaktadır. Mali, Burkina Faso ve Nijer’de askeri yönetimlerin Fransa karşıtı dili, yalnızca dış politika tercihi değil; postkolonyal bağımlılık hafızasını iç politik meşruiyet üretiminde kullanan bir söylem alanıdır. Ancak bu söylem, Fransa’dan kopuşun otomatik olarak güçlü ve kapsayıcı devlet inşasına dönüşeceği anlamına gelmemektedir. Tam tersine, eski bağımlılık biçimleri yerini Rus güvenlik desteği, Çin kaynak diplomasisi

s. 35

Sayfa 33 veya başka dış ortaklıklara bırakabilmektedir (Chatham House, 2025; Policy Center for the New South, 2024).

4.2. 2012 Mali Krizi: Sahel Güvenlik Mimarisinin Kırılma Noktası Güncel Sahel krizinin en belirgin dönüm noktası 2012 Mali krizidir. Libya’daki rejim değişimi sonrasında bölgeye yayılan silahlar, kuzey Mali’deki Tuareg hareketliliği, devlet otoritesinin zayıflığı ve cihatçı ağların fırsatçı genişlemesi, Mali’yi kısa sürede bölgesel bir kriz merkezine dönüştürmüştür. Bu süreç, Sahel’de güvenlik sorunlarının artık tek bir ülkenin iç meselesi olarak ele alınamayacağını göstermiştir. ACLED’in Sahel çatışma çerçevesi de Mali’de başlayan şiddet dalgasının zamanla Burkina Faso ve Nijer’e yayılan bölgesel bir çatışmaya dönüştüğünü vurgulamaktadır (ACLED, 2026). Şekil 4.2. Sahel’de Tarihsel Katmanlaşma Modeli

Kaynak: Yazarın sentezi; Savaş (2020), Boeke (2015), UN Security Council (2023a), Security Council Report (2024) ve Chatham House (2025). Analitik yorum: Şekil 4.2, Sahel’de güncel güvenlik krizinin tek bir döneme veya aktöre indirgenemeyeceğini göstermektedir. Sömürge mirası, 2012 Mali krizi, dış destekli güvenlik modeli ve Fransa sonrası ayrışma üst üste binerek güncel kırılganlığı üretmektedir. 2012 krizi, üç önemli mekanizmayı görünür kılmıştır. Birincisi, Sahel’de sınırlar devletlerin kontrol kapasitesini aşan hareketlilik alanlarıdır. İkincisi, etnik, yerel ve toplumsal şikâyetler cihatçı örgütler tarafından tek boyutlu bir ideolojik mobilizasyona indirgenmeden araçsallaştırılabilmektedir. Üçüncüsü, devletin çekildiği alanlarda silahlı gruplar yalnızca askerî tehdit değil; vergi, yol kontrolü, uyuşmazlık çözümü ve gölge yönetim kapasitesi geliştiren alternatif otorite odakları hâline gelebilmektedir (CFR, 2026; UNDP, 2023). Bu nedenle 2012 Mali krizi, raporun genel tezi açısından kurucu bir eşiği temsil eder. Kriz, Fransa’nın askerî müdahalesini, MINUSMA’nın konuşlandırılmasını, Barkhane’nin bölgesel çerçeveye taşınmasını, G5 Sahel’in güvenlik kapasitesi arayışını ve nihayetinde Fransa karşıtı egemenlik söyleminin yükselişini tetikleyen tarihsel zincirin başlangıç noktasıdır.

s. 36

Sayfa 34 4.3. Serval, Barkhane ve G5 Sahel: Dış Destekli Güvenlik Modelinin Yükselişi Fransa’nın Ocak 2013’te başlattığı Serval Operasyonu, kuzey Mali’de cihatçı grupların güneye doğru ilerleyişini durdurma amacı taşıyan acil bir askerî müdahale olarak ortaya çıkmıştır. Fransa’nın Birleşmiş Milletler nezdindeki açıklamalarında Serval’in Mali hükümetinin talebi üzerine başlatıldığı belirtilmektedir (Permanent Mission of France to the United Nations, 2021). Stratejik açıdan Serval, kısa vadede Bamako yönetiminin çökmesini engelleyen ve kuzeydeki bazı merkezlerin geri alınmasını sağlayan bir müdahale olarak değerlendirilebilir. Ancak sorun, taktik başarının kalıcı siyasal istikrara dönüşememesidir. Serval’in ardından 2014’te Barkhane Operasyonu, güvenlik meselesini Mali merkezli müdahaleden daha geniş bir Sahel terörle mücadele çerçevesine taşımıştır. Böylece Fransa, Mali, Nijer, Çad, Burkina Faso ve Moritanya hattında bölgesel bir operasyonel mimari kurmaya çalışmıştır. Türkçe akademik literatürde Savaş, Serval ve Barkhane’nin Fransa’nın tarihsel Sahel nüfuzuyla birlikte okunması gerektiğini; terörle mücadele söyleminin, postkolonyal askerî varlık ve bölgesel siyasal etkiyle iç içe geçtiğini vurgulamaktadır (Savaş, 2020). G5 Sahel ise bu mimarinin bölgesel sahiplenme iddiasını temsil etmiştir. 2014’te kurulan G5 Sahel ve 2017’de gündeme gelen Ortak Güç, Fransa destekli güvenlik modelinin yerel kapasiteyle tamamlanması arayışıydı. Ancak Abdoul Dangavo ve Karakaya’nın çalışması, G5 Sahel Ortak Gücü’nün terörle mücadele politikalarının başarısız olduğunu, bu başarısızlığın Mali örneğinde Fransa ile G5 Sahel ülkeleri arasındaki siyasal ve ekonomik ilişkileri olumsuz etkilediğini ileri sürmektedir (Abdoul Dangavo & Karakaya, 2022). Bu dönemin temel paradoksu şudur: dış destekli güvenlik kapasitesi artarken güvenlik üretimi kalıcı hâle gelememiştir. Askerî operasyonlar belirli bölgelerde geçici baskı sağlasa da, devlet hizmetlerinin dönüşü, yerel meşruiyet, toplumsal uzlaşma, kaynak şeffaflığı ve kırsal yönetişim alanlarında benzer bir ilerleme sağlanamamıştır. Bu nedenle Sahel’de Fransa merkezli güvenlik mimarisi, terörle mücadele kapasitesi ürettiği ölçüde siyasal meşruiyet üretememiştir.

4.4. MINUSMA Deneyimi: Çok Taraflı İstikrar Arayışının Sınırları

MINUSMA, Mali krizinin çok taraflı boyutunu temsil etmiştir. BM misyonunun varlığı, Mali’de güvenliğin yalnızca Fransa veya Mali ordusu tarafından üretilemeyeceği; sivillerin korunması, siyasi süreçlerin desteklenmesi ve istikrarın kurumsal araçlarla güçlendirilmesi gerektiği varsayımına dayanmıştır. Ancak zaman içinde MINUSMA da güvenlik üretimi, yerel meşruiyet, hareket kabiliyeti, Malili geçiş yönetimiyle ilişkiler ve sahadaki şiddetin genişlemesi bakımından ciddi sınırlarla karşılaşmıştır. BM Güvenlik Konseyi’nin 2690 sayılı kararı, Mali geçiş hükümetinin talebi üzerine MINUSMA’nın görev süresinin sonlandırılmasını ve misyonun tasfiyesinin 1 Ocak 2024’te başlamasını karara bağlamıştır (UN Security Council, 2023a). Bu karar, yalnızca bir BM misyonunun teknik olarak kapanması değildir; Sahel’de Batı ve BM destekli istikrar mimarisinin yerel askerî yönetimler tarafından meşruiyetini kaybettiğinin de işaretidir. MINUSMA’nın çekilişi, iki düzeyde sonuç üretmiştir. Birinci düzey, güvenlik boşluğudur. Misyonun çekilmesiyle bazı bölgelerde gözlem, arabuluculuk, sivil koruma ve lojistik destek kapasitesi azalmıştır. İkinci düzey, siyasal anlamdır. Mali yönetimi için MINUSMA’nın çıkarılması, egemenliğin yeniden tesisi olarak sunulmuştur; ancak bu boşluğun Rusya/Africa Corps gibi yeni güvenlik sağlayıcılarıyla doldurulması, egemenlik söylemi ile yeni bağımlılık ilişkileri arasındaki çelişkiyi görünür kılmaktadır (Chatham House, 2025; UN Security Council, 2023a).

4.5. Darbeler, Egemenlik Söylemi ve Fransa Karşıtı Mobilizasyon 2020 sonrasında Mali, Burkina Faso ve Nijer’de yaşanan darbeler, Sahel krizinin siyasal yönünü keskinleştirmiştir. Bu darbeler yalnızca askerî elitlerin iktidar değişimi değildir; güvenlik başarısızlığı, sivil siyaset krizleri, dış aktörlere duyulan tepki ve toplumsal meşruiyet arayışı üzerinden şekillenen daha geniş

s. 37

Sayfa 35 bir siyasal kırılmadır. Askerî yönetimler, Fransa başta olmak üzere Batılı aktörleri güvenlik krizinin çözümsüzlüğüyle ilişkilendirmiş ve egemenlik söylemini iç meşruiyet üretiminde güçlü bir araç hâline getirmiştir.

Bu söylemin güçlü olmasının nedeni, Fransa’nın bölgede yalnızca dış aktör değil, tarihsel bir müdahil olarak algılanmasıdır. Fransa karşıtı mobilizasyon, çoğu zaman sömürge mirası, askerî üsler, ekonomik bağımlılık, CFA frangı tartışmaları, sivil kayıplar ve güvenlik başarısızlığı gibi farklı toplumsal şikâyetleri tek bir siyasal dilde birleştirmektedir. Ancak egemenlik söylemi tek başına devlet kapasitesi üretmemektedir. Mali, Burkina Faso ve Nijer’in Batı’dan uzaklaşırken Rus güvenlik desteğine ve farklı dış ortaklıklara yönelmesi, postkolonyal bağımlılığın ortadan kalkmasından çok yön değiştirmesi riskini doğurmaktadır (Chatham House, 2025; Policy Center for the New South, 2024).

Bu süreçte Türkiye açısından da önemli bir ders vardır. Sahel’de Fransa karşıtlığı otomatik olarak bütün dış aktörlere açık bir meşruiyet alanı yaratmaz. Bölge toplumları güvenlik, kalkınma, eğitim, adalet ve yerel refah görmediği sürece dış aktörlerin tamamı benzer şüphelerle karşılaşabilir. Bu nedenle Türkiye’nin Sahel yaklaşımı, yalnızca savunma sanayii veya güvenlik iş birliği üzerinden değil; yerel meşruiyet, kalkınma ortaklığı, kurumsal kapasite ve insan güvenliği üzerinden kurulmalıdır.

4.6. G5 Sahel’in Çözülmesi ve AES’in Yükselişi G5 Sahel, Fransa destekli güvenlik mimarisinin yerel sahiplenme ayağı olarak düşünülmüştü. Ancak Mali’nin 15 Mayıs 2022’de G5 Sahel ve kurumlarından çekilmesi, yapının kırılganlığını açık biçimde ortaya koymuştur. BM Genel Sekreteri’nin 2023 tarihli raporunda G5 Sahel’in bir dönüm noktasında olduğu ve Mali’nin çekilişinin yapının işlevselliğini sarstığı belirtilmektedir (UN Security Council, 2023b). Bu süreç 2023 sonunda daha da derinleşmiştir. Burkina Faso ve Nijer’in Aralık 2023’te G5 Sahel’den çekildiklerini açıklamaları, G5 Sahel’in fiilen çözülmesi anlamına gelmiştir (Security Council Report, 2024). Böylece Fransa destekli bölgesel güvenlik mimarisi, hem askeri başarısızlık hem de siyasal meşruiyet kaybı nedeniyle sürdürülebilirliğini yitirmiştir.

Bu boşluğun yerine Mali, Burkina Faso ve Nijer’in kurduğu Alliance of Sahel States/AES öne çıkmıştır. Policy Center for the New South, AES’in 16 Eylül 2023’te Mali, Nijer ve Burkina Faso arasında karşılıklı savunma anlaşması olarak kurulduğunu ve daha sonra konfederasyon yönünde kurumsallaşma arayışına girdiğini belirtmektedir (Policy Center for the New South, 2024). AES, yalnızca güvenlik paktı değil; Fransa/ECOWAS merkezli bölgesel düzenin reddi ve yeni bir egemenlik bloku inşa etme arayışıdır. Mali, Burkina Faso ve Nijer’in 29 Ocak 2025’te ECOWAS’tan resmî olarak ayrılması ise bu dönüşümü daha kalıcı hâle getirmiştir. Chatham House, bu ayrışmanın Batı Afrika’da büyük bir siyasal yeniden yapılanma anlamına geldiğini, ancak AES ülkeleri ile kıyı Batı Afrika devletlerinin güvenlik, ticaret ve geçim ağları bakımından hâlâ birbirine sıkı biçimde bağlı olduğunu vurgulamaktadır (Chatham House, 2025). Reuters’ın 2025 tarihli haberine göre ECOWAS, üç askeri yönetimli ülkenin bloktan resmî çıkışını duyurmuştur (Reuters, 2025).

4.7. Fransa Sonrası Dönem: Boşluk mu, Yeniden Bağımlılık mı? Fransa’nın Mali, Burkina Faso ve Nijer’deki askeri ve diplomatik gerilemesi, Sahel’de yeni bir dönemi başlatmıştır. Ancak bu dönem basitçe 'bağımsızlaşma' olarak okunamaz. Daha doğru kavram, dış ortaklıkların yeniden dağıldığı ve egemenlik söyleminin yeni bağımlılık ilişkileriyle birlikte ilerlediği bir geçiş dönemidir. Fransa’nın çekildiği alanlarda Rusya güvenlik sağlayıcı rolüyle, Çin ise kaynak ve altyapı diplomasisiyle daha görünür hâle gelmektedir. ABD’nin Nijer merkezli üs düzeninin sarsılması da Batı’nın Sahel’deki güvenlik mimarisini yeniden değerlendirmesine yol açmıştır (Chatham House, 2025; U.S. Department of Defense, 2024).

s. 38

Sayfa 36 Bu tablo, Sahel’in postkolonyal bir alandan post-Barkhane bir rekabet sahasına dönüştüğünü göstermektedir. Eski dönemde Fransa güvenlik mimarisinin ana dış aktörü iken, yeni dönemde Rusya, Çin, Türkiye, Körfez ülkeleri ve bölgesel yapılar daha karmaşık bir rekabet zemininde konumlanmaktadır. Bu rekabet yalnızca askerî değildir; maden sahaları, petrol boru hatları, altyapı, eğitim kurumları, diplomatik temsil, medya söylemi, insani yardım ve savunma sanayii üzerinden çok boyutlu ilerlemektedir. Bu nedenle raporun tarihsel bölümünden çıkan temel sonuç şudur: Sahel krizi, Fransa'nın bölgeden çekilmesiyle sona ermemekte; yalnızca yeni aktörlerin, yeni güvenlik modellerinin ve yeni bağımlılık biçimlerinin rekabet ettiği bir aşamaya taşınmaktadır. Gerçek egemenlik, yalnızca yabancı askerî varlığın sonlandırılmasıyla değil; yerel devlet kapasitesi, kapsayıcı yönetişim, kaynak şeffaflığı, kırsal güvenlik, adalet hizmetleri ve bölgesel iş birliğiyle mümkündür.

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Sahel krizinin tarihsel arka planı, sömürge dönemi sınır mirası, postkolonyal bağımlılık ilişkileri ve bağımsızlık sonrası devlet kapasitesi sorunlarıyla birlikte okunmalıdır.  2012 Mali krizi, güncel Sahel güvenlik mimarisinin kırılma noktasıdır; bu kriz Serval, MINUSMA, Barkhane ve G5 Sahel zincirini tetiklemiştir.  Serval kısa vadeli bir askerî başarı üretmiş olsa da Barkhane ve G5 Sahel deneyimi, dış destekli güvenlik modelinin kalıcı siyasal istikrar üretemediğini göstermiştir.  MINUSMA’nın sonlandırılması, yalnızca BM misyonunun kapanması değil; Batı/BM destekli istikrar mimarisinin yerel askerî rejimler nezdinde meşruiyet kaybetmesidir.  Mali, Burkina Faso ve Nijer’deki darbeler, güvenlik başarısızlığı ve Fransa karşıtı egemenlik söylemi üzerinden toplumsal meşruiyet üretmeye çalışmıştır.  G5 Sahel’in çözülmesi ve AES’in yükselişi, Sahel’de bölgesel güvenlik mimarisinin Fransa/ECOWAS ekseninden ayrıştığını göstermektedir.  Fransa sonrası dönem otomatik bağımsızlaşma değil; Rusya, Çin, Türkiye, ABD, AB ve bölgesel aktörlerin farklı araçlarla konumlandığı yeni bir rekabet dönemidir.  Türkiye açısından temel ders, Sahel’de güvenlik iş birliğinin kalkınma, eğitim, yerel meşruiyet, kurumsal kapasite ve insan güvenliğiyle birlikte yürütülmesi gerektiğidir.

s. 39

Sayfa 37 5. Ülke Dosyası I: Mali Bu bölümün amacı:Mali’yi Sahel güvenlik kompleksinin tarihsel merkez ülkesi olarak analiz etmektir. Mali dosyası; kuzey isyanı, Tuareg/Azawad meselesi, JNIM ve ISGS baskısı, askerî darbeler, MINUSMA ve Fransa sonrası güvenlik boşluğu, Rusya/Africa Corps etkisi, altın ve yeni madencilik dinamikleri, tedarik koridorları ve bölgesel yayılma riski üzerinden ele alınmaktadır.

5.1. Mali’nin Sahel Güvenlik Kompleksindeki Merkezi Konumu

Mali, güncel Sahel krizinin hem tarihsel başlangıç noktası hem de bölgesel yayılma dinamiklerinin merkez ülkelerinden biridir. Ülkenin kuzeyi Sahra geçiş alanına, merkezi Liptako-Gourma güvenlik havzasına, güneybatısı ise Bamako ve maden/tedarik koridorlarına bağlanmaktadır. Bu nedenle Mali, yalnızca kendi iç güvenlik sorunlarıyla değil; Cezayir, Moritanya, Burkina Faso, Nijer, Senegal ve Fildişi Sahili yönündeki kara bağlantılarıyla da bölgesel istikrarı etkileyen bir düğüm ülke niteliği taşımaktadır (ACLED, 2026; CFR, 2026).

Harita 5.1. Mali Jeostratejik Güvenlik Alanları (Şematik)

Kaynak: Yazarın şematik görselleştirmesi; ACLED (2026), CFR (2026), World Bank (2026a) ve Chatham House (2026) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Harita 5.1, Mali’nin güvenlik krizini yalnızca kuzey isyanı veya başkent merkezli darbe siyaseti üzerinden okumamanın gerektiğini göstermektedir. Kuzey sınır alanları, merkezdeki kırsal kırılganlık, güneydeki başkent ve maden/tedarik koridorları aynı güvenlik zincirinin farklı halkalarıdır. Tablo 5.1. Mali Güvenlik ve Kaynak Profili Analiz Alanı Temel Bulgular Stratejik Anlam Başlıca Kaynak Coğrafi konum Kuzey Sahra geçişi, merkez Liptako-Gourma bağlantısı, güneyde Bamako ve maden/tedarik koridorları. Mali, Sahel krizinin hem başlangıç hem yayılma alanıdır. ACLED (2026); CFR (2026)

Ana güvenlik aktörleri JNIM, ISGS/IS Sahel, Tuareg/Azawad ağları, yerel milisler ve güvenlik güçleri. Kriz, tek örgütlü terör tehdidi değil, çok aktörlü silahlı rekabettir. CFR (2026); Chatham House (2026)

s. 40

Sayfa 38 Siyasal yapı 2020 ve 2021 darbeleri sonrası askerî geçiş yönetimi; Fransa ve BM çizgisinden kopuş. Rejim güvenliği ve egemenlik söylemi güvenlik politikasının merkezine yerleşmiştir. Savaş (2020); UN Security Council (2023a)

Kaynak ekonomisi Altın ve pamuk ihracatın ana unsurları; madencilik ve tedarik koridorları güvenlik riskiyle bağlantılıdır. Kaynaklar kalkınma potansiyeli olduğu kadar savaş ekonomisi ve dış aktör ilgisi üretir. EITI (2026); World Bank (2026a)

Makro kırılganlık 2025’te büyüme 4,1%; 2026’da 5,0% tahmin; güvenlik, iklim ve koridor blokajı ana risklerdir. Ekonomi güvenlik şoklarına ve dış koridor bağımlılığına açıktır. World Bank (2026a)

İnsani durum Yerinden edilme, gıda güvenliği ve hizmet erişimi sorunları merkezi ve kuzey bölgelerde ağırlaşmaktadır. Güvenlik krizi aynı zamanda toplumsal dayanıklılık krizidir. UNHCR (2026a); OCHA (2025)

Kaynak: ACLED (2026), CFR (2026), Chatham House (2026), EITI (2026), UNHCR (2026a) ve World Bank (2026a) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo 5.1, Mali dosyasının yalnızca güvenlik örgütleriyle açıklanamayacağını göstermektedir. Ülkenin coğrafi ölçeği, askerî yönetim yapısı, altın ve tedarik koridorları, silahlı grup baskısı ve insani kırılganlık birlikte ele alındığında Mali, Sahel krizinin merkez ülkesi olarak konumlanmaktadır. Şema 5.1. Mali’de Güvenlik, Kaynak ve Gölge Egemenlik Döngüsü

Kaynak: Yazarın kavramsal sentezi; Reno (1998), Le Billon (2001), CFR (2026), EITI (2026) ve World Bank (2026a) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Şema 5.1, Mali’de güvenlik krizinin tek yönlü bir nedensellikle ilerlemediğini göstermektedir. Devlet kapasitesi boşluğu silahlı grup yerleşimini, silahlı grup yerleşimi kaynak ve koridor baskısını, koridor baskısı rejim güvenliği refleksini, rejim güvenliği refleksi ise yeni dış bağımlılık biçimlerini güçlendirmektedir.

s. 41

Sayfa 39 Grafik 5.1. Mali Makro-Güvenlik Kırılganlık Göstergeleri

Kaynak: World Bank (2026a) Macro Poverty Outlook göstergeleri ve EITI (2026) çıkarım sektörü çerçevesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Grafik 5.1, Mali’nin makro görünümünün yüzeyde büyüme oranlarıyla olumlu görünebilmesine rağmen güvenlik, enerji ithalatı, ulaşım koridorları, altın üretimi ve yoksulluk göstergeleriyle birlikte kırılgan kaldığını göstermektedir. Şekil 5.1. Mali Kriz Zinciri: Kuzeyden Başkente Uzanan Baskı

Kaynak: Yazarın sentezi; CFR (2026), ACLED (2026), Chatham House (2026), World Bank (2026a) ve UNHCR (2026a) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Şekil 5.1, Mali’de güvenlik krizinin kuzeyle sınırlı olmadığını; kuzey krizi, merkezdeki devlet boşluğu, güneydeki tedarik koridorları, başkent güvenliği ve bölgesel yayılma riskinin birbirini beslediğini göstermektedir. Mali’nin coğrafi ölçeği ve başkent dışı alanlardaki kamu otoritesi sorunu, krizi sıradan bir sınır güvenliği meselesi olmaktan çıkarmaktadır. Kuzeyde Kidal, Gao ve Timbuktu hattı Tuareg/Azawad siyasal hafızası ve Sahra bağlantıları nedeniyle; merkezde Mopti-Ségou hattı cihatçı yayılma, yerel milisleşme ve topluluklar arası gerilimler nedeniyle; güneyde Bamako-Kati ve Kayes çevresi ise rejim güvenliği, maden ekonomisi ve tedarik güzergâhları nedeniyle stratejik önem taşımaktadır. Bu yapı, Mali’de güvenliğin tek merkezden yönetilemeyen çok bölgeli bir kriz alanına dönüştüğünü göstermektedir (CFR, 2026; World Bank, 2026a).

s. 42

Sayfa 40 5.2. 2012 Kırılması, Tuareg/Azawad Meselesi ve Kuzey Mali Sorunu Mali dosyasının başlangıç noktası 2012 krizidir. Libya devletinin 2011’de çöküşü sonrasında silah ve savaşçı hareketliliğinin artması, Mali’nin kuzeyindeki kırılgan siyasi-toplumsal zemini daha da sertleştirmiştir. Tuareg isyanı, Azawad talepleri, Mali ordusunun kapasite sorunu ve cihatçı grupların kuzeydeki boşluğu kullanması, Mali krizini kısa sürede yerel bir isyandan bölgesel güvenlik krizine dönüştürmüştür. CFR, 2012’de Tuareg hareketi ve İslamcı grupların kuzey kentleri üzerindeki baskısını, Sahel’deki güncel şiddet dalgasının kilit dönüm noktalarından biri olarak değerlendirmektedir (CFR, 2026). Tablo 5.2. Mali Dosyasında Başlıca Aktörler, Araçlar ve Stratejik Sonuçlar Aktör/Dinamik Araç/Etki Biçimi Etkilenen Alan Stratejik Sonuç Atıf JNIM Saldırı, yol kontrolü, yerel baskı, gölge yönetim Kuzey ve merkez Mali Devlet otoritesinin başkent dışına taşınmasını zorlaştırır. CFR (2026); Chatham House (2026)

ISGS/IS Sahel Sınır aşan şiddet ve örgütsel rekabet Liptako-Gourma hattı Mali krizini Burkina Faso ve Nijer’e bağlar. ACLED (2026); CFR (2026)

Tuareg/Azawad ağları Siyasal temsil, özerklik, silahlı hareketlilik Kidal-Gao-Timbuktu hattı Kuzey meselesi cihatçı şiddetten ayrı fakat onunla kesişen bir düzey üretir. CFR (2026)

Mali geçiş yönetimi Egemenlik söylemi, Fransa/BM’den kopuş, AES yönelimi Bamako-Kati hattı Rejim güvenliği güvenlik politikasının merkezine yerleşir. Özkan (2023); Chatham House (2026) Rusya/Africa Corps Askerî danışmanlık, operasyonel destek, propaganda Rejim güvenliği ve savaş alanı Batı sonrası güvenlik modelinde yeni bağımlılık riskini artırır. CFR (2026); Chatham House (2026)

Altın ve madencilik Devlet geliri, şirket yatırımı, yerel çatışma, kaçakçılık Güney ve batı maden alanları Kaynak ekonomisi hem kalkınma hem güvenlik riski üretir. EITI (2026); World Bank (2026a)

Tedarik koridorları Yakıt, gıda, ticaret ve enerji ithalatı Senegal/Fildişi Sahili güzergâhları Koridor baskısı makroekonomik ve güvenlik krizini birleştirir. World Bank (2026a)

Kaynak: ACLED (2026), CFR (2026), Chatham House (2026), EITI (2026), Özkan (2023) ve World Bank (2026a) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo 5.2, Mali’de aktör çeşitliliğinin krizi derinleştirdiğini göstermektedir. Silahlı gruplar, geçiş yönetimi, dış güvenlik ortakları, maden ekonomisi ve tedarik koridorları aynı stratejik denklemde birleşmektedir. Bu noktada Mali’nin kuzey meselesi iki farklı düzeyde okunmalıdır. Birinci düzey, etno-politik ve tarihsel düzeydir: Tuareg topluluklarının merkezî devletle ilişkisi, temsil, özerklik, kalkınma ve güvenlik talepleri üzerinden uzun bir tarihsel arka plana sahiptir. İkinci düzey ise cihatçı örgütlerin bu boşluğu kullanarak yerel talepleri kendi ideolojik ve askerî hedeflerine eklemleme kapasitesidir. Bu nedenle Mali krizinde Tuareg meselesi ile cihatçı şiddet aynı şey değildir; fakat 2012 sonrasında bu iki dinamik sahada zaman zaman kesişmiş, ayrışmış ve yeniden taktiksel temaslar kurmuştur (CFR, 2026; Chatham House, 2026).

Mali’nin kuzeyindeki bu kırılma, Fransa’nın Serval müdahalesini, daha sonra Barkhane operasyonunu, MINUSMA’nın konuşlanmasını ve G5 Sahel güvenlik mimarisini tetiklemiştir. Ancak daha önceki bölümde tartışıldığı üzere, dış destekli güvenlik müdahaleleri kısa vadeli askerî sonuç üretse de ülkenin kuzey ve merkez bölgelerinde kalıcı siyasal düzen ve yerel meşruiyet inşa edememiştir (Savaş, 2020; Abdoul Dangavo & Karakaya, 2022).

s. 43

Sayfa 41 5.3. JNIM, ISGS ve Silahlı Grupların Yayılması Mali’deki silahlı grup yapısı tek bir örgüt ya da tek bir ideolojik hat üzerinden açıklanamaz. JNIM, El-Kaide bağlantılı örgütlerin birleşmesiyle ortaya çıkan ana ağlardan biri olarak kuzey ve merkez Mali’de etkili olurken; ISGS/IS Sahel daha çok Liptako-Gourma bağlamında Mali-Burkina Faso-Nijer kesişim hattındaki rekabetin parçasıdır. Bu aktörlere Tuareg ayrılıkçı ağları, yerel milisler, kendini savunma grupları, kaçakçılık ağları ve fırsatçı silahlı yapılar eşlik etmektedir (ACLED, 2026; CFR, 2026).

CFR’nin Sahel değerlendirmesine göre JNIM, ISGS, ISWAP ve benzeri örgütler uluslararası terörle mücadele desteğinin zayıfladığı, bölgesel liderliğin parçalandığı ve devlet kapasitesinin aşındığı alanlarda genişleme imkânı bulmaktadır. Aynı değerlendirme, Liptako-Gourma ve Çad Gölü havzalarını krizin iki ana alt bölgesel odağı olarak tanımlamaktadır (CFR, 2026). Bu çerçeve Mali için önemlidir; çünkü Mali hem Liptako-Gourma krizinin çekirdek aktörü hem de kuzey Sahra bağlantıları nedeniyle bölgesel silahlı hareketlilik için stratejik bir zemin oluşturmaktadır.

2026 Nisan sonunda Mali’de gerçekleşen koordineli saldırı dalgası, silahlı grupların yalnızca kırsal baskı veya münferit saldırılarla sınırlı olmadığını göstermiştir. Chatham House, 25-26 Nisan 2026 saldırılarının coğrafi yayılım ve koordinasyon düzeyi bakımından Batı Afrika’da şok etkisi yarattığını; bu saldırıların Mali askerî yönetiminin ve AES çizgisinin 'egemenlik ve güvenliği yeniden sağlama' anlatısını zorladığını belirtmektedir (Chatham House, 2026). Bu gelişme, Mali’de güvenlik krizinin yalnızca geçmişe ait bir kırılma değil, güncel ve derinleşen bir devlet kapasitesi sınavı olduğunu göstermektedir.

5.4. Askerî Darbeler, Geçiş Yönetimi ve Egemenlik Söylemi Mali’de 2020 ve 2021 darbeleri, Sahel’deki 'darbe dalgasının' başlangıç halkalarından biri olarak görülmelidir. Darbeler yalnızca askerî elitlerin iktidar hamlesi değil; güvenlik başarısızlığı, Fransa karşıtlığı, sivil yönetimlere yönelik hoşnutsuzluk ve devletin kırsalda güvenlik üretememesinin siyasal sonucu olarak okunmalıdır. Bu nedenle Mali geçiş yönetimi, meşruiyetini klasik demokratik temsil mekanizmalarından çok 'egemenlik', 'dış müdahaleye direnç' ve 'terörle mücadele' söylemleri üzerinden üretmeye çalışmaktadır (Özkan, 2023; Chatham House, 2026). Bu söylem Mali toplumunda karşılık bulabilmektedir; çünkü Fransız güvenlik modelinin uzun yıllara rağmen kalıcı istikrar üretmemesi, MINUSMA’nın beklenen sonucu verememesi ve kırsal güvensizliğin derinleşmesi, dış destekli güvenlik mimarisine yönelik tepkiyi güçlendirmiştir. Ancak egemenlik söylemi tek başına güvenlik kapasitesi yaratmaz. Chatham House’un 2026 değerlendirmesi, Nisan 2026 saldırılarının Mali askerî yönetiminin yeniden güvenlik sağladığı yönündeki anlatısını ciddi biçimde zorladığını vurgulamaktadır (Chatham House, 2026). Mali örneğinde temel çelişki şudur: Fransa ve BM çizgisinden kopuş egemenlik anlatısını güçlendirmiştir; fakat güvenlik üretimi Rusya/Africa Corps gibi yeni dış ortaklıklara daha fazla bağımlı hâle gelebilmektedir. Bu nedenle Mali’nin egemenlik söylemi, mutlak bağımsızlık değil, dış güvenlik ortaklarının değiştiği yeni bir bağımlılık yapılaşması olarak da okunmalıdır.

5.5. Fransa, MINUSMA ve Batı Destekli Güvenlik Mimarisinden Kopuş Mali’de Fransa ve MINUSMA sonrası dönem, Sahel güvenlik mimarisinin dönüşümünde kritik önemdedir. Fransa’nın Serval ve Barkhane operasyonları Mali devletini kısa vadede askeri çöküşten kurtarmış; ancak bu müdahaleler uzun vadede devlet kapasitesi, yerel güvenlik yönetişimi ve toplumsal meşruiyet üretmekte sınırlı kalmıştır (Savaş, 2020). MINUSMA ise çok taraflı istikrar üretme arayışının en önemli kurumsal ayağı olmuş; fakat Mali geçiş yönetiminin talebi üzerine BM Güvenlik Konseyi’nin 2690 sayılı kararıyla görev süresi sonlandırılmıştır (UN Security Council, 2023a). MINUSMA’nın kapanması, yalnızca bir BM misyonunun sona ermesi değildir. Bu gelişme, Mali’de Batı/BM destekli istikrar modelinin yerel askerî yönetim nezdinde meşruiyetini kaybettiğini göstermektedir. Aynı

s. 44

Sayfa 42 zamanda bu çekilme; sivil koruma, insan hakları izleme, yerel arabuluculuk ve uluslararası görünürlük açısından bir boşluk üretmiştir. Bu boşluğun askerî araçlarla doldurulması ise yerel toplumlar açısından güvenliğin militarizasyonunu artırma riski taşımaktadır.

Bu kopuş Mali’yi Rusya merkezli güvenlik ortaklığına daha açık hâle getirmiştir. Ancak Mali’nin Fransa’dan uzaklaşması, otomatik olarak güvenliğin iyileşmesi anlamına gelmemiştir. ACLED’in Mali sayfasındaki güncel değerlendirmeler ve Chatham House’un 2026 analizi, silahlı grupların koordinasyon kapasitesinin ve devlet üzerindeki baskısının sürdüğünü göstermektedir (ACLED, 2026; Chatham House, 2026).

5.6. Rusya, Wagner/Africa Corps ve Rejim Güvenliği

Mali, Rusya’nın Sahel’deki güvenlik karşılığı nüfuz modelinin en görünür örneklerinden biridir. Wagner mirası ve daha kurumsal Africa Corps hattı, Mali’de rejim güvenliği, askerî danışmanlık, eğitim, operasyonel destek ve propaganda boyutlarıyla öne çıkmaktadır. Bu model, Fransa sonrası boşlukta Mali askerî yönetimine alternatif bir dış güvenlik ortağı sağlamaktadır; ancak aynı zamanda insan hakları ihlalleri, hesap verebilirlik ve şeffaflık sorunlarını da beraberinde getirmektedir (CFR, 2026; Chatham House, 2026). Rusya’nın Mali’deki etkisini yalnızca 'askerî yardım' olarak görmek eksik olur. Bu etki; rejim güvenliğinin sağlanması, Batı karşıtı söylemin güçlendirilmesi, iç meşruiyet üretimi, sahadaki askerî operasyonların desteklenmesi ve stratejik kaynak alanlarına dolaylı erişim ihtimalleriyle birlikte düşünülmelidir. Mali açısından Rus ortaklığı kısa vadede siyasal-askerî dayanma kapasitesi sağlayabilir; fakat uzun vadede güvenliğin dış bir özel/yarı-resmî güvenlik aygıtına bağımlı hâle gelmesi riskini büyütmektedir. Bu nedenle Mali dosyasında Rusya başlığı, 'Fransa’nın yerine Rusya geçti' şeklinde basitleştirilmemelidir. Asıl mesele, Sahel’de güvenlik sağlayıcısının değişmesiyle birlikte güvenliğin mantığının da değişmesidir. Fransa/BM modeli çok taraflı istikrar ve terörle mücadele söylemi üzerine kuruluyken, Rusya/Africa Corps modeli daha doğrudan rejim güvenliği, sert askerî yöntem ve stratejik nüfuz mantığıyla ilerlemektedir.

5.7. Altın, Pamuk, Lityum ve Tedarik Koridorları: Mali’de Kaynak Jeopolitiği Mali’nin kaynak jeopolitiğinde altın merkezi rol oynamaktadır. EITI’ye göre Mali, Afrika’nın büyük altın üreticilerinden biridir; 2021’de kayıtlı şirketlerin üretimi 63 ton, zanaatkâr üretim ise 2020’de tahmini 6 ton olarak belirtilmiştir. Aynı kaynak, 2021’de çıkarım sektörünün devlet gelirlerinin yaklaşık yüzde 23’ünü ve GSYH’nin yüzde 9,2’sini oluşturduğunu kaydetmektedir (EITI, 2026). Bu tablo, altının Mali için yalnızca ihracat kalemi değil, devlet gelirleri ve siyasal ekonomi açısından merkezi bir alan olduğunu göstermektedir.

Dünya Bankası’nın Nisan 2026 Mali Macro Poverty Outlook değerlendirmesi, Mali ekonomisinin güvenlik, iklim ve emtia fiyatlarındaki dalgalanmalara karşı kırılgan olduğunu; yağmura dayalı tarım ve hizmetlerin üretimde ağırlık taşıdığını, altın ve pamuğun ise ihracatın büyük bölümünü oluşturduğunu belirtmektedir. Aynı rapor, Mali’nin kara ülkesi olması nedeniyle Senegal ve Fildişi Sahili güzergâhlarına bağımlı olduğunu ve enerji ihtiyacının yüzde 40’tan fazlasını ithal ettiğini kaydetmektedir (World Bank, 2026a). Bu nedenle Mali’de güvenlik krizi, doğrudan tedarik koridorları, enerji erişimi, enflasyon ve büyüme üzerinde etkili olmaktadır.

Dünya Bankası, 2025’te Mali’de GSYH büyümesinin yüzde 4,1’e gerilediğini; 2026’da ise büyümenin yüzde 5,0’a toparlanmasının beklendiğini belirtmektedir. Ancak bu toparlanma, ulaşım koridorlarının istikrarına, elektrik üretimindeki iyileşmeye ve güvenlik koşullarında yeni bir bozulma yaşanmamasına bağlıdır. 2025’te altın üretiminin 57 tondan 47 tona gerilemesi de kaynak gelirlerinin güvenlik ve düzenleyici çerçeveyle ne kadar yakından ilişkili olduğunu göstermektedir (World Bank, 2026a).

5.8. İnsani Kriz, Yerinden Edilme ve Toplumsal Dayanıklılık Mali krizi, yalnızca askerî ve siyasal bir kriz değildir; aynı zamanda derin bir insani ve toplumsal dayanıklılık krizidir. UNHCR’nin 31 Ocak 2026 tarihli Mali durum dokümanı, ülkedeki mülteciler, sığınmacılar, ülke

s. 45

Sayfa 43 içinde yerinden edilmiş kişiler, geri dönen mülteciler ve geri dönen ülke içi yerinden edilmiş kişiler için güncel veri seti sunmaktadır (UNHCR, 2026a). Bu veri seti, Mali’nin hem kendi yurttaşları hem de Burkina Faso ve Nijer kaynaklı nüfus hareketleri bakımından bölgesel bir insani basınç alanına dönüştüğünü göstermektedir.

Dünya Bankası’nın Mali değerlendirmesi, merkezi ve kuzey bölgelerde süren çatışmanın ciddi gıda güvensizliği yarattığını, güneyde yoğunlaşan yoksul nüfusun dahi yerel güvenlik ve piyasa erişimi sorunlarından giderek daha fazla etkilendiğini belirtmektedir (World Bank, 2026a). Bu durum, güvenlik krizinin yalnızca çatışma yaşanan alanlarla sınırlı kalmadığını; tedarik zincirleri, tarımsal üretim, yakıt fiyatları, gıda fiyatları ve hizmet erişimi üzerinden daha geniş toplumsal alanlara yayıldığını göstermektedir. Mali’de insani krizin stratejik anlamı şudur: Silahlı gruplar yalnızca güvenlik güçlerine saldırarak değil, insanların geçim imkânlarını, ticaret yollarını, pazar erişimini ve yerel hareketliliğini kontrol ederek de otorite üretmektedir. Bu nedenle Mali’de kalıcı çözüm, askeri başarıdan ziyade yerel yönetişim, hizmet sunumu, adalet mekanizmaları, kaynak gelirlerinin yerel paylaşımı ve insani erişim güvenliğiyle bağlantılıdır.

5.9. Mali Dosyasının Bölgesel Sonuçları Mali dosyası, Sahel’in geri kalanından ayrı düşünülemez. Kuzey Mali’deki gelişmeler Cezayir ve Moritanya hattını; merkez Mali’deki şiddet Burkina Faso ve Nijer’i; güneybatı koridorlarının kırılganlığı Senegal ve Fildişi Sahili bağlantılarını; Bamako-Kati hattındaki rejim güvenliği ise AES, ECOWAS ve dış aktör rekabetini doğrudan etkilemektedir. Bu nedenle Mali, Sahel krizinin yalnızca bir vakası değil, diğer vakaları birbirine bağlayan güvenlik düğümüdür.

Mali’deki güvenlik mimarisinin başarısızlığı Burkina Faso ve Nijer’deki askerî yönetimlere de örnek teşkil etmiştir. Fransa karşıtı söylem, Batı destekli güvenlik modelinden kopuş, AES eksenine yönelim ve Rusya’ya yakınlaşma gibi dinamikler Mali’de daha erken görünür hâle gelmiş; ardından bölgesel bir siyasal-güvenlik eğilimine dönüşmüştür (Chatham House, 2025; Reuters, 2025).

Türkiye açısından Mali dosyası iki nedenle önemlidir. Birincisi, Mali, Sahel’de güvenlik ve kalkınma araçlarının birbirinden ayrı yürütülemeyeceğini göstermektedir. İkincisi, Fransa karşıtı boşlukta oluşan yeni diplomatik alan, Türkiye için fırsat oluşturmakla birlikte, askerî rejimlerle aşırı yakınlaşma, yerel toplumsal meşruiyeti ihmal etme ve güvenlikleşme tuzağına düşme riskini de beraberinde getirmektedir. Bu nedenle Türkiye’nin Mali yaklaşımı savunma sanayii, TİKA, eğitim, diplomasi ve yerel kalkınma araçlarını aynı çerçevede dengelemelidir.

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Mali, güncel Sahel krizinin tarihsel merkezidir; kuzey isyanı, Tuareg/Azawad meselesi, cihatçı yayılma, darbeler ve dış güvenlik ortaklığı değişimi aynı dosyada birleşmektedir.  Mali’de güvenlik krizi tek örgütlü bir terör tehdidi değildir; JNIM, ISGS/IS Sahel, Tuareg ağları, yerel milisler, kaçakçılık ekonomisi ve devlet güçleri çok aktörlü bir çatışma alanı oluşturmaktadır.  Fransa ve MINUSMA sonrası boşluk, Mali’de egemenlik söylemini güçlendirmiş; fakat aynı zamanda Rusya/Africa Corps hattında yeni dış güvenlik bağımlılıkları üretmiştir.  Altın, pamuk, lityum ve tedarik koridorları Mali krizinin ekonomik yönünü belirlemektedir; kaynaklar yalnızca kalkınma fırsatı değil, güvenlik ve rejim finansmanı meselesidir.  Dünya Bankası verileri, Mali ekonomisinin büyüme potansiyeline rağmen güvenlik, iklim, enerji ithalatı ve koridor kırılganlığı nedeniyle yüksek risk altında olduğunu göstermektedir.  Mali’de insani kriz, yerinden edilme ve gıda güvensizliği, silahlı grupların yerel baskı ve gölge yönetim kapasitesini artıran toplumsal zemin üretmektedir.  Türkiye açısından Mali, Sahel’de savunma ve diplomasi kadar kalkınma, eğitim, yerel meşruiyet ve insani dayanıklılık araçlarının birlikte kullanılması gerektiğini gösteren kritik vakadır.

s. 46

Sayfa 44 6. Ülke Dosyası II: Burkina Faso Bu bölümün amacı: Burkina Faso’yu, Sahel krizinin Mali’den sonra en hızlı yayılma gösterdiği ve kırsal devlet kapasitesi çöküşünün en görünür hâle geldiği stratejik vaka olarak incelemektir. Bu bölümde Burkina Faso; JNIM ve ISGS/IS Sahel’in kırsal alanlardaki baskısı, VDP ve yerel savunma yapıları üzerinden milisleşme dinamikleri, askerî yönetimlerin güvenlikleşmiş egemenlik söylemi, Fransa etkisinin gerilemesi, Rusya/Africa Corps yakınlaşması, altın madenciliği ve kaçakçılık ekonomisi, gıda ve yerinden edilme krizi ile şiddetin Gine Körfezi’ne doğru yayılma potansiyeli bağlamında değerlendirilmektedir.

6.1. Burkina Faso’nun Sahel Güvenlik Kompleksindeki Yeri

Burkina Faso, Sahel krizinin en hızlı derinleştiği ve kırsal devlet kapasitesinin en sert sınandığı vakalardan biridir. Mali krizinin 2012 sonrası bölgeselleşmesi, Liptako-Gourma üçgeninde sınır aşan silahlı hareketliliği artırmış; Burkina Faso bu hareketliliğin yalnızca çevresel etkilerini değil, doğrudan devlet egemenliği ve toplumsal dayanıklılık üzerindeki sonuçlarını yaşamıştır. CFR, Liptako-Gourma’yı Burkina Faso, Mali ve Nijer sınır alanlarında şiddet ve insani felaketin başlıca odaklarından biri olarak tanımlar; bu çerçeve Burkina Faso’yu Mali dosyasının uzantısı değil, Sahel krizinin bağımsız bir merkez ülkesi olarak okumayı gerektirir (Council on Foreign Relations, 2026).

Harita 6.1. Burkina Faso Stratejik Güvenlik Alanları (Şematik)

Kaynak: Yazarın şematik görselleştirmesi; CFR (2026), ACLED (2026a), ECHO (2026) ve World Bank (2026b) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Harita 6.1, Burkina Faso krizinin tek bir cepheye indirgenemeyeceğini göstermektedir. Kuzeyde Sahel hattı, doğuda Niger-Benin-Togo bağlantısı, batıda Boucle du Mouhoun baskısı ve merkezde Ouagadougou güvenlik çevresi aynı anda işlemektedir. Bu nedenle Burkina Faso dosyası, yalnızca ülke içi güvenlik değil, kıyı Batı Afrika’ya yayılma riski açısından da kritik önemdedir. Tablo 6.1. Burkina Faso Güvenlik ve Kaynak Profili Boyut Ana Durum Stratejik Anlam Başlıca Risk Rapor Yorumu Coğrafi konum Mali-Nijer sınır hattı ve kıyı Batı Afrika geçişi Liptako-Gourma ile Benin/Togo/Gana hattı arasında ara bölge Şiddetin güneye ve batıya yayılması Burkina Faso, Sahel krizinin yayılma vektörünü gösterir. Güvenlik tehdidi JNIM ve IS Sahel/ISGS baskısı; yerel milisleşme Devletin kırsalda hareket ve hizmet kapasitesini sınırlar Yol blokajları, kırsal karakol baskısı, sivil hedefler Terör tehdidi gölge egemenlik biçimine dönüşmektedir.

s. 47

Sayfa 45 Rejim yapısı 2022 darbeleri sonrası geçiş yönetimi Güvenlik başarısızlığı üzerinden meşruiyet üretimi Geçişin uzaması ve sivil siyasetin daralması Egemenlik söylemi demokratik kurumsallaşmanın yerini almaktadır. Kaynak profili Altın, çinko, gümüş, manganez ve zanaat madenciliği Kamu geliri ve ihracat için kritik kaynak havuzu Kaçak akışlar, izlenebilirlik açığı, yatırım riski Kaynak zenginliği kalkınma kadar güvenlik riskidir. İnsani kriz 4,5 milyon kişinin 2026’da yardıma ihtiyaç duyması Güvenliğin insani ve toplumsal dayanıklılıkla birleştiğini gösterir Gıda, eğitim, sağlık ve yerinden edilme baskısı Askerî çözüm tek başına yetersizdir.

Türkiye açısından Diplomasi, ticaret, savunma ve kalkınma kanalları Fransa sonrası alternatif ortaklık alanı Aşırı güvenlikleşme ve algı riski Yerel meşruiyet ve kalkınma boyutu ihmal edilmemelidir. Kaynak: ACLED (2026a), Council on Foreign Relations (2026), EITI (2026a, 2026b), European Commission (2026), Reuters (2024) ve World Bank (2026b) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo 6.1, Burkina Faso krizinin güvenlik, rejim, kaynak ve insani boyutlarının birbirinden ayrılamayacağını göstermektedir. Ülke, bir yandan merkezi Sahel şiddetinin yayılma alanı; diğer yandan altın ekonomisi, geçiş yönetimi ve dış aktör rekabeti bakımından stratejik bir dosyadır. Şema 6.1. Burkina Faso’da Kırsal Alan Çöküşü ve Milisleşme Döngüsü

Kaynak: Yazarın kavramsal sentezi; ACLED (2024), ACLED (2026a), European Commission (2026) ve CFR (2026) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Şema 6.1, Burkina Faso’da güvenlik açığının milisleşmeyi, milisleşmenin sivil koruma risklerini, sivil koruma risklerinin ise yerel güvensizliği yeniden ürettiğini göstermektedir. Bu döngü kırılmadığı sürece askerî kapasite artışı tek başına sürdürülebilir güvenlik üretmeyebilir.

s. 48

Sayfa 46 Grafik 6.1. Burkina Faso Seçilmiş Makro-Kaynak Göstergeleri

Kaynak: World Bank (2026b) ve EITI (2026a) verilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Grafik 6.1, Burkina Faso ekonomisinin büyüme potansiyeli ile kaynak bağımlılığı arasındaki gerilimi göstermektedir. Büyüme ve düşük enflasyon olumlu görünse de altının ihracattaki çok yüksek payı, ekonomiyi emtia fiyatlarına, güvenlik risklerine ve kayıt dışı akışlara karşı kırılgan kılmaktadır. Şekil 6.1. Burkina Faso Kriz Zinciri

Kaynak: Yazarın sentezi; ACLED (2024, 2026a), CFR (2026), EITI (2026a, 2026b), European Commission (2026), Reuters (2024) ve World Bank (2026b) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Şekil 6.1, Burkina Faso krizinin doğrusal değil, zincirleme bir karakter taşıdığını göstermektedir. Güvenlik baskısı darbeleri, darbeler egemenlik söylemini, egemenlik söylemi yeni dış ortaklıkları, kaynak ekonomisi ve insani kriz ise yerel meşruiyet sorununu beslemektedir. Bu zincir kırılmadıkça Burkina Faso, Sahel krizinin kıyı Batı Afrika’ya açılan ana basınç alanı olmaya devam edecektir. Burkina Faso’nun stratejik önemi üç düzeyde ortaya çıkar. Birincisi, ülke Mali ve Nijer ile ortak sınırları nedeniyle merkezi Sahel güvenlik dinamiğinin içindedir. İkincisi, kuzey ve doğu bölgelerindeki şiddet baskısı, Benin, Togo, Gana ve Fildişi Sahili gibi kıyı Batı Afrika ülkelerine yayılma riskinin ara halkasını

s. 49

Sayfa 47 oluşturur. Üçüncüsü, altın madenciliği, zanaat tipi üretim, kayıt dışı ticaret ve madencilik gelirlerinin devlet kapasitesiyle ilişkisi ülkeyi kaynak güvenliği açısından kritik hâle getirir (ACLED, 2026a; EITI, 2026a).

6.2. 2015 Sonrası Güvenlik Çöküşü ve Kırsal Alanlarda Devlet Otoritesinin Gerilemesi Burkina Faso, uzun süre Mali ve Nijer’e kıyasla daha istikrarlı bir ülke olarak değerlendirilmişti. Ancak 2015 sonrasında güvenlik krizi hızla derinleşti. Şiddetin yayılması yalnızca saldırı sayılarındaki artışla değil, devletin kırsal alanlarda güvenlik, eğitim, sağlık, ulaşım ve adalet hizmetlerini sürdürememesiyle görünür hâle geldi. Avrupa Komisyonu’nun insani yardım değerlendirmesi, ülkede 2026 için 4,5 milyon kişinin insani yardıma ihtiyaç duyduğunu, 1,6 milyondan fazla kişinin acil gıda yardımına ihtiyaç duyduğunu ve yardım erişiminin özellikle devlet kontrolü dışında kalan alanlarda ciddi biçimde zorlaştığını belirtmektedir (European Commission, 2026).

Tablo 6.2. Burkina Faso Dosyasında Başlıca Aktörler, Araçlar ve Stratejik Sonuçlar Aktör Araçlar Stratejik amaç / işlev Temel risk Geçiş yönetimi Güvenlik söylemi, geçiş süresinin uzatılması, AES hattı Rejim güvenliği ve egemenlik anlatısı üretmek Sivil siyasetin daralması ve kurumsal meşruiyet kaybı JNIM / IS Sahel Yol kontrolü, kırsal baskı, saldırılar, propaganda Devletin çevre alanlardaki hareket kabiliyetini daraltmak Gölge egemenlik ve kıyı ülkelere yayılma

VDP / yerel milisler Yerel savunma, istihbarat, alan tutma Güvenlik güçlerinin erişemediği yerlerde savunma kapasitesi Toplumun militarizasyonu ve insan hakları ihlalleri

Madencilik sektörü Altın üretimi, ihracat, zanaat madenciliği Kamu geliri ve dış ticaret kaynağı Kaçak finansal akışlar ve izlenebilirlik açığı Dış aktörler Diplomasi, savunma, maden, altyapı, yardım Fransa sonrası yeni ortaklıklar kurmak Eski bağımlılığın yeni bağımlılık biçimleriyle yer değiştirmesi Türkiye Diplomasi, ticaret, kalkınma, savunma iş birliği Çok kanallı alternatif ortaklık geliştirmek İlişkinin aşırı güvenlikleşmesi Kaynak: ACLED (2024, 2026a), EITI (2026a, 2026b), European Commission (2026), Reuters (2024), T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.d) ve Wilén (2025) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo 6.2, Burkina Faso’da aktörlerin aynı güvenlik alanında farklı amaçlarla hareket ettiğini göstermektedir. Geçiş yönetimi rejim güvenliği, silahlı gruplar gölge otorite, VDP yerel savunma, maden sektörü gelir ve dış aktörler nüfuz üretirken, ülkenin toplam güvenlik mimarisi daha parçalı hâle gelmektedir. Bu tablo, güvenlik krizinin yalnızca askerî çatışma olarak değil, hizmet sunumu ve yerel yönetişim krizi olarak okunması gerektiğini gösterir. Kırsal bölgelerde yolların kesilmesi, pazar erişiminin zorlaşması, eğitim ve sağlık tesislerinin kapanması ve insanların güvenlik nedeniyle yer değiştirmesi, silahlı grupların yerel topluluklar üzerinde baskı kurmasına zemin hazırlamaktadır. Bu nedenle Burkina Faso’da devlet zayıflığı, soyut bir kurumsal kavram değil, insanların gündelik yaşamında yol, okul, sağlık merkezi, pazar ve güvenlik devriyesi yokluğu biçiminde somutlaşan bir gerçekliktir.

6.3. JNIM, IS Sahel ve Cihatçı Yayılmanın Yerel Mantığı Burkina Faso’daki cihatçı yayılma, yalnızca dışarıdan taşan bir terör tehdidi olarak açıklanamaz. JNIM ve IS Sahel/ISGS bağlantılı yapılar, yerel güvenlik boşluklarından, etnik-toplumsal gerilimlerden, ekonomik kırılganlıktan ve sınır aşan hareketlilikten yararlanmaktadır. ACLED’in JNIM analizleri, örgütün yalnızca gerilla savaşı yürütmediğini; şiddet kullanımı, yönetişim, nüfus kontrolü, ekonomik savaş ve propaganda araçlarını bir arada kullanan daha geniş bir stratejik çerçeveye sahip olduğunu göstermektedir (ACLED, 2023).

Burkina Faso örneğinde cihatçı grupların temel stratejilerinden biri, başkentleri doğrudan ele geçirmekten çok çevre bölgeleri baskı altına alarak devletin hareket kabiliyetini daraltmaktır. Bu yöntem, yolların kesilmesi, kırsal karakolların hedef alınması, yerel yöneticilerin tehdit edilmesi, toplulukların zorla yerinden edilmesi ve ekonomik akışların kesintiye uğratılması üzerinden işler. Böylece silahlı gruplar, yalnızca askeri hedeflere saldıran örgütler olmaktan çıkarak yerel yaşamı şekillendiren zorlayıcı siyasal aktörlere dönüşür.

s. 50

Sayfa 48 6.4. Darbeler, Geçiş Yönetimi ve Egemenlik Söyleminin Kurumsal Maliyeti Burkina Faso’da 2022’de yaşanan darbeler, yalnızca iç siyasal iktidar değişimi olarak okunmamalıdır. Bu darbeler, Sahel’de güvenlik başarısızlığının sivil siyaseti aşındırdığı ve askerî yönetimlere toplumsal meşruiyet alanı açtığı daha geniş bir bölgesel örüntünün parçasıdır. Reuters, Mayıs 2024’te kabul edilen yeni geçiş şartıyla askerî yönetimin beş yıl daha iktidarda kalmasının öngörüldüğünü; geçiş süresinin 2 Temmuz 2024’ten itibaren 60 ay olarak belirlendiğini ve güvenlik durumunun izin vermesi hâlinde seçimlerin daha önce yapılabileceğini aktarmıştır (Reuters, 2024). Bu karar, güvenlik gerekçesiyle siyasal geçişin ertelendiği bir rejim mantığına işaret eder. Uluslararası IDEA, 2024’te geçiş süresinin Temmuz 2029’a kadar uzatılmasının ve geçiş lideri İbrahim Traoré’ye gelecekte adaylık imkânı tanınmasının yürütme gücünü tahkim ettiğini; seçim yönetimine ilişkin kurumsal düzenlemelerin de demokratik temsil ve hesap verebilirlik açısından eleştirildiğini belirtmektedir (International IDEA, 2026).

Burkina Faso’da egemenlik söylemi, Fransa’dan uzaklaşma ve Batı destekli güvenlik mimarisine tepki üzerinden güçlü bir mobilizasyon üretmektedir. Ancak bu söylemin kurumsal maliyeti göz ardı edilmemelidir. Egemenlik, yalnızca dış askeri varlığın reddiyle değil; kamu hizmetinin yeniden kurulması, hukuk düzeninin işler hâle getirilmesi, kaynak gelirlerinin şeffaf yönetilmesi ve sivil siyasetin yeniden inşasıyla anlam kazanır.

6.5. Gönüllü Savunma Güçleri, Milisleşme ve Toplumsal Güvenlik Riski Burkina Faso’da güvenlik krizine verilen en önemli cevaplardan biri, Volunteers for the Defense of the Homeland (VDP) olarak bilinen gönüllü savunma güçlerinin genişlemesidir. VDP yapısı, devletin güvenlik kapasitesi yetersiz kaldığında yerel toplulukları savunmaya katma amacıyla ortaya çıkmıştır. Ancak bu model, sivil-asker ayrımının bulanıklaşması, yerel kimliklerin silahlandırılması, misilleme döngüleri ve insan hakları ihlalleri riskini artırmaktadır. ACLED, Burkina Faso’da sivillerin silahlandırılmasının ciddi insan hakları ihlallerine ve şiddetin tırmanmasına yol açtığını; bunun toplumun militarizasyonu anlamına geldiğini vurgulamaktadır (ACLED, 2024). VDP modeli kısa vadede güvenlik güçlerinin erişemediği bölgelerde savunma kapasitesi sağlayabilir. Fakat uzun vadede bu yapıların eğitimi, komuta-kontrolü, hukuki denetimi, hesap verebilirliği ve silahsızlandırılması sağlanmadığında güvenlik krizini çözmek yerine yerel çatışmaları derinleştirme riski doğar. Bu nedenle Burkina Faso dosyasında milisleşme, yalnızca terörle mücadele aracı değil, toplumsal bütünlük ve hukuk düzeni açısından stratejik risk olarak değerlendirilmelidir.

6.6. Altın Ekonomisi, Kayıt Dışı Akışlar ve Kaynak Güvenliği Burkina Faso’nun kaynak jeopolitiğinde altın merkezi konumdadır. EITI’ye göre ülke altın, gümüş, çinko, manganez, fosfat ve kireçtaşı üretmektedir; elmas, boksit, bakır, nikel ve vanadyum gibi henüz büyük ölçüde işletilmeyen rezervlere de sahiptir. EITI verileri, çıkarım sektörünün 2024’te kamu gelirlerinin yüzde 15,3’ünü ve ihracatın yüzde 70’inden fazlasını oluşturduğunu göstermektedir (EITI, 2026a). Dünya Bankası ise Burkina Faso ekonomisinin düşük verimli hizmetler, yağmura bağlı tarım ve altın madenciliği tarafından belirlendiğini; altının ihracatın yaklaşık yüzde 80’ini temsil ettiğini belirtmektedir (World Bank, 2026b).

Bu kaynak profili, Burkina Faso’yu yalnızca maden zenginliği olan bir ülke yapmaz; aynı zamanda kaynak yönetimi, izlenebilirlik, kaçakçılık ve çatışma ekonomisi açısından kırılgan hâle getirir. EITI/ITIE-BF’nin UNCTAD desteğiyle hazırladığı çalışma, 2012-2021 arasında altın, çinko, gümüş, manganez ve dolomit ticaretinde 4,93 milyar ABD doları tutarında yasa dışı finansal akış tahmin etmektedir. Aynı çalışma, bu tutarın yüzde 61’inin altından kaynaklandığını ve zanaat madenciliği ile sanayi madenciliğindeki yanlış beyan, kaçakçılık ve izlenebilirlik açıklarının temel zayıflık alanları olduğunu belirtmektedir (EITI, 2026b).

s. 51

Sayfa 49 Bu nedenle Burkina Faso’da altın madenciliği kalkınma fırsatı kadar güvenlik riskidir. Kaynak gelirleri şeffaf yönetilmezse, maden sahaları ve ticaret ağları silahlı gruplar, yerel aracı yapılar, yolsuzluk ağları ve dış şirketler arasında rekabet alanına dönüşebilir. Bu bağlamda kaynak güvenliği yalnızca maden sahalarının fiziki korunması değil; üretim, beyan, ihracat, vergi, yerel kalkınma ve izlenebilirlik zincirinin tamamının yönetilmesi anlamına gelir.

6.7. İnsani Kriz, Blokajlar ve Toplumsal Dayanıklılık

Burkina Faso’daki insani kriz, güvenlik krizinin doğrudan sonucudur. Avrupa Komisyonu’nun 22 Nisan 2026 güncellemesi, 2026’da 4,5 milyon kişinin insani yardıma ihtiyaç duyduğunu, 1,6 milyondan fazla kişinin acil gıda yardımına ihtiyaç duyduğunu, 2025’te yaklaşık 400 bin yeni ülke içi yerinden edilmenin kaydedildiğini ve yaklaşık 34 lokasyonun blokaj altında olması nedeniyle yaklaşık 1 milyon kişiye yardım ulaştırmanın silahlı eskort zorunluluğuyla mümkün hâle geldiğini aktarmaktadır (European Commission, 2026). Bu tablo, insani yardımın da güvenlikleştirildiğini göstermektedir. Normal koşullarda tarafsız insani erişim olarak düşünülmesi gereken yardım faaliyeti, yolların kesilmesi, mayın/EYP riski, konvoy saldırıları ve silahlı eskort zorunluluğu nedeniyle askeri güvenlik düzeninin parçasına dönüşmektedir. Böyle bir ortamda yerinden edilmiş nüfus sadece yardım alıcısı değil; ev sahibi topluluklar, yerel kaynaklar, eğitim ve sağlık sistemleri üzerinde yeni bir baskı faktörü hâline gelir. Burkina Faso’da toplumsal dayanıklılık, yalnızca gıda yardımıyla değil, yerel üretim, pazar erişimi, eğitim, sağlık, psikososyal destek, kadınların geçim araçlarına erişimi ve genç nüfusun silahlı gruplara devşirilmesini önleyecek ekonomik seçeneklerle güçlendirilebilir. Bu nedenle ülke dosyası, güvenlik operasyonlarından daha geniş bir insan güvenliği perspektifi gerektirir.

6.8. Fransa’dan Kopuş, Yeni Ortaklık Arayışı ve Türkiye Açısından Anlamı Burkina Faso, Mali ve Nijer ile birlikte Fransa merkezli güvenlik mimarisinden kopuşun ana örneklerinden biridir. Egmont Institute, son darbe dalgasından sonra Mali, Burkina Faso ve Nijer’in Fransa ile güvenlik iş birliğini askıya aldığını, Fransız birliklerinin çekilmesini talep ettiğini ve egemenlik anlatısını öne çıkardığını belirtmektedir. Aynı çalışma, bu kopuşun Rusya, Çin, Türkiye ve Körfez ülkeleri gibi Batı dışı aktörlerin Sahel’de daha görünür hâle gelmesiyle birlikte işlediğini vurgular (Wilén, 2025).

Türkiye açısından Burkina Faso dosyası iki nedenle önemlidir. Birincisi, Türkiye-Burkina Faso ilişkileri yalnızca güvenlik alanına indirgenmemelidir. T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye’nin Vagadugu Büyükelçiliğinin 2012’de, Burkina Faso’nun Ankara Büyükelçiliğinin ise 2014’te faaliyete geçtiğini; ikili ilişkilerin bu kurumsal açılımlarla ivme kazandığını ve Türkiye’nin Burkina Faso’nun da üyesi olduğu G5 Sahel Ortak Gücü’ne 5 milyon ABD doları katkı taahhüt ettiğini belirtmektedir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.d).

İkincisi, Burkina Faso’da güvenlik ihtiyacı yüksek olduğu için Türkiye’nin savunma sanayii ve güvenlik iş birliği kapasitesi görünür olabilir; ancak uzun vadeli stratejik değer, bu iş birliğinin kalkınma, eğitim, tarım, sağlık, mesleki kapasite, yerel üretim ve ticaret araçlarıyla dengelenmesine bağlıdır. Türkiye’nin Sahel’deki farkı, yalnızca silah veya teknoloji sağlayıcısı olmakla değil, yerel meşruiyete dayalı çok kanallı ortaklık kurabilmesiyle ölçülecektir.

6.9. Burkina Faso Dosyasının Bölgesel Sonuçları Burkina Faso dosyası, Sahel krizinin güneye ve batıya yayılma potansiyelini gösteren kilit vakadır. Mali dosyası krizin tarihsel merkezini; Nijer dosyası uranyum, petrol ve üs jeopolitiğini; Çad dosyası doğu tamponunu temsil ederken Burkina Faso, kırsal çöküşün kıyı Batı Afrika’ya doğru nasıl basınç üretebileceğini göstermektedir.

s. 52

Sayfa 50 Bu nedenle Burkina Faso’da güvenlik alanındaki başarısızlık yalnızca Ouagadougou yönetimini değil, Benin, Togo, Gana ve Fildişi Sahili gibi ülkeleri de ilgilendirmektedir. Kıyı ülkelerine yayılma riski, Sahel krizini Avrupa ve Atlantik bağlantılı ticaret yolları, liman güvenliği, göç rotaları ve bölgesel ekonomik entegrasyon açısından daha geniş bir meseleye dönüştürmektedir.

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Burkina Faso, Sahel krizinin kırsal devlet kapasitesi, milisleşme ve kıyı Batı Afrika’ya yayılma boyutlarını en açık gösteren ülkelerden biridir.  Ülkedeki güvenlik krizi yalnızca terör saldırılarından ibaret değildir; yol kontrolü, blokajlar, kamu hizmetlerinin kesintiye uğraması ve gölge yönetim pratikleriyle derinleşmektedir.  2022 darbeleri ve geçiş süresinin uzatılması, güvenlik gerekçesiyle sivil siyasetin ertelendiği ve egemenlik söyleminin kurumsal maliyet ürettiği bir siyasal ortam yaratmıştır.  VDP ve benzeri yerel savunma yapıları kısa vadeli güvenlik desteği sunsa da toplumun militarizasyonu, sivil-asker ayrımının bulanıklaşması ve insan hakları risklerini artırmaktadır.  Altın madenciliği Burkina Faso ekonomisinin merkezindedir; ancak kayıt dışı akışlar, yanlış beyan, izlenebilirlik açığı ve zanaat madenciliği kaynak jeopolitiğini güvenlik sorununa dönüştürmektedir.  İnsani kriz, güvenliğin sosyal boyutunu görünür kılmaktadır: 2026’da milyonlarca kişinin yardıma ihtiyaç duyması, güvenlik operasyonlarının kalkınma ve insan güvenliği araçlarıyla desteklenmesi gerektiğini göstermektedir.  Türkiye açısından Burkina Faso, savunma iş birliği kadar kalkınma, ticaret, eğitim, sağlık, tarım ve yerel kapasite inşasının birlikte yürütülmesi gereken stratejik bir Sahel dosyasıdır.

s. 53

Sayfa 51 7. Ülke Dosyası III: Nijer Bu bölümün amacı;Nijer’i yalnızca 2023 darbesi veya uranyum tartışması üzerinden değil; Liptako-Gourma, Çad Gölü, Sahra geçişleri, Agadez üssü, Nijer-Benin petrol hattı, uranyum jeopolitiği, Çin yatırımları, Rus güvenlik açılımı ve Türkiye açısından stratejik ortaklık potansiyeliyle birlikte okumaktır. Nijer dosyası, Sahel krizinin kaynak, üs, rejim ve dış aktör rekabeti boyutlarının aynı ülkede nasıl kesiştiğini göstermektedir.

7.1. Nijer’in Sahel Güvenlik Kompleksindeki Merkezi Konumu

Nijer, Sahel analizinde yalnızca Mali ve Burkina Faso ile aynı güvenlik havzasına ait olduğu için değil, aynı anda üç farklı stratejik kuşağı birbirine bağladığı için merkezî bir dosyadır. Ülke batıda Mali ve Burkina Faso ile Liptako-Gourma bağlantısına, güneydoğuda Nijerya ve Çad Gölü havzası üzerinden Boko Haram/ISWAP hattına, kuzeyde ise Agadez, Arlit ve Sahra geçişleri üzerinden Libya-Cezayir eksenine açılmaktadır. Bu nedenle Nijer, Sahel’de hem batı-merkez cihatçı yayılma alanının hem de Çad Gölü güvenlik kompleksinin kesişim ülkesidir.

Harita 7.1. Nijer Stratejik Güvenlik ve Kaynak Alanları

Kaynak: Yazarın şematik sentezi; World Bank (2026c), EITI (2026c), World Nuclear Association (2025), U.S. Department of Defense (2024), CFR (2026) ve ACLED (2026) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Harita 7.1, Nijer’in tek bir güvenlik havzasına indirgenemeyeceğini göstermektedir. Ülke, batıda LiptakoGourma, kuzeyde Agadez-Arlit-Sahra, doğuda Diffa-Çad Gölü, güneyde ise Benin/Nijerya bağlantılarıyla çok yönlü bir kırılganlık alanıdır. Bu nedenle Nijer’deki kriz, Sahel’in hem üs jeopolitiğini hem kaynak jeopolitiğini hem de sınır aşan cihatçı hareketliliğini aynı anda etkilemektedir. Tablo 7.1. Nijer Güvenlik, Kaynak ve Dış Aktör Profili Boyut Başlıca unsur Stratejik anlam Rapor açısından analitik karşılık Jeostratejik konum Liptako-Gourma, Çad Gölü, Sahra geçişleri, Benin/Nijerya koridoru Nijer, batı-merkez Sahel, Çad Gölü havzası ve Sahra geçişlerini bağlayan düğüm ülkedir. Sahel krizinin hem batı hem doğu güvenlik havzalarını birleştiren vaka Rejim ve siyaset 2023 darbesi, ECOWAS/WAEMU yaptırımları, AES yönelimi Egemenlik söylemi, Batı karşıtlığı ve yeni dış ortaklık arayışı birlikte ilerlemektedir. Darbe sonrası kurumsal ayrışma ve yeni bağımlılık riski

s. 54

Sayfa 52 Kaynaklar Uranyum, petrol, altın, kömür Uranyum nükleer yakıt tedariki; petrol ise ihracat ve büyüme için kritik hâle gelmiştir. Kaynak jeopolitiğinin güvenlikleştirilmesi

Dış aktörler Fransa, ABD, Rusya, Çin, Türkiye Fransa/ABD çekilişi, Rusya/Çin açılımı ve Türkiye için yeni diplomatik alan üretmektedir. Batı sonrası güç boşluğu ve alternatif ortaklık rekabeti

Güvenlik tehdidi ISGS/IS Sahel, ISWAP/Boko Haram, sınır aşan kaçakçılık Güvenlik riski tarım, ulaşım, petrol ihracatı ve insani erişimi etkileyebilmektedir. Devlet kapasitesi ve koridor güvenliği kırılganlığı

İnsani durum 2,6 milyon kişinin 2026’da yardıma ihtiyaç duyması Güvenlik ve iklim şokları toplumsal dayanıklılığı zayıflatmaktadır. Güvenlik krizinin insan güvenliği boyutu

Kaynak: World Bank (2026c), EITI (2026c), World Nuclear Association (2025), U.S. Department of Defense (2024), OCHA (2026a), Özkan (2023) ve Demirtaş (2023) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo 7.1, Nijer’in Sahel’de yalnızca darbe veya uranyum dosyası olarak okunamayacağını göstermektedir. Ülke, kaynak koridorları, üs jeopolitiği, AES içi konumlanma, Çad Gölü tehdidi ve Türkiye açısından diplomatik fırsat-risk dengesinin birlikte görüldüğü merkezî bir vakadır. Şema 7.1. Nijer’de Darbe, Üs ve Kaynak Jeopolitiği Döngüsü

Kaynak: Yazarın sentezi; World Bank (2026c), Reuters (2023, 2024a), U.S. Department of Defense (2024), EITI (2026c) ve World Nuclear Association (2025) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Şema 7.1, Nijer’de darbe sonrası sürecin birbirinden kopuk olaylar zinciri olmadığını göstermektedir. Rejim değişimi yaptırım baskısı, yaptırım baskısı AES ekseni, Batı çekilişi alternatif ortaklıklar, kaynak jeopolitiği ise yeni bağımlılık riski üretmektedir.

s. 55

Sayfa 53 Grafik 7.1. Nijer Seçilmiş Makro-Kaynak Göstergeleri

Kaynak: World Bank (2026c) ve EITI (2026c) verilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Grafik 7.1, Nijer’in 2025-2026 büyüme görünümü ile çıkarım sektörünün ihracat ve kamu gelirleri içindeki ağırlığını birlikte göstermektedir. Büyüme performansı güçlü görünse de kaynak bağımlılığı, güvenlik saldırıları ve koridor kırılganlığı bu büyümeyi jeopolitik riske açık hâle getirmektedir. Şekil 7.1. Nijer Kriz Zinciri

Kaynak: Yazarın sentezi; World Bank (2026c), EITI (2026c), World Nuclear Association (2025), Reuters (2023, 2024a), U.S. Department of Defense (2024) ve T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.-e) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Şekil 7.1, Nijer krizinin askerî darbeden ibaret olmadığını; darbe, yaptırımlar, Batı çekilişi, kaynak egemenliği, alternatif ortaklıklar ve insani kırılganlığın birbirini besleyen bir zincir oluşturduğunu göstermektedir. Bu konum, Nijer’i yalnızca “ara ülke” değil, Sahel güvenlik mimarisinin düğüm noktası hâline getirmektedir. Dünya Bankası’nın Nisan 2026 Macro Poverty Outlook değerlendirmesi, güvenlik sorunlarının tarım, ulaşım ve petrol ihracatını kesintiye uğrattığını; 2025’te çatışma olaylarının 2024’e göre %22, ölümlerin ise %17 arttığını belirtmektedir (World Bank, 2026c). Bu veri, Nijer’deki güvenlik sorununun yalnızca sınır bölgelerinde kalan bir şiddet dalgası değil, ekonomik hatları, ihracat koridorlarını ve devlet kapasitesini etkileyen yapısal bir kırılganlık olduğunu göstermektedir.

s. 56

Sayfa 54 Nijer’in jeostratejik önemini artıran ikinci unsur, Agadez merkezli kuzey hattıdır. Agadez, tarihsel olarak Sahra geçişlerinin, ticaretin, göç hareketlerinin ve güvenlik operasyonlarının kesiştiği bir alandır. ABD’nin Air Base 201’i bu bölgede konumlandırmış olması tesadüf değildir. Bu üs, Sahel’de istihbarat, gözetleme ve terörle mücadele operasyonları açısından kritik görülmüştür; ancak 2024’te ABD’nin çekilmesiyle bu mimari önemli ölçüde değişmiştir (U.S. Department of Defense, 2024).

7.2. 2023 Darbesi, ECOWAS Krizi ve AES Eksenine Yönelim

Nijer’de 26 Temmuz 2023’te yaşanan askerî darbe, Sahel’de 2020 sonrası hızlanan askerîleşmiş siyasal dönüşümün en kritik halkalarından biridir. Darbe sonrası ECOWAS ve WAEMU yaptırımları, yalnızca siyasi baskı aracı olarak değil, ticaret, mali alan ve hizmet sunumu üzerinde doğrudan etkiler üreten bir ekonomik sıkışma mekanizması olarak işledi. Dünya Bankası, Temmuz 2023 rejim değişimi sonrasında dış finansmanın azalması ve yedi ay süren ECOWAS/WAEMU yaptırımlarının mali alanı, ticareti ve hizmet sunumunu sınırladığını belirtmektedir (World Bank, 2026c).

Tablo 7.2. Nijer Dosyasında Başlıca Aktörler, Araçlar ve Stratejik Sonuçlar Aktör Kullandığı/öne çıkan araç Nijer açısından sonuç Bölgesel stratejik etki Nijer geçiş yönetimi / CNSP Egemenlik söylemi, Batı ile askeri anlaşmaları sonlandırma, AES yönelimi İç meşruiyet arayışı ve dış ortaklık çeşitlendirmesi ECOWAS-AES ayrışmasını derinleştirir.

Fransa Askeri varlık, tarihsel nüfuz, uranyum bağlantıları Askeri çekiliş ve diplomatik gerileme Fransa sonrası boşluk Rusya, Çin ve alternatif aktörlere alan açar. ABD Air Base 201, ISR/İHA, terörle mücadele eğitimi 2024 çekilişiyle üs jeopolitiği değişir Batı’nın Sahel istihbarat mimarisi zayıflar. Rusya Askerî eğitmenler, hava savunması, güvenlik iş birliği Rejim güvenliği ve Batı karşıtı söylemle uyumlu alternatif ortaklık Africa Corps/Wagner sonrası güvenlik nüfuzunun Nijer’e taşınma ihtimali artar. Çin Petrol, altyapı, CNPC, maden ve ticaret Kaynak ve koridor ekonomisinde yapısal etki Sessiz fakat uzun vadeli ekonomik nüfuz üretir. Türkiye Diplomasi, TİKA/Maarif, ticaret, savunma sanayii, sağlık ve eğitim araçları Alternatif ama dengeli ortaklık kurma imkânı Türkiye’nin Sahel’de kalkınmagüvenlik dengeli modelini test eder.

Silahlı gruplar Sınır aşan hareketlilik, yol kontrolü, saldırılar, kaçakçılık ağlarına erişim Tarım, ulaşım, petrol ve insani erişim üzerinde baskı Liptako-Gourma ve Çad Gölü güvenlik komplekslerini birbirine bağlar. Kaynak: World Bank (2026c), EITI (2026c), World Nuclear Association (2025), Reuters (2023, 2024a), U.S. Department of Defense (2024), T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.-e), Özkan (2023) ve Demirtaş (2023) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Tablo 7.2, Nijer’de aktör rekabetinin tek bir eksende ilerlemediğini göstermektedir. Batılı aktörler üs ve tarihsel nüfuz üzerinden gerilerken, Rusya güvenlik, Çin kaynak-altyapı, Türkiye ise çok araçlı diplomatik-kalkınmacı ortaklık üzerinden alan açmaktadır. Nijer’in Mali ve Burkina Faso ile birlikte AES hattına yönelmesi, Batı Afrika’daki kurumsal mimarinin parçalanması açısından stratejik bir dönüm noktasıdır. Bu yönelim, askerî yönetimlerin kendilerini “egemenlikçi” bir blok olarak konumlandırmalarına imkân vermiştir. Ancak bu egemenlik söylemi iki yönlü okunmalıdır. Bir yandan Fransa ve Batı merkezli güvenlik mimarisine tepkiyi temsil eder; diğer yandan Rusya, Çin ve yeni ekonomik-güvenlik ortaklıklarına bağımlılık riskini büyütür.

Bu nedenle Nijer darbesi, yalnızca bir iç siyaset kırılması değildir. Darbe, ECOWAS’ın caydırıcılık kapasitesini, Fransa’nın bölgesel nüfuzunu, ABD’nin üs mimarisini, Çin’in enerji/maden yatırımlarını ve Rusya’nın yeni güvenlik açılımını aynı anda etkileyen bir jeopolitik yeniden hizalanma üretmiştir. Türkçe literatürde de Nijer krizi, Sahel’deki darbe zincirinin sömürge mirası, radikal gruplar, ECOWAS baskısı ve dış güç rekabetiyle birlikte okunması gerektiğini vurgulayan analizlerle ele alınmaktadır (Demirtaş, 2023; Özkan, 2023).

7.3. Uranyum, Petrol ve Kaynak Jeopolitiği

Nijer’in küresel jeopolitikte görünür hâle gelmesinin en önemli nedenlerinden biri uranyumdur. World Nuclear Association, Nijer’in iki önemli uranyum madeninin Afrika’nın yüksek tenörlü uranyum

s. 57

Sayfa 55 cevherlerinden yaklaşık dünya madencilik üretiminin %5’ini sağladığını; 2023 itibarıyla toplam tanımlanmış uranyum kaynaklarının yaklaşık 454.000 ton uranyum olduğunu belirtmektedir (World Nuclear Association, 2025). Bu veri, Nijer’i nükleer yakıt tedarik zinciri açısından sıradan bir kaynak ülkesi olmaktan çıkarır.

Ancak uranyum dosyası artık yalnızca Fransa-Nijer ilişkileri bağlamında okunamaz. 2023 darbesinden sonra Orano ve diğer şirketlerin izinleri, işletme hakları ve lojistik bağlantıları siyasal gerilimlerin parçası hâline gelmiştir. World Nuclear Association, 2023 darbesinden sonra bazı maden izinlerinin geri çekildiğini not etmektedir (World Nuclear Association, 2025). Bu gelişme, kaynak egemenliği söyleminin somut ekonomik sonuçlar doğurduğunu; fakat aynı zamanda yatırım güvenliği, teknoloji, lojistik ve ihracat sürdürülebilirliği gibi sorunları da beraberinde getirdiğini göstermektedir. Nijer’in ikinci stratejik kaynak ekseni petroldür. Dünya Bankası, Nijer-Benin petrol boru hattının Mayıs 2024’te tamamlanmasının petrol sektörünün ihracat, kamu gelirleri ve GSYH büyümesindeki rolünü artırdığını belirtmektedir (World Bank, 2026c). 2026’da büyümenin %6,7 olacağı ve petrol üretiminin 35 milyon varile ulaşacağı öngörülmektedir (World Bank, 2026c). Bu durum, Nijer’in uranyum merkezli klasik kaynak profilinden petrol ihracatı ve koridor güvenliği merkezli yeni bir jeoekonomik profile kaydığını göstermektedir.

EITI verileri de çıkarım sektörünün Nijer ekonomisindeki ağırlığını teyit etmektedir. EITI’ye göre çıkarım sektörü kamu gelirlerinin %12’sine, ihracatın %42’sine, GSYH’nin %8’ine ve istihdamın %4’üne karşılık gelmektedir; ayrıca Nijer uranyumun yanı sıra altın, petrol ve kömür üretimiyle de öne çıkmaktadır (EITI, 2026c). Bu tablo, Nijer’de kaynak meselesinin yalnızca “zenginlik” değil, bütçe, dış ticaret, rejim finansmanı, yerel kalkınma ve dış aktör rekabeti meselesi olduğunu göstermektedir.

7.4. Fransa ve ABD’nin Çekilişi: Üs Jeopolitiğinin Çözülmesi Nijer, 2010’lu yıllarda Batı’nın Sahel’deki terörle mücadele mimarisi açısından kilit ülkelerden biriydi. Fransa açısından Nijer, Mali ve Burkina Faso’dan çekilme sonrasında Sahel’de kalan kritik askeri ortaklardan biriydi. ABD açısından ise Agadez yakınındaki Air Base 201, İslam Devleti ve el-Kaide bağlantılı gruplara karşı istihbarat, gözetleme ve bölgesel terörle mücadele kapasitesi bakımından önemliydi. Bu mimari 2023 darbesinden sonra hızla çözüldü. Fransa, Aralık 2023’te Nijer’den askerî çekilmesini tamamladı (Reuters, 2023). ABD Savunma Bakanlığı ve Nijer Ulusal Savunma Bakanlığı’nın 5 Ağustos 2024 tarihli ortak açıklaması ise ABD kuvvetleri ve varlıklarının Agadez’deki Air Base 201’den çekilmesinin tamamlandığını duyurdu; açıklamada üssün bölgesel terörle mücadele ve Nijer silahlı kuvvetleriyle savunma iş birliği amacıyla geliştirilmiş olduğu belirtildi (U.S. Department of Defense, 2024).

ABD ve Fransa’nın çekilişi, Sahel’de yalnızca asker sayısının azalması anlamına gelmemektedir. Bu gelişme, istihbarat erişiminin, hava gözetleme kapasitesinin, eğitim mekanizmalarının ve Batı merkezli güvenlik koordinasyonunun zayıflaması anlamına gelir. Aynı zamanda yerel askerî rejimlerin “egemenlik” söylemi üzerinden iç meşruiyet üretmesine, Rusya ve Çin gibi aktörlerin daha geniş manevra alanı bulmasına ve Türkiye gibi alternatif aktörlerin diplomatik kapılarının açılmasına neden olmaktadır.

7.5. Çin, Rusya ve Alternatif Ortaklık Arayışı Nijer’de dış aktör rekabeti üç kanaldan ilerlemektedir: güvenlik, kaynak ve altyapı. Rusya, daha görünür biçimde güvenlik iş birliği, askerî eğitmenler ve hava savunması gibi başlıklarla öne çıkmaktadır. Reuters, Nisan 2024’te Nijer devlet televizyonuna dayanarak Rusya’nın Nijer’e askerî eğitmenler ve hava savunma sistemi gönderdiğini aktarmıştır (Reuters, 2024a). Bu gelişme, ABD ile askerî anlaşmanın iptal edilmesi ve Batı güvenlik mimarisinden uzaklaşma süreciyle birlikte değerlendirilmelidir.

Çin ise daha sessiz fakat daha yapısal bir etki hattı kurmaktadır. Çin’in Nijer’deki ağırlığı petrol, altyapı, maden ve şirket yatırımları üzerinden ilerlemektedir. Nijer-Benin petrol hattı, Agadem petrol sahası ve CNPC’nin enerji sektöründeki varlığı, Çin’in Sahel’deki güvenlikten ziyade kaynak ve koridor diplomasisi

s. 58

Sayfa 56 üzerinden derinleştiğini göstermektedir. Bu durum Rusya ve Çin’in Sahel yaklaşımlarının birbirinden farklılaştığını ortaya koyar: Rusya rejim güvenliği ve askerî kapasite, Çin ise kaynak ve altyapı sürekliliği üzerinden nüfuz üretmektedir.

Nijer’in alternatif ortaklık arayışı, Batı’dan kopuşla özdeşleştirilemez. Daha doğru ifade, Nijer’in güvenlik ve kaynak dosyalarında çok taraflı bir manevra alanı aradığıdır. Fakat bu manevra alanı, yeni bağımlılık ilişkileri üretme riski taşır. Uranyumda teknoloji ve lojistik, petrolde boru hattı güvenliği, güvenlikte dış eğitim ve ekipman, ekonomide ise yatırım finansmanı dış ortaklara bağımlılığı sürdürmektedir.

7.6. Güvenlik Tehdidi: ISGS, ISWAP, Sınır Alanları ve Koridor Güvenliği

Nijer güvenlik açısından iki ana baskı hattı altındadır. Birinci hat, batıda Mali ve Burkina Faso bağlantılı Liptako-Gourma alanıdır. Bu hat, ISGS/IS Sahel ve JNIM etkisi açısından önemlidir. İkinci hat, güneydoğuda Diffa ve Çad Gölü havzasıdır. Bu hat, Boko Haram ve ISWAP bağlantılı tehditler açısından kritik önem taşımaktadır. Dolayısıyla Nijer, Sahel’de iki ayrı cihatçı coğrafyanın kesişiminde yer alan az sayıdaki ülkeden biridir. Güvenlik tehdidinin ekonomik sonuçları da belirgindir. Dünya Bankası, güvenlik sorunlarının tarım, ulaşım ve petrol ihracatını kesintiye uğrattığını; 2025’te ihracat artışına rağmen petrol üretimindeki yükselişin boru hattı saldırılarından etkilendiğini belirtmektedir (World Bank, 2026c). Bu veri, Nijer’de güvenliğin artık yalnızca askerî üs veya sınır devriyesi meselesi olmadığını; petrol hattı, pazar erişimi, tarımsal üretim, insani yardım ve devlet gelirleriyle doğrudan bağlantılı olduğunu göstermektedir. Nijer’de koridor güvenliği özellikle üç alan üzerinden okunmalıdır: Benin üzerinden Cotonou’ya bağlanan petrol ihracat hattı, Agadez üzerinden kuzey Sahra geçişleri ve Diffa üzerinden Çad Gölü havzası. Bu üç koridorun herhangi birinde güvenlik baskısının artması, yalnızca yerel şiddet üretmez; dış ticaret, insani erişim, sınır yönetimi ve dış aktör yatırımları üzerinde doğrudan etki doğurur.

7.7. İnsani Kriz, İklim Şokları ve Ekonomik Kırılganlık Nijer’in güvenlik krizini yalnızca askerî düzlemde okumak eksik kalır. Ülke ekonomisinin yağmurla beslenen tarıma yüksek bağımlılığı, iklim şoklarına açık bir sosyal yapı üretmektedir. Dünya Bankası, tarımın yaklaşık GSYH’nin %40’ını oluşturduğunu ve ekonominin iklim bağlantılı şoklara açık olduğunu belirtmektedir (World Bank, 2026c). Aynı değerlendirmede, düşük üretkenlik ve hızlı nüfus artışının nüfusun yaklaşık yarısını aşırı yoksulluğa yakın koşullarda bıraktığı vurgulanmaktadır (World Bank, 2026c).

İnsani kırılganlık güvenlik baskısıyla birleşmektedir. 2026’da 2,6 milyon kişinin insani yardıma ihtiyaç duyacağı öngörülmektedir (World Bank, 2026c). OCHA’nın 2026 Küresel İnsani Görünüm sayfası da Nijer’de milyonlarca kişinin güvenlik, iklim ve temel hizmetlere erişim sorunlarından etkilendiğini göstermektedir (OCHA, 2026a). Bu tablo, Sahel krizinin yalnızca devletler ve silahlı gruplar arasında değil, hanehalkı geçim kapasitesi, gıda fiyatları, tarımsal üretim, genç işsizliği ve sosyal dayanıklılık düzeyinde de yaşandığını göstermektedir. Bu nedenle Nijer’de terörle mücadele, petrol hattı güvenliği veya uranyum tedariki gibi başlıklar, insan güvenliği boyutundan ayrı düşünülemez. Güvenlik operasyonları yerel geçim araçlarını desteklemediğinde, sınır bölgelerinde toplumsal rıza üretmediğinde ve genç nüfusa ekonomik seçenek sunmadığında, silahlı grupların devşirme kapasitesi yapısal olarak zayıflatılamaz.

7.8. Türkiye Açısından Nijer: Fırsat ve Risk Dengesi

Türkiye açısından Nijer, Sahel’de çok katmanlı dış politika geliştirme imkânı sunan ülkelerden biridir. T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye ile Nijer arasında diplomatik ilişkilerin 1967 yılında tesis edildiğini; Niamey Büyükelçiliğinin 3 Ocak 2012’de faaliyete başladığını ve ilişkilerin Afrika’ya açılım/ortaklık politikaları çerçevesinde hız kazandığını belirtmektedir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.-e). Bu diplomatik zemin,

s. 59

Sayfa 57 Türkiye’nin Nijer’de yalnızca güvenlik alanında değil; kalkınma, eğitim, ticaret, sağlık, tarım ve altyapı gibi alanlarda da görünür olabilmesini sağlar. Nijer dosyası Türkiye için üç fırsat alanı üretmektedir. Birincisi, Fransa ve ABD’nin askeri çekilişi sonrasında oluşan diplomatik boşluk, Türkiye’ye alternatif ortaklık dili kurma imkânı sağlar. İkincisi, Nijer’in kaynak ve altyapı ihtiyacı, Türk müteahhitlik, enerji, lojistik ve teknik kapasite şirketleri için potansiyel alanlar açabilir. Üçüncüsü, Türkiye’nin Maarif, TİKA, THY, sağlık diplomasisi ve savunma sanayii araçlarını birlikte kullanabilmesi, onu salt askerî veya salt ekonomik aktörlerden ayırabilir. Ancak riskler de belirgindir. Nijer’de askerî yönetimle aşırı özdeşleşmek, Türkiye’nin uzun vadeli toplumsal meşruiyetini zedeleyebilir. Savunma sanayii görünürlüğünün kalkınma ve kurumsal kapasite desteğinin önüne geçmesi, Türkiye’yi Sahel’de “güvenlikleşmiş aktör” olarak gösterebilir. Ayrıca kaynak ve koridor güvenliği alanında faaliyet gösterecek Türk şirketleri, yüksek güvenlik, sigorta, lojistik ve itibar riskleriyle karşılaşabilir. Bu nedenle Türkiye’nin Nijer politikası, savunma iş birliğini kalkınma, eğitim, tarım, sağlık ve yerel kapasite inşasıyla dengelemelidir.

7.9. Nijer Dosyasının Bölgesel Sonuçları Nijer dosyası, Sahel krizinin bütün stratejik bileşenlerini aynı anda görünür kılar. Mali krizin tarihsel çekirdeğini, Burkina Faso kırsal güvenlik çöküşünü, Çad doğu tampon ve Çad Gölü bağlantısını temsil ederken; Nijer uranyum, petrol, üs jeopolitiği, ECOWAS-AES ayrışması ve alternatif dış aktör rekabetinin merkezinde yer almaktadır. Bu nedenle Nijer’deki gelişmelerin etkisi yalnızca Niamey ile sınırlı değildir. Batıda Mali ve Burkina Faso’daki cihatçı yayılma, güneyde Benin ve Nijerya ile ticaret-koridor güvenliği, doğuda Diffa ve Çad Gölü havzası, kuzeyde Agadez ve Sahra geçişleri Nijer’in bölgesel sonuçlarını büyütmektedir. Nijer’deki istikrarsızlık, Sahel’in merkezinden kıyı Batı Afrika’ya, Çad Gölü’nden Akdeniz’e uzanan bir güvenlik ve jeoekonomi zinciri üretmektedir.

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Nijer, Sahel güvenlik kompleksinin merkezî düğüm ülkelerinden biridir; Liptako-Gourma, Çad Gölü, Agadez-Sahra hattı ve Benin/Nijerya koridorlarını birbirine bağlar.  2023 darbesi, yalnızca iç siyasal kriz değil; ECOWAS-AES ayrışması, Fransa/ABD çekilişi, Rusya/Çin açılımı ve kaynak egemenliği tartışmalarını birlikte tetikleyen jeopolitik kırılmadır.  Uranyum ve petrol, Nijer’i kaynak jeopolitiğinin merkezine yerleştirmektedir; ancak kaynak zenginliği güvenlik, lojistik, dış şirket, teknoloji ve koridor bağımlılığıyla birlikte okunmalıdır.  ABD’nin Air Base 201’den çekilmesi, Sahel’deki Batı istihbarat ve terörle mücadele mimarisinin zayıfladığını gösteren stratejik bir dönüm noktasıdır.  Rusya güvenlik iş birliği ve askerî eğitmenler; Çin petrol, maden ve altyapı; Türkiye ise diplomasi, kalkınma, eğitim, savunma ve ticaret araçları üzerinden farklılaşan ortaklık modelleri sunmaktadır.  Nijer’de güvenlik tehdidi yalnızca askeri değildir; tarım, ulaşım, petrol ihracatı, insani erişim ve hanehalkı geçim kapasitesini etkileyen geniş bir insan güvenliği krizine dönüşmektedir.  Türkiye açısından Nijer fırsat alanıdır; ancak savunma iş birliği kalkınma, eğitim, sağlık, tarım ve yerel kapasite inşasıyla dengelenmezse Türkiye’nin Sahel’de güvenlikleşmiş aktör olarak algılanma riski artar.

s. 60

Sayfa 58 8. Ülke Dosyası IV: Çad Bu bölümün amacı;Çad’ı Mali-Burkina Faso-Nijer üçlüsünün doğrudan kopyası gibi değil; Sahel’in doğu tamponu, Çad Gölü güvenlik kompleksinin merkezi aktörlerinden biri, Sudan iç savaşının insani yükünü taşıyan sınır ülkesi, petrol ekonomisine bağımlı rejim finansmanı alanı ve Fransa sonrası güvenlik dengesi içinde yeniden konumlanan stratejik devlet olarak analiz etmektir.

8.1. Çad’ın Sahel Denklemindeki Farklı Konumu

Çad, Mali, Burkina Faso ve Nijer ile aynı Sahel kırılganlık kuşağının parçası olmakla birlikte, bu üç ülkeden analitik olarak ayrışmaktadır. Mali-Burkina Faso-Nijer hattı daha çok Liptako-Gourma merkezli cihatçı yayılma, AES üzerinden kurumsal kopuş ve Fransa karşıtı askerî rejimler bağlamında öne çıkarken; Çad, Sudan, Libya, Orta Afrika Cumhuriyeti, Kamerun, Nijerya ve Nijer arasında bir “tampon devlet” rolü üstlenmektedir. Bu nedenle Çad dosyası, Sahel krizinin yalnızca batı-merkez güvenlik kırılması olmadığını; doğu sınırları, Çad Gölü havzası, petrol ekonomisi ve sınır aşan mülteci krizleriyle birlikte okunması gerektiğini göstermektedir. Harita 8.1. Çad Stratejik Güvenlik, Enerji ve Tampon Alanları

Kaynak: Yazarın şematik sentezi; World Bank (2026d), EITI (2026d), OCHA (2026b), UNHCR (2026b), UNDP (2026) ve Reuters (2024c) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Harita 8.1, Çad’ın Sahel krizinde tek yönlü bir güvenlik alanı olmadığını gösterir. Çad aynı anda Sudan/Darfur kaynaklı doğu baskısını, Çad Gölü kaynaklı cihatçı tehdidi, kuzeyde Libya-Sahra bağlantısını ve güneyde petrol üretim/ihraç koridorlarını yönetmek zorundadır. Bu nedenle Çad dosyası, Sahel güvenliğinde “tampon devlet” kavramını somutlaştırır. Tablo 8.1. Çad Güvenlik, Enerji ve Dış Aktör Profili Boyut Temel özellik Stratejik anlam Başlıca kaynak/atıf Jeopolitik konum Sudan, Libya, OAC, Kamerun, Nijerya ve Nijer arasında tampon ülke Doğu Sahel, Çad Gölü ve Orta Afrika krizlerini birbirine bağlar Yazarın sentezi; OCHA, 2026b

İç siyaset Déby sonrası geçiş rejimi ve 2024 başkanlık seçimi Seçimsel meşruiyet ile rejim sürekliliği arasındaki gerilim Reuters, 2024d

Doğu sınırı Sudan savaşı kaynaklı mülteci akışı İnsani yük, kaynak rekabeti ve sınır güvenliği baskısı üretir UNHCR, 2026b; UNICEF, 2026

s. 61

Sayfa 59 Çad Gölü Boko Haram/ISWAP ve göl adaları merkezli güvenlik sorunu MNJTF ve LCBC merkezli bölgesel koordinasyon ihtiyacını artırır UNDP, 2026; Amani Africa, 2025 Petrol ekonomisi Çıkarım sektörü kamu gelirlerinin %53’ünü, ihracatın %70,9’unu oluşturur Bütçe ve rejim finansmanı petrol fiyatı/üretim şoklarına duyarlıdır EITI, 2026d

Dış aktörler Fransa ile savunma anlaşmasının sonlandırılması; yeni ortak arayışları Fransa sonrası Sahel güvenlik mimarisinin doğuya da yayılan dönüşümünü gösterir Reuters, 2024c; Reuters, 2024f

Türkiye boyutu Maarif okulları, burslar, siyasi ziyaretler ve savunma/kalkınma potansiyeli Çad, Türkiye için Sahel-Orta Afrika geçişinde stratejik ortaklık dosyasıdır T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.-b; Baykuş & Aliyev, 2023 Kaynak: Yazarın düzenlemesi; OCHA (2026b), UNHCR (2026b), UNICEF (2026), EITI (2026d), Reuters (2024c, 2024d), UNDP (2026) ve T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.-b) temel alınmıştır. Analitik yorum: Çad profili, ülkenin yalnızca güvenlik devleti değil, aynı zamanda insani tampon, petrol gelirine dayalı rejim finansmanı alanı ve Fransa sonrası stratejik yeniden hizalanma örneği olduğunu göstermektedir. Grafik 8.1. Çad Seçilmiş Makro-İnsani-Enerji Göstergeleri

Kaynak: World Bank (2026d), EITI (2026d) ve OCHA (2026b) verilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Grafik 8.1, Çad’ın makro büyüme görünümü ile insani kırılganlığının aynı anda var olduğunu gösterir. Petrol gelirleri bütçeyi güçlendirebilir; fakat yüksek yoksulluk, insani yardım ihtiyacı ve petrol gelirlerine bağımlılık, ülkenin dış fiyat ve güvenlik şoklarına açık kalmasına neden olur.

s. 62

Sayfa 60 Şema 8.1. Çad’da Tampon Devlet ve Çoklu Kriz Döngüsü

Kaynak: Yazarın sentezi; OCHA (2026b), UNHCR (2026b), EITI (2026d), Reuters (2024c) ve UNDP (2026) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Şema 8.1, Çad’ın tek bir krizle değil, birbirini besleyen çoklu krizlerle karşı karşıya olduğunu göstermektedir. Sudan’dan gelen mülteci baskısı, Çad Gölü güvenliği, petrol gelirlerine bağımlılık, Fransa sonrası güvenlik dengesi ve iklimsu-gıda baskısı aynı tampon devlet yapısı üzerinde birleşmektedir. Şekil 8.1. Çad Kriz Zinciri

Kaynak: Yazarın sentezi; World Bank (2026d), EITI (2026d), Reuters (2024c), UNDP (2026), OCHA (2026b) ve UNHCR (2026b) kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Şekil 8.1, Çad krizinin doğrusal ilerlemediğini; geçiş rejimi, dış güvenlik ortaklığı, Sudan savaşı, Çad Gölü tehdidi ve petrol ekonomisinin aynı anda birbirini etkilediğini göstermektedir. Bu zincir, Çad’ı raporun diğer üç ülkesinden ayıran temel stratejik farkı ortaya koyar. Çad’ın jeostratejik değeri üç temel eksende yoğunlaşmaktadır. Birincisi, ülke doğuda Sudan ve Darfur kriziyle doğrudan temas hâlindedir. İkincisi, güneybatıda Çad Gölü havzası üzerinden Boko Haram ve ISWAP tehdidinin parçasıdır. Üçüncüsü, kuzeyde Libya bağlantılı silahlı hareketlilik ve Sahra geçişleri

s. 63

Sayfa 61 üzerinden sınır aşan güvenlik sorunlarıyla karşı karşıyadır. Bu üç eksen, Çad’ı Sahel’in yalnızca “kriz yaşayan” değil, farklı krizleri birbirinden ayıran veya birbirine bağlayan bir jeopolitik tamponu hâline getirmektedir.

Bu konum, Çad’ın dış aktörler açısından da önemini artırmaktadır. Fransa’nın Sahel’deki askerî varlığının önemli dayanaklarından biri uzun süre Çad olmuştur. Ancak 2024 sonunda savunma iş birliği anlaşmasının sonlandırılması, Çad’ın da Fransa sonrası bölgesel yeniden hizalanmanın parçası olduğunu göstermiştir (Reuters, 2024c). Bu gelişme, Mali, Burkina Faso ve Nijer’deki Fransa karşıtı kopuşlardan farklıdır; çünkü Çad, AES üyesi olmamakla birlikte Fransa’nın Sahel’deki son ana dayanaklarından birini de tartışmaya açmıştır.

8.2. Déby Sonrası Geçiş Rejimi ve Meşruiyet Siyaseti Çad’ın siyasal yapısı, 2021’de Idriss Déby’nin ölümünden sonra başlayan geçiş süreciyle yeni bir evreye girmiştir. Mahamat Idriss Déby’nin geçiş lideri olarak öne çıkması, rejim sürekliliği ile anayasal dönüşüm iddiasını aynı anda gündeme getirmiştir. Mayıs 2024 başkanlık seçimi, bu geçişin resmî olarak sivilleşme yönünde ilerlediği görüntüsünü vermiştir; ancak Reuters’in aktardığına göre Anayasa Konseyi, Mahamat Idriss Déby’nin seçimi %61 oyla kazandığını teyit ederken muhalefet itirazları ve seçimin meşruiyet tartışmaları devam etmiştir (Reuters, 2024d). Tablo 8.2. Çad Dosyasında Başlıca Aktörler, Araçlar ve Stratejik Sonuçlar Aktör Temel araç/konum Çad üzerindeki etkisi Stratejik sonuç Çad merkezi yönetimi Güvenlik aygıtı, petrol gelirleri, seçimsel meşruiyet Rejim sürekliliğini ve merkezî kontrolü korumaya çalışır Güvenlikleşmiş siyaset ve dış ortaklık çeşitlendirmesi Sudan savaşı/Darfur dinamiği Mülteci akışı, sınır güvenliği, insani yük Doğu Çad’da kaynak baskısı ve toplumsal gerilim üretir Çad’ın insani tampon rolünü ağırlaştırır Boko Haram/ISWAP Çad Gölü çevresi, adalar, saldırı ve lojistik ağlar Batı-güneybatı hattında güvenlik ve geçim krizini derinleştirir MNJTF/LCBC koordinasyonunu zorunlu kılar Fransa Tarihsel askerî varlık; savunma anlaşmasının sona ermesi Güvenlik ortaklığında tek eksenli modelin çözülmesini hızlandırır Fransa sonrası dengeleme arayışı Rusya/Çin/Körfez aktörleri Güvenlik, enerji, finansman ve diplomatik temas potansiyeli Yeni ortaklık seçenekleri ve bağımlılık riskleri üretir Çok aktörlü rekabet ve denge siyaseti Türkiye Eğitim, diplomasi, kalkınma, savunma ve ticaret araçları Çad’da bütüncül ortaklık modeli geliştirebilir Sahel-Orta Afrika açılımı için stratejik köprü Kaynak: Yazarın düzenlemesi; Reuters (2024c, 2024d, 2024e), UNDP (2026), OCHA (2026b), UNHCR (2026b), T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.-b) ve Baykuş & Aliyev (2023) temel alınmıştır. Analitik yorum: Tablo 8.2, Çad’da aktörlerin yalnızca askerî değil, insani, ekonomik, diplomatik ve enerji temelli araçlarla etki ürettiğini göstermektedir. Çad’ın stratejik anlamı, bu aktörlerin farklı kriz alanlarında kesişmesinden doğmaktadır. Bu nedenle Çad’da seçim, otomatik biçimde demokratik normalleşme anlamına gelmemektedir. Daha doğru okuma, rejim sürekliliğinin seçimsel meşruiyetle yeniden paketlenmesi ihtimalidir. Çad, Sahel’deki diğer askerî yönetimlerden farklı olarak ECOWAS-AES ekseninin doğrudan parçası değildir; ancak güvenlik tehdidi, merkezileşmiş iktidar yapısı, dış destek ihtiyacı ve petrol gelirlerine bağlı rejim finansmanı bakımından benzer kırılganlıklar taşımaktadır.

Bu bağlamda Çad’ın iç politikası, güvenlik krizinden bağımsız değildir. Sudan sınırındaki mülteci baskısı, Çad Gölü havzasındaki silahlı gruplar, kuzeydeki sınır aşan hareketlilik ve petrol gelirlerinin bütçe üzerindeki ağırlığı, rejimin güvenlik reflekslerini sürekli canlı tutmaktadır. Bu durum, siyasal alanın güvenlikleştirilmesine ve muhalefet kapasitesinin daralmasına zemin hazırlayabilir.

8.3. Sudan İç Savaşı, Doğu Çad ve Mülteci Krizi Çad dosyasının en kritik güncel boyutlarından biri Sudan iç savaşının doğu Çad’a yansımasıdır. Nisan 2023’te başlayan Sudan savaşı, özellikle Darfur üzerinden Çad’ın doğu vilayetlerine yoğun mülteci akışı

s. 64

Sayfa 62 üretmiştir. UNHCR’nin Sudan durumuna ilişkin operasyonel veri portalı, Çad’ın Sudan krizinden kaçanlar için başlıca varış ülkelerinden biri hâline geldiğini; özellikle Ouaddaï, Wadi Fira ve Sila gibi doğu vilayetlerinde kitlesel yerinden edilmenin yoğunlaştığını göstermektedir (UNHCR, 2026b).

Bu insani baskı, yalnızca yardım kapasitesi sorunu değildir. Doğu Çad’da yerel topluluklar, su, mera, barınma, sağlık, eğitim ve gıda kaynakları üzerinde artan rekabetle karşı karşıyadır. OCHA’nın 2026 Çad insani ihtiyaç değerlendirmesi, yaklaşık 4,5 milyon kişinin acil insani yardıma ihtiyaç duyduğunu belirtmektedir (OCHA, 2026b). UNICEF’in 2026 Çad insani eylem çağrısı da 4,5 milyon ihtiyaç sahibinin 2,5 milyonunun çocuk olduğunu; ülkede 1,5 milyon mülteci, 424.661 geri dönen ve 225.689 ülke içinde yerinden edilmiş kişi bulunduğunu bildirmektedir (UNICEF, 2026). Sudan kaynaklı insani kriz, Çad’da yerel güvenlik kırılganlığını da derinleştirmektedir. FEWS NET, 2026 için mülteci ve geri dönen nüfus akışının doğu bölgelerinde gıda güvensizliğini sürdürdüğünü ve Mart-Eylül 2026 döneminde Kriz (IPC Phase 3) sonuçlarının devam ettiğini belirtmektedir (FEWS NET, 2026). Bu tablo, Çad’daki insani krizin yalnızca geçici bir acil yardım ihtiyacı değil, bölgesel savaşın ülke içi toplumsal dayanıklılığı aşındıran yapısal bir baskı olduğunu göstermektedir.

8.4. Çad Gölü Havzası: Boko Haram, ISWAP ve Bölgesel Güvenlik

Çad’ın ikinci büyük güvenlik ekseni Çad Gölü havzasıdır. Bu alan, Nijerya, Nijer, Kamerun ve Çad arasında bölgesel güvenlik mimarisinin en kırılgan noktalarından biridir. Boko Haram ve ISWAP, farklı dönemlerde göl adaları, sınır köyleri, balıkçılık/tarım alanları ve askeri hedefler üzerinden etkili olmuştur. UNDP’nin 2026 tarihli Bölgesel İstikrar Fonu raporu, Çad Gölü havzasında Boko Haram’dan etkilenen alanlar için istikrar, toparlanma ve dayanıklılık stratejisinin Lake Chad Basin Commission öncülüğünde bölgesel sahiplenmeyle yürütülmesinin önemini vurgulamaktadır (UNDP, 2026).

Bu alanın önemi yalnızca terörle mücadeleyle sınırlı değildir. Çad Gölü çevresindeki güvenlik sorunu, geçim kaynakları, balıkçılık, tarım, sınır ticareti, yerinden edilme ve askerî koordinasyon sorunlarıyla iç içedir. African Union Peace and Security Council gündemine yansıyan değerlendirmeler, göl adalarının bazı örgütler için lojistik merkez, güvenli sığınak ve saldırı hazırlık alanı işlevi gördüğünü belirtmektedir (Amani Africa, 2025). Bu nedenle Çad Gölü havzası, klasik askerî operasyonların yanı sıra geçim kaynakları, yerel yönetişim ve sınır ötesi koordinasyon gerektiren bir güvenlik kompleksi olarak görülmelidir. Çad’ın MNJTF içindeki rolü bu açıdan kritik olmaya devam etmektedir. Ancak 2024’te Çad askerî üssüne yönelik saldırılar ve Mahamat Déby’nin çok uluslu güvenlik gücünden çekilme tehdidi, bölgesel güvenlik düzeninin ne kadar kırılgan olduğunu göstermiştir (Reuters, 2024e). Çad’ın bu mimariden uzaklaşması, yalnızca kendi güvenliğini değil, Nijerya, Nijer ve Kamerun’u da etkileyebilecek bölgesel bir boşluk üretir.

8.5. Petrol Ekonomisi, Kaynak Bağımlılığı ve Rejim Finansmanı Çad ekonomisinin stratejik kırılganlığı, büyük ölçüde petrol gelirlerinin bütçe ve dış ticaret üzerindeki ağırlığından kaynaklanmaktadır. EITI’ye göre Çad’da çıkarım sektörü kamu gelirlerinin %53’ünü, ihracatın %70,9’unu, GSYH’nin %14,5’ini ve istihdamın %3,28’ini oluşturmaktadır (EITI, 2026d). Bu oranlar, petrolün ülkede yalnızca ekonomik bir sektör değil, kamu maliyesi ve rejim finansmanı açısından merkezi bir kaynak olduğunu göstermektedir.

Dünya Bankası’nın Nisan 2026 Macro Poverty Outlook değerlendirmesine göre Çad’da 2025 yılında GSYH büyümesi %5,6’ya ulaşmış, enflasyon -%2,6’ya gerilemiş ve yoksulluk oranı %40,7’ye düşmüştür; büyümenin 2026’da da petrol dışı genişleme tarafından desteklenmesi beklenmektedir (World Bank, 2026d). Ancak aynı değerlendirme, Ortadoğu çatışması kaynaklı daha yüksek petrol fiyatlarının ihracat ve mali gelirleri artırabileceğini; buna karşın ulaşım maliyetlerini ve ithalat faturasını yükselterek enflasyon baskısı yaratabileceğini belirtmektedir (World Bank, 2026d).

s. 65

Sayfa 63 Bu ikili yapı, Çad’ın petrol bağımlılığının stratejik sonucunu açıklar: Petrol fiyatı artışı kısa vadede gelir yaratabilir, ancak ithalat maliyeti, lojistik kırılganlık ve gıda fiyatları üzerinden toplumsal baskıyı da büyütebilir. Bu nedenle Çad’da kaynak jeopolitiği, yalnızca “petrol geliri” meselesi değil; bütçe, güvenlik harcaması, insani kriz, ulaşım maliyeti ve rejim dayanıklılığı arasındaki ilişki olarak ele alınmalıdır.

8.6. Fransa Sonrası Güvenlik Dengesi ve Yeni Dış Ortaklık Arayışları Çad, uzun süre Fransa’nın Sahel güvenlik mimarisinde merkezi bir dayanak noktası olarak görülmüştür. Mali, Burkina Faso ve Nijer’den çekilme süreçleri sonrasında Fransa’nın bölgedeki askerî varlığı açısından Çad daha da önemli hâle gelmişti. Ancak Çad hükümetinin Kasım 2024’te Fransa ile savunma iş birliği anlaşmasını sonlandırması, Fransa sonrası nüfuz krizinin Sahel’in doğu ucuna da yayıldığını göstermiştir. Reuters, Çad’ın bu kararı “egemenliğini tam olarak ileri sürme” gerekçesiyle aldığını ve kararın Fransız askerlerinin ülkeden ayrılmasına yol açabileceğini aktarmıştır (Reuters, 2024c). Fransa’nın Aralık 2024’te askerî çekilmeye başlaması ve ilk aşamada Mirage uçaklarını ülkeden çıkarması, bu dönüşümün sembolik boyutunu güçlendirmiştir (Reuters, 2024f). Bu süreç, Çad’ın Fransa ile bütün ilişkilerini kopardığı anlamına gelmez; ancak güvenlik mimarisinin tek eksenli olmaktan çıkarıldığını gösterir. Çad açısından yeni dönem, Fransa, ABD, Rusya, Çin, Körfez ülkeleri, Türkiye ve bölgesel kurumlar arasında daha esnek ama daha riskli bir dengeleme siyaseti anlamına gelmektedir. Bu yeni dengeleme siyaseti iki risk taşır. Birincisi, güvenlik ortaklarının çoğalması kurumsal kapasiteyi güçlendirmek yerine parçalı güvenlik bağımlılıkları yaratabilir. İkincisi, dış aktör çeşitliliği kısa vadede rejime manevra alanı sağlarken uzun vadede hesap verebilirlik, insan hakları ve güvenlik sektörü reformu alanlarında belirsizlik üretebilir. Bu nedenle Çad’ın Fransa sonrası pozisyonu, “bağımsızlaşma” ve “yeni bağımlılık” ikilemi üzerinden dikkatli okunmalıdır.

8.7. Türkiye Açısından Çad Dosyasının Stratejik Anlamı Türkiye açısından Çad, Sahel-Orta Afrika geçişinde özel bir konuma sahiptir. Türkiye-Çad ilişkileri son yıllarda diplomatik, eğitim, insani yardım, ticaret ve güvenlik/savunma başlıklarında gelişme göstermiştir. T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye Maarif Vakfı’nın Çad’da 2017’de faaliyete başladığını ve iki yerleşkede altı okul olarak faaliyet yürüttüğünü; Çadlı öğrencilere Türkiye’de lisans, yüksek lisans ve doktora bursları tahsis edildiğini belirtmektedir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.-b). Türkçe akademik literatürde Baykuş ve Aliyev’in Türkiye-Çad ilişkileri üzerine çalışması, ilişkilerin yalnızca insani yardım boyutuyla değil, savunma sanayii iş birliği ve Afrika açılımı bağlamında ivme kazandığını ortaya koymaktadır (Baykuş & Aliyev, 2023). Bu çerçevede Çad, Türkiye için üç nedenle önemlidir. Birincisi, Sahel-Orta Afrika geçişinde stratejik bir coğrafi konum sunar. İkincisi, Fransa sonrası çok aktörlü güvenlik düzeninde alternatif ortaklık arayışına açıktır. Üçüncüsü, eğitim, tarım, sağlık, su yönetimi, altyapı ve savunma sanayii gibi alanlarda çok boyutlu iş birliği potansiyeli taşır.

Ancak Türkiye’nin Çad politikasında temel risk, ilişkiyi yalnızca güvenlik ve savunma eksenine sıkıştırmaktır. Çad’daki insani kriz, mülteci baskısı, su-gıda güvenliği, eğitim ihtiyacı ve yerel kapasite eksikliği dikkate alındığında, Türkiye’nin avantajı daha bütüncül bir ortaklık modeli kurabilmesidir. Bu model; Maarif, TİKA, sağlık diplomasisi, tarım-hayvancılık kapasite desteği, su yönetimi, mesleki eğitim, savunma iş birliği ve ticaretin dengeli biçimde birleştirilmesine dayanmalıdır. Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Çad, Mali-Burkina Faso-Nijer hattının doğrudan devamı değil; Sudan, Libya, Çad Gölü ve Orta Afrika bağlantılarıyla Sahel’in doğu tampon devletidir.  Déby sonrası geçiş süreci, seçimsel meşruiyet ile rejim sürekliliği arasındaki gerilim üzerinden okunmalıdır.

s. 66

Sayfa 64  Sudan savaşı, doğu Çad’da yalnızca insani kriz değil; su, gıda, mera, barınma ve güvenlik kaynaklı toplumsal baskı üretmektedir.  Çad Gölü havzasındaki Boko Haram/ISWAP tehdidi, askerî operasyonların yanında yerel geçim kaynakları ve sınır ötesi yönetişim meselesidir.  Petrol, Çad’da yalnızca ekonomik sektör değil; kamu gelirleri, rejim finansmanı, dış ticaret ve güvenlik kapasitesi açısından merkezi stratejik kaynaktır.  Fransa ile savunma iş birliğinin sonlandırılması, Fransa sonrası nüfuz krizinin Sahel’in doğu ucuna da yayıldığını göstermektedir.  Türkiye için Çad, Sahel-Orta Afrika bağlantısında diplomasi, eğitim, kalkınma, savunma ve ticaret araçlarını birlikte kullanabilecek stratejik bir dosyadır.

s. 67

Sayfa 65 9. Terör, Cihatçı Ağlar ve Silahlı Gruplar Bu bölümün amacı;Sahel’deki silahlı aktörleri yalnızca “terör örgütleri” etiketiyle değil; sınır aşan hareketlilik, yerel meşruiyet boşluğu, gölge yönetim, ekonomik savaş, kaçakçılık, kaynak sahaları ve dış güvenlik mimarilerinin çözülmesiyle birlikte analiz etmektir. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattında JNIM, IS Sahel/ISGS, ISWAP, Boko Haram kalıntıları, Tuareg/Azawad ağları ve yerel milisler farklı coğrafyalarda farklı araçlarla hareket etmektedir. Bu nedenle bölüm, örgütleri ideolojik kimliklerinden çok “hangi boşluğu doldurdukları, hangi koridorları kullandıkları ve hangi devlet kapasitesi krizlerinden beslendikleri” soruları üzerinden ele almaktadır.

9.1. Silahlı Aktörleri Dar Güvenlik Kategorisinin Ötesinde Okumak Sahel’deki silahlı aktörler, klasik güvenlik literatüründe çoğu zaman saldırı kapasitesi, örgüt bağlantısı ve ölümcüllük düzeyi üzerinden değerlendirilir. Bu yaklaşım gerekli olmakla birlikte yetersizdir. Çünkü merkezî Sahel’de silahlı gruplar yalnızca askerî hedeflere saldıran yapılar değildir; devlet otoritesinin gerilediği alanlarda yol kontrolü, yerel vergilendirme, uyuşmazlık çözümü, kaçakçılık ağlarına erişim, maden sahalarına baskı ve topluluklar üzerinde zorlayıcı düzen kurma gibi işlevler de üstlenmektedir. ACLED’in Sahel çerçevesi, Mali’de 2012’de başlayan şiddet dalgasının on yılı aşkın sürede bölgesel bir çatışmaya dönüştüğünü ve Mali, Burkina Faso ile Nijer’in farklı silahlı aktörlerce yönlendirilen bölgesel cihatçı isyanın merkezinde yer aldığını belirtmektedir (ACLED, 2026). Harita 9.1. Sahel’de Başlıca Silahlı Aktör Etki Alanları

Kaynak: ACLED (2024a, 2024b, 2025, 2025b, 2026), Council on Foreign Relations (2026), Africa Center for Strategic Studies (2026) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Harita 9.1, Sahel’deki silahlı aktörlerin tek bir hatta değil; Liptako-Gourma, kuzey Mali, kıyı Batı Afrika sınır kuşağı ve Çad Gölü Havzası gibi birden fazla güvenlik düğümünde hareket ettiğini göstermektedir. Tablo 9.1. Sahel’de Başlıca Silahlı Gruplar Aktör/Ağ Bağlantı ve ideolojik çerçeve Başlıca etki alanı Temel araçlar Stratejik sonuç

JNIM El-Kaide bağlantılı cihatçı ağ Mali, Burkina Faso, batı Nijer; Benin/Togo kuzeyi Saldırı, propaganda, yol kontrolü, ekonomik baskı, yerel devşirme Merkezî Sahel’den kıyı Batı Afrika’ya yayılma riski IS Sahel / ISGS IŞİD bağlantılı Sahel kolu Liptako-Gourma, batı/güney Nijer, bazı sınır koridorları Alan kontrolü, sivillere baskı, sabotaj, kaçırma JNIM ile rekabet ve güney cephe baskısı

ISWAP / Boko Haram IŞİD/Boko Haram hattı Çad Gölü Havzası; Nijer, Nijerya, Çad, Kamerun Ada-kıyı hareketliliği, köy baskınları, vergi/haraç, kaçırma Çad Gölü güvenlik kompleksinin kalıcılaşması

s. 68

Sayfa 66 Tuareg/Azawad ağları Etnik-siyasal özerklik ve kuzey Mali meselesi Kuzey Mali, KidalGao-Timbuktu hattı Yerel kontrol, taktik ittifaklar, merkez karşıtı mobilizasyon Mali devlet egemenliği ve sınır güvenliği üzerinde baskı Yerel milisler/öz savunma güçleri Devlet destekli veya topluluk temelli güvenlik yapıları Burkina Faso, Mali ve bazı sınır alanları Koruma, misilleme, devriye, yerel kontrol Toplumsal militarizasyon ve insan hakları riski Kaynak: ACLED (2024a, 2024b, 2026), Council on Foreign Relations (2026), Africa Center for Strategic Studies (2026), UNDP (2023) ve yazarın sentezi. Grafik 9.1. Silahlı Aktörlerin İşlevsel Tehdit Profili

Kaynak: ACLED (2024a, 2024b, 2025, 2025b, 2026), Institute for Economics & Peace (2025), Council on Foreign Relations (2026), UNDP (2023) ve yazarın analitik puanlaması. Analitik yorum: Grafik 9.1, JNIM ve IS Sahel’in yalnızca saldırı kapasitesiyle değil; sınır aşan yayılma, gölge yönetim ve ekonomik baskı araçlarıyla da öne çıktığını göstermektedir. Şekil 9.1. Silahlı Grupların Fonksiyonel Rolleri

Kaynak: ACLED (2025b), UNDP (2023), Council on Foreign Relations (2026) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Şekil 9.1, Sahel’de silahlı grupların yalnızca “şiddet aktörü” değil; ekonomik akış, yerel düzen, propaganda, kaçakçılık ve toplumsal baskı işlevlerini bir arada kullanan hibrit yapılar olduğunu göstermektedir.

s. 69

Sayfa 67 Bu çerçevede terör, yalnızca saldırı sayılarının artması değildir; kırsal yönetişimin çözülmesi, devletin şiddet tekeli iddiasının tartışmalı hâle gelmesi ve güvenlik rekabetinin ekonomik hayatı felç edecek ölçüde genişlemesidir. CFR’nin güncel izleme dosyasında Sahel’de 2024’te küresel terör kaynaklı ölümlerin yüzde 51’inin gerçekleştiği belirtilmekte; Liptako-Gourma ve Çad Gölü Havzası ise şiddet ile insani felaketin iki ana alt bölgesel odağı olarak tanımlanmaktadır (Council on Foreign Relations, 2026). Bu veri, Sahel’i yalnızca Afrika içi bir kriz değil, küresel terör jeopolitiğinin merkezi halkalarından biri olarak okumayı zorunlu kılmaktadır.

9.2. JNIM: Yerel Şikâyetleri Bölgesel Ağa Bağlayan Ana Cihatçı Yapı

Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM), Sahel’de El-Kaide bağlantılı en etkili yapılardan biridir. Örgütün önemi yalnızca saldırı kapasitesinden değil, yerel şikâyetleri bölgesel bir cihatçı stratejiye bağlayabilmesinden kaynaklanmaktadır. ACLED’in 2024b değerlendirmesi, JNIM ve IS Sahel’in Burkina Faso, Mali ve Nijer’de yüksek düzeyde şiddeti sürdürdüğünü; JNIM’in Benin ve Togo’ya yönelen operasyonlarının basit bir taşma değil, bilinçli ve stratejik bir genişleme olduğunu vurgulamaktadır (ACLED, 2024b).

Harita 9.2. Cihatçı Yayılma Mekanizması

Kaynak: UNDP (2023), ACLED (2024, 2025, 2026), Council on Foreign Relations (2026) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Harita 9.1, silahlı grupların yalnızca ideolojik çağrı yoluyla değil; yerel şikâyet, devlet boşluğu, ekonomik baskı ve güvenlik tepkisinin yan etkileri üzerinden yayıldığını göstermektedir. Tablo 9.2. Silahlı Grupların Finansman ve Kontrol Mekanizmaları Mekanizma Nasıl işliyor? Güvenlik etkisi Politika sonucu Yol vergisi ve kontrol noktaları Geçiş yapan araç, mal ve kişilerden zorla ödeme alınması Devletin ulaşım ve ticaret üzerindeki otoritesini zayıflatır Koridor güvenliği ve yerel meşruiyet birlikte ele alınmalıdır Kaçırma ve fidye Yabancı çalışanlar, yerel seçkinler ve kamu görevlileri hedef alınabilir Ekonomik faaliyet ve yatırım güvenliğini bozar Maden/altyapı projelerinde güvenlik ve toplumsal kabul birlikte tasarlanmalıdır Maden ve kaçakçılık ağları Altın ve diğer kaynaklar kayıt dışı dolaşıma sokulabilir Silahlı finansman ve yerel rüşvet ağlarını güçlendirir Kaynak şeffaflığı ve yerel gelir paylaşımı kritik hâle gelir Ekonomik abluka ve sabotaj Yakıt, ulaşım, pazar ve boru hattı akışları hedef alınır Başkent ve taşra arasındaki ekonomik bağı koparabilir Ekonomik dayanıklılık güvenlik planlamasının parçası olmalıdır Yerel uyuşmazlık çözümü Devlet adaletinin olmadığı yerlerde örgütler hakemlik iddiası kurar Gölge egemenliği güçlendirir Yerel adalet ve yönetişim reformu zorunludur

s. 70

Sayfa 68 Kaynak: ACLED (2025b), UNDP (2023), Institute for Economics & Peace (2025) ve yazarın sentezi. JNIM’in stratejisi, klasik cephe savaşıyla sınırlı değildir. Örgüt, bazı alanlarda toplumsal şikâyetleri kullanmakta, devlet güçlerinin sivillere yönelik sert uygulamalarından doğan güvensizliği devşirme zemini hâline getirmekte, ulaşım hatları ve kırsal geçiş koridorları üzerinde baskı kurmaktadır. Bu nedenle JNIM, Sahel’de yalnızca “terör örgütü” değil; yerel düzeyde otorite boşluğundan beslenen, ekonomik hayatı hedef alabilen ve sınır aşan baskı üreten hibrit bir silahlı aktör olarak değerlendirilmelidir.

9.3. IS Sahel/ISGS: Rekabet, Alan Kontrolü ve Güney Cephe Baskısı IS Sahel veya ISGS hattı, JNIM’den farklı olarak daha sert alan kontrolü, sivillere yönelik yüksek baskı ve rakip ağlarla rekabet üzerinden görünür olmaktadır. Liptako-Gourma üçgeninde Mali, Burkina Faso ve Nijer sınırlarının geçirgenliği, IS Sahel’in hareket kapasitesini artırmaktadır. ACLED’in 2025 değerlendirmesi, JNIM ve ISSP/IS Sahel’in merkezî Sahel’de etkilerini pekiştirdiğini; özellikle Benin-Nijer-Nijerya sınır alanının 2026 görünümünde yeni bir cephe olarak önem kazandığını belirtmektedir (ACLED, 2025b). Tablo 9.3. Silahlı Aktörler, Stratejik Amaçlar ve Bölgesel Sonuçlar Aktör kategorisi Stratejik amaç Kullandığı araç Bölgesel sonuç Türkiye açısından anlam JNIM Devlet otoritesini aşındırmak ve alternatif düzen iddiası kurmak Saldırı, vaaz/propaganda, yol kontrolü, ekonomik baskı Kıyı Batı Afrika’ya yayılma baskısı Kalkınma ve yerel meşruiyet boyutu ihmal edilmemeli

IS Sahel/ISGS Alan kontrolü ve rakip ağlara üstünlük sağlamak Sivil baskı, sabotaj, kaçırma, köy baskınları Liptako-Gourma ve güney Nijer hattında cephe genişlemesi Koridor güvenliği ve altyapı riskleri öne çıkar ISWAP/Boko Haram Çad Gölü Havzasında kalıcı hareket alanı tutmak Ada-kıyı hareketliliği, baskın, haraç Çad, Nijer, Nijerya ve Kamerun bağlantılı kriz Çad ve Nijer dosyaları birlikte izlenmeli

Tuareg/Azawad ağları Kuzey Mali’de özerklik/yerel kontrol talebi Yerel mobilizasyon, taktik ittifaklar, alan savunması Mali devlet kapasitesi ve Cezayir sınırı üzerinde baskı Mali politikasında kuzey-güney ayrımı dikkate alınmalı Yerel milisler Topluluk koruması veya devlet destekli güvenlik boşluğu doldurma Devriye, kontrol, misilleme Milisleşme ve insan hakları riski Güvenlik iş birliğinde hukuk ve hesap verebilirlik şartı korunmalı Kaynak: ACLED (2024a, 2024b, 2025, 2025b, 2026), Council on Foreign Relations (2026), UNDP (2023), Özkan (2023), Özlük (2024) ve yazarın sentezi. Bu yayılma, Sahel krizinin artık yalnızca Mali, Burkina Faso ve Nijer içlerinde okunamayacağını göstermektedir. IS Sahel’in Nijer’in güney ve batı alanlarına, Benin sınır hattına ve Nijerya’nın kuzeybatı bağlantılarına doğru hareket etmesi, merkezî Sahel ile kıyı Batı Afrika ve Nijerya güvenlik havzası arasında yeni bir birleşik cephe ihtimalini güçlendirmektedir. Bu durum, bölgesel güvenlik mimarisinin yalnızca ülke bazlı değil, koridor bazlı analiz edilmesini gerektirir.

9.4. ISWAP ve Boko Haram: Çad Gölü Havzasının Kalıcı Tehdidi

ISWAP ve Boko Haram kalıntıları, Mali-Burkina Faso-Nijer hattındaki cihatçı ağlardan farklı olarak Çad Gölü Havzası merkezli bir güvenlik problemi üretmektedir. Çad, Nijer, Nijerya ve Kamerun sınırlarının kesiştiği bu alan, su kaynakları, balıkçılık, ada-kıyı hareketliliği, yerinden edilme ve sınır aşan ticaret nedeniyle yalnızca askerî değil, sosyoekonomik bir kriz havzasıdır. CFR, Sahel’deki iki ana şiddet ve insani felaket odağından birinin Çad Gölü Havzası olduğunu belirtmektedir (Council on Foreign Relations, 2026).

Çad dosyasında görüldüğü üzere bu tehdit, Çad’ın doğu Sahel tamponu rolünü zayıflatmaktadır. Boko Haram ve ISWAP’ın göl çevresindeki hareketliliği, MNJTF/LCBC gibi çok taraflı güvenlik mekanizmalarını önemli kılmakla birlikte, bölgesel koordinasyonun kırılganlığı tehdidin tamamen bastırılmasını zorlaştırmaktadır. Bu yüzden Çad Gölü Havzası, Sahel krizinin “ikincil alanı” değil; merkezî Sahel ile Orta Afrika ve Nijerya güvenlik komplekslerini bağlayan ayrı bir alt kriz alanıdır.

9.5. Tuareg/Azawad Ağları, Yerel Milisler ve Silahlı Çoğullaşma

Sahel’deki silahlı alan yalnızca cihatçı örgütlerden ibaret değildir. Kuzey Mali’de Tuareg/Azawad bağlantılı yapılar, tarihsel kimlik talepleri, yerel özerklik arayışları ve Bamako ile merkez-çevre gerilimleri üzerinden

s. 71

Sayfa 69 ayrı bir güvenlik katmanı oluşturur. Bu yapıların bazı dönemlerde cihatçı ağlarla taktiksel örtüşmeler veya çatışmalar yaşayabilmesi, Sahel’deki aktör alanını daha karmaşık hâle getirmektedir. Mali dosyasında görüldüğü gibi kuzeydeki Tuareg meselesi, 2012 krizinden bu yana yalnızca etnik-siyasal bir başlık değil, devletin kuzey üzerindeki egemenlik kapasitesinin de temel testlerinden biridir.

Yerel milisler ve öz savunma güçleri de aynı derecede kritik bir başlıktır. Burkina Faso’daki VDP deneyimi, güvenlik boşluğunun sivillerin silahlandırılmasıyla kapatılmaya çalışılmasının kısa vadede devlet kapasitesine destek gibi görünse de uzun vadede toplumsal militarizasyon, etnik gerilim ve hesap verebilirlik sorunları üretebildiğini göstermektedir (ACLED, 2024). Bu nedenle Sahel’de silahlı çoğullaşma, yalnızca örgüt sayısının artması değil; güvenlik üretme yetkisinin devlet dışı ve yarı-devlet aktörleri arasında dağılmasıdır.

9.6. Finansman, Gölge Yönetim ve Ekonomik Savaş Sahel’de silahlı grupların dayanıklılığı yalnızca ideolojik mobilizasyondan kaynaklanmamaktadır. Yol vergileri, haraç, kaçakçılık rotaları, fidye/kaçırma, maden sahalarına baskı, hayvan ticareti, akaryakıt ve mal hareketlerinin kontrolü gibi mekanizmalar örgütlerin finansman ve yerel baskı kapasitesini artırmaktadır. ACLED’in 2025 “economic warfare” değerlendirmesi, 1 Ocak-28 Kasım 2025 döneminde Burkina Faso, Mali ve Nijer’de siyasi şiddetin 10.000’den fazla ölüme yol açtığını; militanların Mali ve Nijer’de 30 yabancı uyrukluyu kaçırdığını; Benin’deki ölüm sayılarının önceki yılın aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 70 arttığını belirtmektedir (ACLED, 2025b). Bu veriler, Sahel’de silahlı aktörlerin artık yalnızca kırsal baskı unsurları değil, ekonomik işleyişi hedef alan stratejik aktörler hâline geldiğini göstermektedir. Mali’de yakıt ve taşımacılık ablukaları, Nijer’de BeninNijer petrol boru hattına yönelik baskılar ve maden/üretim sahaları çevresindeki kaçırma riskleri, ekonomik savaşın bölgesel çatışmanın asli araçlarından biri hâline geldiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle Sahel’de güvenlik analizi, silahlı çatışma ile ekonomik dolaşım arasındaki ilişkiyi merkeze almak zorundadır.

9.7. Devşirme Dinamikleri: İdeolojiden Önce Güvenlik, Geçim ve Adalet Boşluğu

Sahel’de örgütlere katılım yalnızca ideolojik radikalleşmeyle açıklanamaz. UNDP’nin Afrika’da şiddet yanlısı aşırılığa katılım yollarını inceleyen çalışması, devlet aktörlerinin uyguladığı şiddet, güvenlik güçleriyle yaşanan negatif temas, işsizlik, geçim krizi ve adalet arayışının devşirme süreçlerinde belirleyici olabildiğini göstermektedir (UNDP, 2023). Bu bulgu Sahel için özellikle önemlidir; çünkü askerî yönetimlerin güvenlik merkezli yaklaşımı, sivillere yönelik orantısız şiddet veya toplulukları ayrıştıran milisleşme pratikleri, örgütlerin propaganda alanını genişletebilir.

Bu nedenle Sahel’de “terörle mücadele” kavramı yalnızca askerî operasyonlarla sınırlandırıldığında kısır döngü üretmektedir. Örgütler, devletin yokluğunu ve güvenlik güçlerinin aşırılıklarını aynı anda kullanarak yerel topluluklara “koruma”, “adalet” veya “düzen” vaadi sunabilmektedir. Bu vaat çoğu zaman zorlayıcı, baskıcı ve şiddete dayalıdır; ancak devletin güvenilir biçimde hizmet sunamadığı alanlarda toplumsal karşılık bulabilmektedir.

9.8. Rekabet, İş Birliği ve Sınır Aşan Stratejik Yayılma Sahel’de silahlı aktörler arasındaki ilişki sabit değildir. Bazı dönemlerde rekabet, bazı dönemlerde taktiksel örtüşme, bazı alanlarda ise dolaylı alan paylaşımı görülebilmektedir. JNIM ile IS Sahel arasındaki rekabet, siviller üzerinde baskının artmasına ve örgütlerin daha sert taktiklere yönelmesine neden olabilir. Buna karşılık Mali kuzeyi gibi alanlarda Tuareg/Azawad ağları ile cihatçı yapıların ilişkisi dönemsel ve taktiksel biçimde değişebilmektedir. Bu esneklik, Sahel’de örgütleri sabit kategorilere ayıran analizleri zayıflatmaktadır. Bölgesel yayılmanın en kritik boyutu, Sahel iç krizinin Benin, Togo, Gana ve Fildişi Sahili gibi kıyı Batı Afrika ülkelerine doğru baskı üretmesidir. ACLED, Benin ve Togo’daki JNIM operasyonlarını “sıradan

s. 72

Sayfa 70 taşma”dan ziyade stratejik genişleme olarak değerlendirmektedir (ACLED, 2024b). Bu eğilim, Sahel krizinin güneyde kıyı devletlerinin ticaret, liman, sınır güvenliği ve turizm hatlarına dolaylı risk üretmesi anlamına gelmektedir.

9.9. Türkiye ve Bölgesel Aktörler Açısından Stratejik Sonuçlar

Sahel’de silahlı grupların bu çok işlevli yapısı, Türkiye dâhil dış aktörler açısından önemli sonuçlar doğurmaktadır. Birincisi, güvenlik iş birliği tek başına yeterli değildir; savunma sanayii, eğitim, kalkınma, yerel yönetişim, tarım, su ve mesleki kapasite programlarıyla birlikte düşünülmelidir. İkincisi, askerî rejimlerle kurulan ilişkiler kısa vadede diplomatik erişim sağlayabilir; ancak yerel toplumsal meşruiyet dikkate alınmazsa Türkiye’nin olumlu algısı zarar görebilir. Üçüncüsü, Sahel’de kaynak, altyapı ve ticaret projeleri, mutlaka koridor güvenliği ve yerel topluluk kabulüyle birlikte tasarlanmalıdır.

Türk akademik literatüründe de Sahel’in yalnızca darbe ve radikal gruplar meselesi olmadığı; ECOWAS, bölgesel kurumlar, dış aktör rekabeti ve egemenlik söylemiyle birlikte okunması gerektiği vurgulanmaktadır (Özkan, 2023; Özlük, 2024). Bu nedenle Türkiye için en rasyonel yaklaşım, Sahel’i yalnızca savunma pazarı veya insani yardım alanı olarak değil, bütüncül güvenlik-kalkınma diplomasisi sahası olarak değerlendirmektir.

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Sahel’de silahlı gruplar yalnızca saldırı düzenleyen örgütler değildir; bazı alanlarda yol kontrolü, vergi, yerel baskı, propaganda, kaçakçılık ve ekonomik savaş araçlarıyla gölge otorite üretmektedir.  JNIM, merkezî Sahel’den kıyı Batı Afrika’ya uzanan stratejik yayılma kapasitesi nedeniyle bölgesel güvenlik mimarisinin en kritik aktörlerinden biridir.  IS Sahel/ISGS, Liptako-Gourma ve Nijer bağlantılı alanlarda alan kontrolü, sabotaj ve ekonomik baskı kapasitesiyle ayrı bir tehdit profili oluşturmaktadır.  ISWAP ve Boko Haram, Çad Gölü Havzası üzerinden Sahel krizini Nijerya, Çad, Nijer ve Kamerun güvenlik mimarilerine bağlamaktadır.  Tuareg/Azawad ağları ve yerel milisler, Sahel’de şiddet alanının yalnızca cihatçı yapılardan ibaret olmadığını; etnik, yerel, siyasal ve yarı-devlet aktörlerinin de çatışmayı şekillendirdiğini göstermektedir.  Terörle mücadele yalnızca askerî araçlara indirgenirse devşirme dinamikleri, toplumsal şikâyetler ve gölge yönetim kapasitesi güçlenebilir.  Türkiye açısından Sahel politikası, savunma iş birliği ile kalkınma, eğitim, yerel meşruiyet ve kaynak/koridor güvenliği arasında dengeli kurulmalıdır.

s. 73

Sayfa 71 10. Kaynak Jeopolitiği: Altın, Uranyum, Petrol ve Yerüstü Zenginlikleri Bu bölümün amacı, Sahel krizini yalnızca terör ve devlet zayıflığı üzerinden değil; altın, uranyum, petrol, tarım, hayvancılık ve kaçakçılık ekonomilerinin ürettiği güvenlikleşme döngüsü üzerinden analiz etmektir. Mali ve Burkina Faso’da altın, Nijer’de uranyum ve petrol, Çad’da petrol; yalnızca ekonomik değerler değil, aynı zamanda egemenlik söylemi, rejim finansmanı, dış aktör rekabeti, silahlı grup finansmanı ve yerel meşruiyet krizleriyle bağlantılı stratejik değişkenlerdir.

10.1. Kaynak meselesini güvenlik meselesi olarak okumak Sahel’de kaynaklar, klasik kalkınma literatüründeki “doğal zenginlik” kategorisinin ötesinde değerlendirilmelidir. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattında altın, uranyum ve petrol; devlet bütçesi, dış ticaret, rejim finansmanı, dış şirketlerin pazarlık gücü, silahlı grupların dolaylı gelir imkânları ve yerel toplulukların geçim stratejileriyle iç içe geçmiştir. Bu nedenle Sahel’de kaynak jeopolitiği, yalnızca “hangi ülkede hangi maden var?” sorusuna indirgenemez; asıl mesele kaynakların hangi kurumsal kapasite, hangi güvenlik ortamı ve hangi dış aktör ilişkisi içinde yönetildiğidir. EITI verileri Mali’de çıkarım sektörünün 2021’de kamu gelirlerinin %23’ünü ve GSYH’nin %9,2’sini oluşturduğunu; Burkina Faso’da ise sektörün 2024’te kamu gelirlerinin %15,3’ünü ve ihracatın %70’inden fazlasını karşıladığını göstermektedir (EITI, 2025a; EITI, 2025b). Tablo 10.1. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’da Stratejik Kaynaklar, Ekonomik Ağırlık ve GüvenlikJeopolitik

Ülke Başlıca stratejik kaynaklar Ekonomik ağırlık Güvenlik-jeopolitik anlamı

Mali Altın, pamuk, hayvancılık, lityum potansiyeli Çıkarım sektörü kamu gelirlerinin %23’ü ve GSYH’nin %9,2’si (2021) Altın gelirleri devlet finansmanı, şirket pazarlığı, kaçakçılık ve silahlı grup baskısı ile ilişkilidir. Burkina Faso Altın, çinko, pamuk, hayvancılık Çıkarım sektörü kamu gelirlerinin %15,3’ü ve ihracatın %70’inden fazlası (2024) Altın sahaları kırsal güvenlik çöküşü, VDP/milisleşme ve kaçakçılık ağlarıyla kesişmektedir. Nijer Uranyum, petrol, altın, hayvancılık Çıkarım sektörü kamu gelirlerinin yaklaşık %12’si, ihracatın %42’si ve GSYH’nin %8’i (2022) Uranyum Fransa sonrası egemenlik söylemi; petrol ise boru hattı, Çin ve ihracat kapasitesi üzerinden stratejiktir. Çad Petrol, hayvancılık, Arap zamkı, tarım Petrol sektörü 2024’te GSYH’nin %14,3’ü, mali gelirlerin %51,8’i ve ihracatın %65,3’ü Petrol, rejim finansmanı ve kamu kapasitesi açısından belirleyicidir; Sudan-Libya-Çad Gölü baskılarıyla kırılgandır. Kaynak: EITI (2025a, 2025b, 2025c, 2025d), World Bank (2026a, 2026b), World Nuclear Association (2025) ve yazarın sentezi. Harita 10.1. Sahel’de Stratejik Kaynaklar: Altın, Uranyum ve Petrol

s. 74

Sayfa 72 Kaynak: EITI ülke profilleri, World Nuclear Association, World Bank MPO ve UNODC TOCTA Sahel verilerinden yazarın sentezi. Analitik yorum: Harita, Sahel’de kaynakların ülke sınırları içinde durağan ekonomik varlıklar olmadığını; güvenlik koridorları, dış aktör ilgisi, kaçakçılık ağları ve kara ülkesi lojistiğiyle birlikte anlam kazandığını göstermektedir. Grafik 10.1. Çıkarım Sektörünün Ekonomik Ağırlığı

Kaynak: EITI Mali, Burkina Faso, Niger, Chad ülke profilleri; World Bank MPO belgeleri. Analitik yorum: Grafik, dört ülkenin farklı kaynak profillerine rağmen ortak bir kırılganlık gösterdiğini ortaya koymaktadır: devlet gelirleri, ihracat ve büyüme dinamikleri yüksek ölçüde sınırlı sayıda kaynağa bağlıdır. Bu bağımlılık, fiyat şokları ve güvenlik olaylarını doğrudan makroekonomik risk hâline getirir. Şema 10.1. Kaynak Sahası → Güvenlikleşme → Dış Aktör Etkisi Zinciri

Kaynak: UNODC (2024), EITI ülke profilleri, Le Billon (2001) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Kaynak sahaları, güçlü kurumlar altında kalkınma fırsatı yaratabilir; zayıf kurumlar ve silahlı aktör baskısı altında ise kaynak sahaları güvenlikleşir, dış aktör pazarlığına açılır ve yerel meşruiyet krizlerini derinleştirir.

s. 75

Sayfa 73 Şekil 10.1. Sahel’de Kaynak Kapanı: Gelir, Güvenlik ve Bağımlılık

Kaynak: EITI şeffaflık çerçevesi, UNODC TOCTA Sahel ve yazarın analitik sentezi. Analitik yorum: Sahel’de kaynak kapanı, doğal zenginliğin otomatik olarak kalkınma üretmediğini; kurumsal kapasite, güvenlik ortamı ve dış aktör ilişkilerinin kaynak gelirlerinin etkisini belirlediğini göstermektedir.

10.2. Mali ve Burkina Faso’da altın: gelir kaynağı mı, savaş ekonomisi mi? Mali ve Burkina Faso’da altın sektörü, devlet gelirleri ve ihracat açısından merkezi rol oynarken aynı zamanda güvenlik kırılganlığının da parçası hâline gelmektedir. Mali uzun yıllardır Afrika’nın en önemli altın üreticilerinden biri olarak görülmekte; altın ve pamuk ülkenin başlıca ihracat kalemleri arasında yer almaktadır (World Bank, 2026a). Burkina Faso’da ise altın, çıkarım sektörünün dış ticaretteki ağırlığı nedeniyle ekonomik ve siyasal düzlemde stratejik bir kaldıraç işlevi görmektedir (EITI, 2025b). Ancak özellikle zanaatkâr ve küçük ölçekli madencilik alanları; düzenleme eksikliği, vergi kaybı, kaçakçılık, silahlı grup baskısı ve insan hakları ihlalleri açısından kırılgan alanlardır. UNODC’nin Sahel altın kaçakçılığı çalışması, altın kaçakçılığının devletleri milyonlarca dolarlık mali gelirden mahrum bıraktığını ve maden sahaları üzerindeki rekabetin topluluklar, silahlı gruplar ve güvenlik güçleri arasında şiddeti besleyebildiğini vurgulamaktadır (UNODC, 2024a).

Tablo 10.2. Sahel’de Stratejik Kaynak Alanları, Güvenlik Riskleri, Dış Aktör Etkileri ve Politika Sonuçları

Kaynak/Alan Güvenlik riski Dış aktör etkisi Politika sonucu Altın Kaçakçılık, yasa dışı finansman, maden sahası rekabeti Madencilik şirketleri, aracılar, bölgesel altın ticareti Şeffaf ruhsatlandırma, zanaatkâr madencilik düzenlemesi ve sınır denetimi gerektirir. Uranyum Egemenlik krizi, tedarik zinciri baskısı, tahkim uyuşmazlığı Fransa/Orano, Rusya ve Çin ilgisi, nükleer yakıt piyasası Kaynak milliyetçiliği kurumsal kapasiteyle desteklenmezse yeni bağımlılık yaratır. Petrol Boru hattı güvenliği, fiyat şoku, rejim finansmanı kırılganlığı Çin, Batılı şirketler, bölgesel transit ülkeler Gelir istikrar fonu, şeffaf sözleşmeler ve enerji altyapısı güvenliği gerekir.

Hayvancılık/mera Çiftçi-çoban çatışması, geçim krizi, örgüt devşirme zemini Sınır aşan ticaret ağları, yerel otoriteler İklim uyumu, mera yönetimi ve yerel arabuluculuk güçlendirilmelidir. Arap zamkı/tarım İklim şoku, fiyat oynaklığı, pazar erişimi sorunu Ticaret aracıları, kalkınma aktörleri Kırsal gelir çeşitlendirmesi güvenlik politikasının parçası olmalıdır. Kaynak: UNODC (2024a, 2024b), EITI ülke profilleri, World Bank MPO belgeleri ve yazarın analitik değerlendirmesi.

s. 76

Sayfa 74 10.3. Nijer uranyumu: nükleer enerji güvenliği, egemenlik söylemi ve Fransa sonrası kırılma Nijer uranyumu, Sahel kaynak jeopolitiğinin en sembolik başlıklarından biridir. Uranyum, Nijer açısından yalnızca ihracat geliri değil; Fransa ile tarihsel bağımlılık ilişkileri, nükleer enerji tedariki, askeri darbe sonrası egemenlik söylemi ve yeni dış ortak arayışlarının merkezinde yer almaktadır. World Nuclear Association’a göre Nijer’de iki önemli uranyum madeni dünya madencilik üretiminin yaklaşık %5’ini sağlamaktadır ve ülke Afrika’nın yüksek tenörlü uranyum cevherlerine sahip üreticilerinden biridir (World Nuclear Association, 2025). 2023 darbesinden sonra Orano, Somaïr ve Imouraren ekseninde yaşanan kriz, uranyumun ekonomik bir emtiadan ziyade egemenlik ve jeopolitik pazarlık aracına dönüştüğünü göstermektedir. Bu bağlamda Nijer’in kaynak politikası, Fransa sonrası dönemde “ulusal kontrol” arayışı ile Rusya, Çin ve diğer aktörlerin potansiyel ilgisi arasında yeni bir bağımlılık üretme riski taşımaktadır.

Tablo 10.3. Sahel’de Kaynak Yönetişimi, Politika Alanları ve Türkiye Açısından Stratejik Anlam

Politika alanı Temel sorun Önerilen yaklaşım Türkiye açısından anlamı Kaynak şeffaflığı Gelirlerin toplumsal faydaya dönüşmemesi EITI uyumu, açık sözleşme, yerel paydaş denetimi Türkiye şirketleri ve kurumları için şeffaflık temelli güvenilirlik sağlar. Zanaatkâr madencilik Kaçakçılık, çocuk işçiliği, kötü çalışma koşulları Kayıt altına alma, kooperatifleşme, iş güvenliği ve izlenebilirlik DAHİ/İSG ve mesleki eğitim gibi yumuşak kapasite araçlarıyla katkı verilebilir.

Enerji altyapısı Boru hattı, sınır ve tesis güvenliği Sivil altyapı güvenliği, yerel istihdam ve kriz planlama Savunma dışı teknik iş birliği ve enerji verimliliği alanı açar. Kırsal geçim Mera, su ve pazar erişimi krizi İklim uyumu, sulama, tarımsal lojistik, veterinerlik Türkiye’nin tarım, su ve kalkınma diplomasisi için alan oluşturur. Dış aktör rekabeti Kaynak karşılığı güvenlik/borç bağımlılığı Çok taraflılık, yerel meşruiyet ve sözleşme denetimi Türkiye’nin Rusya/Çin/Batı modellerinden ayrışmasını sağlar. Kaynak: Yazarın politika sentezi; EITI, World Bank, UNODC ve ilgili ülke bölümlerindeki kaynaklardan yararlanılmıştır.

10.4. Nijer ve Çad’da petrol: kara ülkesi ekonomisinde boru hattı, ihracat ve kırılganlık

Petrol, Nijer ve Çad için farklı biçimlerde stratejik değer üretmektedir. Nijer’de petrol üretimi ve Nijer-Benin boru hattı, ülkenin ihracat kapasitesini ve devlet gelirlerini büyütme potansiyeli taşımaktadır; ancak sınır kapanmaları, güvenlik riskleri ve Benin ile yaşanan siyasal gerilimler boru hattı ekonomisinin yalnızca teknik değil, jeopolitik bir konu olduğunu göstermiştir. IMF, Nijer’de 2024 büyümesinin petrol üretimiyle desteklendiğini, 2025 büyümesinin de petrol ihracatının tam kapasiteye ulaşması ve tedarik zincirlerinin normalleşmesiyle ilişkili olduğunu belirtmiştir (IMF, 2025). Çad’da ise petrol sektörü ekonominin çok daha belirgin bir omurgasıdır. Dünya Bankası’nın 2026 Çad Macro Poverty Outlook belgesine göre petrol sektörü 2024’te GSYH’nin %14,3’ünü, mali gelirlerin %51,8’ini ve ihracatın %65,3’ünü oluşturmuştur (World Bank, 2026b). Bu tablo, Çad’da devlet finansmanı ve rejim kapasitesinin petrol fiyatlarına, üretim güvenliğine ve ihracat altyapısına ne kadar duyarlı olduğunu göstermektedir.

10.5. Yerüstü kaynakları: pamuk, hayvancılık, Arap zamkı ve geçim güvenliği

Sahel’de kaynak jeopolitiği yalnızca maden ve hidrokarbonlar üzerinden kurulamaz. Pamuk, hayvancılık, tahıl üretimi, Arap zamkı, mera alanları ve sınır aşan hayvan hareketliliği de bölgesel güvenlik açısından önemlidir. Bu kaynaklar doğrudan küresel güç rekabeti üretmeyebilir; fakat kırsal geçim ekonomisinin temelini oluşturdukları için çatışma dinamikleri üzerinde derin etki yaratır. Mera daralması, kuraklık, çiftçiçoban gerilimleri ve kırsal pazarlara erişim sorunu, silahlı grupların devşirme kapasitesini artıran sosyoekonomik zemini güçlendirebilir. Bu nedenle altın, uranyum ve petrol dışındaki yerüstü kaynakları, “düşük görünürlüklü ama yüksek toplumsal etkili” güvenlik değişkenleri olarak ele alınmalıdır.

10.6. Kaçakçılık, gayriresmî ticaret ve kaynakların silahlı finansmana dönüşmesi Sahel’de kaynak güvenlikleşmesinin en kritik boyutu, yasal üretim ile gayriresmî ticaret arasındaki geçirgenliktir. Altın, yakıt, hayvan, gıda, silah ve insan kaçakçılığı ağları çoğu zaman aynı coğrafi

s. 77

Sayfa 75 koridorlardan geçmekte; sınır aşan hareketliliğin zayıf denetlenmesi silahlı aktörlere gelir, lojistik ve pazarlık alanı açmaktadır. UNODC’nin 2024 Sahel organize suç değerlendirmesi, transnasyonal organize suçun barış, güvenlik, insan hakları ve sürdürülebilir kalkınma açısından temel bir engel olduğunu ortaya koymaktadır (UNODC, 2024b). Bu nedenle kaynak politikası, yalnızca madencilik ruhsatları veya petrol gelir paylaşımıyla sınırlı düşünülemez; sınır yönetimi, yerel yönetişim, şeffaflık, gümrük kapasitesi ve toplumsal geçim ekonomisiyle birlikte ele alınmalıdır.

10.7. Egemenlik söylemi, millîleştirme ve yeni bağımlılık riski Askerî yönetimler, Fransa ve Batı karşıtı söylem içinde kaynakları “ulusal egemenlik” çerçevesinde yeniden tanımlamaktadır. Bu söylem yerel kamuoyunda karşılık bulabilir; çünkü eski sömürge ilişkileri, dış şirket imtiyazları ve kaynak gelirlerinin adaletsiz dağılımı güçlü bir tarihsel hafıza üretmiştir. Ancak kaynak milliyetçiliği tek başına kalkınma veya bağımsızlık üretmez. Kurumsal kapasite, şeffaf gelir yönetimi, yerel toplulukların hakları, çevresel denetim ve sözleşme yönetimi zayıf kaldığında millîleştirme, eski bağımlılığın yerine yeni dış güvenlik veya finansman bağımlılıkları üretebilir. Nijer’de Somaïr ve Orano çevresindeki kriz, kaynak egemenliği söyleminin aynı anda hem ulusal pazarlık kapasitesi hem de uluslararası tahkim, tedarik zinciri ve dış aktör rekabeti ürettiğini göstermektedir.

10.8. Türkiye açısından kaynak jeopolitiği: fırsat, dikkat ve politika disiplini Türkiye açısından Sahel kaynak jeopolitiği, yalnızca maden veya enerji yatırımı fırsatı olarak okunmamalıdır. Türkiye’nin bölgede güvenilir ortaklık imajı geliştirmesi, kaynak sahalarına doğrudan erişim arayışından çok, şeffaflık, yerel kapasite, mesleki eğitim, tarımsal dayanıklılık, enerji altyapısı, afet/iklim uyumu ve güvenli ticaret koridorları gibi alanlara odaklanmasıyla mümkün olabilir. Türkiye için doğru model, Rusya’nın güvenlik karşılığı nüfuz modelini veya Çin’in altyapı-kaynak yoğun modelini taklit etmek değil; diplomasi, kalkınma, eğitim, ticaret ve savunma iş birliğini toplumsal meşruiyetle birlikte ilerleten dengeli bir ortaklık çerçevesi kurmaktır.

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar

 Sahel’de kaynaklar yalnızca ekonomik gelir kalemi değil; güvenlik, egemenlik, dış aktör rekabeti ve yerel meşruiyet değişkenidir.  Mali ve Burkina Faso’da altın, Nijer’de uranyum ve petrol, Çad’da petrol; farklı kaynak profilleri üzerinden benzer bir kırılganlık üretmektedir.  Altın kaçakçılığı ve zanaatkâr madencilik, yerel geçim ekonomisiyle silahlı finansman ve vergi kaybı arasında gri alan oluşturmaktadır.  Nijer uranyumu, Fransa sonrası dönemde egemenlik söyleminin ve yeni dış aktör rekabetinin sembolik merkezlerinden biridir.  Petrol, Nijer ve Çad’da büyüme ve devlet gelirleri için fırsat üretirken boru hattı, fiyat şoku ve rejim finansmanı kırılganlığı nedeniyle stratejik risk taşımaktadır.  Türkiye açısından en sağlıklı yaklaşım, kaynak sahalarına dar ekonomik erişim arayışından çok; şeffaflık, mesleki eğitim, kırsal kalkınma, enerji altyapısı ve yerel meşruiyet temelli ortaklık modelidir.

s. 78

Sayfa 76 11. Rusya, Wagner/Africa Corps ve Özel Askerî Şirketler Bu bölümün amacı, Rusya’nın Sahel’deki varlığını yalnızca “Wagner sahada mı?” sorusuna indirgemeden; güvenlik karşılığı nüfuz, rejim güvenliği, propaganda, kaynak/lojistik erişimi, insan hakları maliyeti ve askerî çözümün sınırları bağlamında analiz etmektir. Bölüm, Mali merkezli olmakla birlikte Burkina Faso, Nijer ve Çad hattındaki daha geniş Sahel güvenlik mimarisi açısından Rusya/Africa Corps etkisini değerlendirmektedir.

11.1. Wagner’den Africa Corps’a geçiş: özel askerî şirketten devletleştirilmiş vekil güvenlik aracına Rusya’nın Sahel’deki güvenlik varlığı, 2021 sonrası Mali’de Wagner’in görünürlüğüyle hız kazandı; ancak 2023’te Yevgeny Prigozhin’in ölümünden sonra Moskova, Wagner mirasını daha doğrudan devlet kontrolüne alınmış Africa Corps modeliyle yeniden yapılandırmaya yöneldi. AP News’in Haziran 2025 tarihli haberine göre Wagner, Mali’den ayrılacağını açıklarken Russia-backed Africa Corps sahada kalacağını duyurdu; ACLED de bu dönüşümü Wagner’in yerini Rusya Savunma Bakanlığı gözetimindeki Africa Corps’un alması şeklinde değerlendirmektedir (AP News, 2025; ACLED, 2025c). Bu geçiş, Rusya’nın Sahel’deki güvenlik rolünün sona erdiği anlamına gelmemektedir; aksine paramiliter ağın daha kurumsallaştırılmış, daha devlet bağlantılı ve daha stratejik biçimde yeniden düzenlendiğini göstermektedir.

Harita 11.1. Rusya/Africa Corps Sahel Etki Alanı

Kaynak: ACLED Wagner Group/Africa Corps profili, AP News (2025), Chatham House (2026) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Harita, Rusya’nın Sahel’deki etkisinin tek bir üs veya tek bir ülke üzerinden değil; rejim güvenliği, askerî danışmanlık, propaganda, kaynak pazarlığı ve Batı sonrası güvenlik boşluğu üzerinden yayıldığını göstermektedir. Tablo 11.1. Rusya/Wagner/Africa Corps Etki Araçları Etki aracı İşlev Sahel’deki karşılığı Stratejik risk Askerî danışmanlık ve eğitim Rejim güçlerinin kapasitesini artırma iddiası Mali’de FAMa ile ortak operasyonlar; Nijer’de eğitmen/teçhizat hattı Operasyonların sivil maliyeti arttığında devlet meşruiyeti zayıflayabilir. Rejim güvenliği Başkent, liderlik ve kritik kurumların korunması Bamako merkezli güvenlik önceliği ve garnizon/kritik altyapı koruması Ulusal güvenlikten çok rejim güvenliği üretme riski vardır. Propaganda ve egemenlik söylemi Batı karşıtlığı ve anti-kolonyal meşruiyet üretimi Fransa karşıtı mobilizasyon ve alternatif güvenlik ortağı imajı Yeni dış bağımlılıklar “egemenlik” diliyle görünmez hâle gelebilir. Kaynak/lojistik erişimi Maden, yakıt, konvoy ve tedarik hatlarıyla nüfuz üretimi Altın sahaları, kuzey-güney ikmal koridorları ve güvenlik sözleşmeleri Şeffaflık eksikliği gölge ekonomi ve pazarlık bağımlılığı yaratabilir.

Hibrit araçlar Güvenlik, bilgi ve ekonomi alanlarını birlikte kullanma Askerî destek + medya etkisi + diplomatik dayanışma Yerel çatışmalar dış rekabetin parçasına dönüşebilir. Kaynak: ICCT (2025), ACLED (2025c), Chatham House (2026) ve yazarın sentezi.

s. 79

Sayfa 77 Şema 11.1. Rusya’nın Güvenlik Karşılığı Nüfuz Modeli

Kaynak: ICCT (2025), ACLED (2025c), Chatham House (2026) ve yazarın analitik sentezi. Analitik yorum: Şema, askerî rejimlerin meşruiyet krizinin dış güvenlik ortaklarına alan açtığını; dış güvenlik desteğinin ise kısa vadeli rejim dayanıklılığı üretirken uzun vadeli meşruiyet, insan hakları ve kaynak bağımlılığı sorunları doğurabileceğini göstermektedir. Şekil 11.1. Wagner’den Africa Corps’a Kurumsal Dönüşüm Hattı

Kaynak: ACLED (2025c), OHCHR (2023), AP News (2025), Chatham House (2026). Analitik yorum: Wagner’den Africa Corps’a geçiş, Rusya’nın Sahel’den çekilmesi değil; vekil güvenlik mimarisini daha devlet bağlantılı ve daha kontrollü bir yapıya dönüştürme çabasıdır.

s. 80

Sayfa 78 Grafik 11.1. Rus Güvenlik Varlığının Nitel Etki-Risk Profili

Kaynak: ACLED (2025c), ICCT (2025), OHCHR (2023), HRW (2024), Chatham House (2026) verilerinden yazarın nitel kodlaması. Analitik yorum: Grafik, Rus güvenlik varlığının rejim güvenliği ve propaganda açısından yüksek etki ürettiğini; fakat cihatçı baskıyı azaltma ve bölgesel meşruiyet oluşturma kapasitesinin sınırlı kaldığını göstermektedir.

11.2. Rus modelinin temel mantığı: rejim güvenliği, başkent savunusu ve nüfuz üretimi Rusya’nın Sahel’deki güvenlik modeli, klasik kalkınma-güvenlik ortaklığından farklıdır. Modelin merkezinde, kırılgan askerî yönetimlere hızlı güvenlik desteği sağlama, rejim merkezlerini koruma, askerî danışmanlık sunma ve Batı karşıtı egemenlik söylemini güçlendirme hedefi bulunmaktadır. Mali’de 2020 ve 2021 darbeleri sonrası iktidara gelen askerî yönetimin Fransa ve BM ile bağlarını zayıflatıp Rusya/Wagner/Africa Corps hattını birincil güvenlik ortağına dönüştürmesi bu modelin en açık örneğidir (Chatham House, 2026). Ancak bu model, ulusal güvenlikten çok rejim güvenliği üretme riski taşımaktadır; çünkü kırsal alanlarda devlet kapasitesini güçlendirmek yerine başkent, stratejik garnizon, konvoy ve rejim kurumlarının korunmasına ağırlık verebilmektedir.

Tablo 11.2. Rus Güvenlik Modelinin Ülke Bazlı Yansımaları Ülke Rusya/Africa Corps etkisi Başlıca araç Analitik değerlendirme Mali En yoğun ve görünür alan FAMa ile operasyon, rejim güvenliği, propaganda, lojistik destek Modelin merkez vakasıdır; kısa vadeli rejim dayanıklılığı üretirken kırsal güvenlik ve insan hakları maliyeti tartışmalıdır. Burkina Faso Siyasal-sembolik ve güvenlik danışmanlığı düzeyi Egemenlik söylemi, danışmanlık, askeri temaslar Fransa karşıtı zemin Rusya’ya alan açmaktadır; ancak güvenlik krizini çözme kapasitesi sınırlı görünmektedir. Nijer ABD/Fransa sonrası boşlukta alternatif güvenlik arayışı Eğitmen, teçhizat, hava savunma, diplomatik yakınlaşma Üs jeopolitiği ve uranyum/petrol denkleminde Rusya yeni aktör olarak konumlanmaktadır. Çad Daha temkinli ve dengeci alan Diplomatik temas, güvenlik pazarlığı potansiyeli Fransa ile savunma kopuşu yeni aktörlere alan açsa da Çad çoklu denge politikası yürütmektedir. Kaynak: Reuters (2024a), AP News (2025), ACLED (2025c), Chatham House (2026), Wilén (2025) ve yazarın sentezi.

s. 81

Sayfa 79 Şekil 11.2. Askerî Çözüm Yanılsaması: Taktik Başarıdan Stratejik Sıkışmaya

Kaynak: Chatham House (2026), CFR (2026), ACLED (2025c) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Şekil, Sahel’de dış güvenlik desteğinin taktik başarı üretebilse bile yerel meşruiyet, sivil koruma, geçim krizi ve kaynak şeffaflığı sorunları çözülmediğinde stratejik sıkışmaya dönüşebileceğini göstermektedir.

11.3. Mali örneği: Fransa ve MINUSMA sonrası boşlukta Rus güvenlik varlığı

Mali dosyası, Rusya/Africa Corps modelinin hem çekiciliğini hem de sınırlarını göstermektedir. Fransız Barkhane operasyonunun sona ermesi ve MINUSMA’nın kapatılması sonrasında Bamako yönetimi, güvenlik açığını Rusya bağlantılı güçlerle doldurmaya çalışmıştır. Kısa vadede Kidal gibi sembolik alanların geri alınması rejim açısından başarı anlatısı üretmiştir; fakat 2024 Tin Zaouatene kayıpları, 2025 Wagner-Africa Corps geçişi ve 2026’da Mali’de yoğunlaşan saldırılar, bu güvenlik modelinin Sahel’deki çok katmanlı krizi tek başına çözmeye yetmediğini göstermektedir (ACLED, 2025c; Chatham House, 2026). Bu nedenle Mali’de Rus desteği, devletin sahaya dönüşü kadar, çatışmanın daha sertleşmesi ve muhalif/cihatçı grupların “işgalci yabancı güç” söylemini kullanması açısından da sonuç üretmektedir.

Tablo 11.3. Rusya/Africa Corps Modelinde Stratejik Fırsatlar ve Riskler Boyut Kısa vadeli fırsat Orta/uzun vadeli risk Politika anlamı Rejim güvenliği Askerî yönetimlerin ani çöküş riskini azaltabilir Devlet güvenliği yerine rejim güvenliği öncelik kazanabilir Güvenlik desteği sivil kurum inşasıyla dengelenmelidir. Terörle mücadele Bazı bölgelerde taktik baskı kurabilir Cihatçı gruplar ihlal iddialarını devşirme propagandasına çevirebilir Askerî araçlar yerel yönetişim ve adaletle tamamlanmalıdır. Kaynak sahaları Maden/lojistik hatların korunmasına katkı sunabilir Gölge ekonomi ve kapalı sözleşmeler yeni bağımlılık üretebilir Şeffaf kaynak yönetimi ana koşul olmalıdır.

Bilgi alanı Fransa karşıtı egemenlik söylemiyle meşruiyet üretebilir Dış bağımlılık anti-kolonyal dilin arkasında gizlenebilir Yerel toplumsal meşruiyet propaganda yerine gerçek hizmet kapasitesine dayanmalıdır. Türkiye için ders Güvenlik talebinin varlığını gösterir Dar askerîleşme Türkiye imajını riske atabilir Türkiye modeli kalkınmadiplomasi-güvenlik dengesinde kurulmalıdır. Kaynak: Chatham House (2026), ICCT (2025), OHCHR (2023), HRW (2024), yazarın sentezi.

s. 82

Sayfa 80 11.4. İnsan hakları maliyeti ve hesap verebilirlik sorunu Rus güvenlik varlığının en sorunlu boyutu, insan hakları ihlalleri ve hesap verebilirlik krizidir. OHCHR, Moura’da Mart 2022’de Malili askerler ve yabancı askerî personelin yürüttüğü operasyon sırasında 500’den fazla kişinin öldürüldüğünü rapor etmiş ve özet infaz, tecavüz ve işkence gibi fiillerin savaş suçu veya koşullara göre insanlığa karşı suç oluşturabileceğini belirtmiştir (OHCHR, 2023). Human Rights Watch da 2024 raporlarında Malili güvenlik güçleri ve Wagner bağlantılı unsurların sivillere yönelik öldürme, zorla kaybetme ve yakma vakalarıyla ilişkilendirildiğini bildirmiştir (Human Rights Watch, 2024a, 2024b). Bu tablo, “güvenlik sağlama” iddiasının yerel topluluklarda korku, radikalleşme ve devlet meşruiyetinin daha fazla aşınması gibi ters etkiler üretme riskini artırmaktadır.

11.5. Burkina Faso ve Nijer: Rusya’ya yakınlaşmanın farklı biçimleri Rusya’nın Sahel etkisi yalnızca Mali ile sınırlı değildir. Burkina Faso ve Nijer’de askeri yönetimlerin Fransa karşıtı söylemi ve Batı güvenlik mimarisinden uzaklaşması, Rusya için yeni manevra alanları açmıştır. Burkina Faso’da Rusya’ya yakınlaşma daha çok siyasal sembolizm, güvenlik danışmanlığı, medya/algı alanı ve rejim dayanışması üzerinden görünür hâle gelmektedir. Nijer’de ise 2023 darbesi sonrası ABD ve Fransa’nın güvenlik pozisyonlarının zayıflaması, Rus askerî eğitmenleri, hava savunma sistemleri ve alternatif güvenlik ortaklığı arayışları için alan açmıştır; Reuters, 2024’te Rus askerî eğitmenleri ve hava savunma sisteminin Nijer’e gönderildiğini aktarmıştır (Reuters, 2024a). Bu bağlamda Rusya, Sahel’de boşalan Batı güvenlik alanını doldurmaya çalışmakta; ancak bu alanın yerel güvenlik ihtiyaçlarını ne ölçüde karşılayabildiği tartışmalıdır.

11.6. Propaganda, egemenlik söylemi ve bilgi alanının militarizasyonu Rusya/Africa Corps etkisi yalnızca sahadaki askerî varlıkla sınırlı değildir. Rusya, Sahel’de Fransa karşıtlığı, anti-kolonyal egemenlik söylemi, Batı’nın başarısız terörle mücadele modeli ve “hızlı güvenlik sağlayıcı ortak” imajı üzerinden bilgi alanını da kullanmaktadır. Bu propaganda hattı, yerel meşruiyet arayan askerî yönetimler için kullanışlıdır; çünkü dış müdahaleye karşı bağımsızlık anlatısıyla rejim güvenliği ihtiyacı birbirine bağlanmaktadır. Ancak bu söylem iki yönlü bir çelişki taşır: Batı karşıtı bağımsızlık dili, başka bir dış güvenlik bağımlılığının oluşmasını görünmez kılabilir. Bu nedenle Sahel’de Rusya etkisi, askeri yardım kadar, kamusal algı, sosyal medya, sembolik dayanışma ve egemenlik retoriği üzerinden de değerlendirilmelidir.

11.7. Kaynak erişimi, lojistik koridorlar ve güvenlik sözleşmeleri Rusya’nın Sahel’deki nüfuz arayışı yalnızca güvenlik alanına indirgenemez; maden sahaları, lojistik erişim, tedarik konvoyları ve stratejik altyapı da bu modelin parçasıdır. Mali’de altın sahaları, yakıt ve gıda konvoyları, kuzey-güney askeri ikmal hatları ve kritik şehirlerin korunması, Rus güvenlik varlığının ekonomik ve lojistik boyutunu görünür kılmaktadır. ICCT’nin Wagner/Africa Corps çalışması, bu tür yapıların yalnızca çatışma aktörü değil, finansman, meşruiyet, hukuki statü ve uluslararası sorumluluk tartışmalarının da konusu olduğunu vurgulamaktadır (ICCT, 2025). Kaynak ve güvenlik ilişkisi şeffaf yönetilmediğinde, özel askerî şirketler ve dış güvenlik ortakları devlet kapasitesini güçlendirmek yerine gölge ekonomi ve yeni bağımlılık ağlarını besleyebilir.

11.8. Modelin sınırları: cihatçı baskı, yerel meşruiyet ve askerî çözüm yanılgısı Rus güvenlik modelinin en önemli sınırı, Sahel krizinin yalnızca askerî operasyonlarla çözülemeyecek olmasıdır. Chatham House’un 2026 Mali değerlendirmesi, Mali’deki saldırıların güvenliğin yalnızca askerî araçlarla sağlanamayacağını gösterdiğini vurgulamaktadır (Chatham House, 2026). JNIM ve IS Sahel gibi yapılar, yalnızca silahlı hedefler değil; yerel şikâyetler, geçim krizi, devlet yokluğu, etnik gerilimler ve gölge ekonomik ağlardan beslenen adaptif aktörlerdir. Bu nedenle Rusya/Africa Corps modeli kısa vadede rejim

s. 83

Sayfa 81 merkezlerini koruyabilir; fakat yerel yönetişim, adalet, kalkınma, kaynak şeffaflığı ve toplumsal güven inşası olmadan cihatçı yayılmayı kalıcı biçimde durduramaz.

11.9. Türkiye açısından çıkarımlar: güvenlikleşme tuzağından kaçınmak Türkiye açısından Sahel’de Rusya/Africa Corps örneği önemli bir uyarı alanıdır. Türkiye’nin bölgede diplomasi, kalkınma, eğitim, ticaret ve savunma sanayii araçlarıyla görünürlüğünü artırması mümkündür; ancak bu açılım Rusya’nın “güvenlik karşılığı nüfuz” modelini taklit etmemelidir. Türkiye için doğru çizgi, rejim güvenliğine indirgenen dar askerî ortaklıklar yerine; yerel kapasite inşası, sivil meşruiyet, eğitim, mesleki gelişim, afet/iklim dayanıklılığı, şeffaf kaynak yönetimi ve güvenli ticaret koridorlarıyla desteklenen dengeli bir modeldir. Aksi hâlde Türkiye de Sahel’de dış güvenlik aktörü olarak algılanma ve yerel krizlerin tarafı hâline gelme riskiyle karşılaşabilir.

Bölüm sonu temel çıkarımlar  Wagner’den Africa Corps’a geçiş, Rusya’nın Sahel’den çekilmesi değil, vekil güvenlik mimarisini daha doğrudan devlet bağlantılı hâle getirme çabasıdır.  Rusya/Africa Corps modeli, ulusal güvenlikten çok rejim güvenliği üretme riski taşımaktadır.  Mali, bu modelin en görünür laboratuvarıdır; ancak 2024-2026 gelişmeleri modelin cihatçı yayılmayı tek başına durduramadığını göstermektedir.  OHCHR ve HRW raporları, Rus bağlantılı güvenlik operasyonlarının insan hakları ve hesap verebilirlik maliyetini görünür kılmaktadır.  Türkiye için çıkarım nettir: Sahel açılımı güvenlikleşme tuzağına düşmeden, kalkınma, eğitim, yerel kapasite ve meşruiyet ekseninde kurulmalıdır.

s. 84

Sayfa 82 12. Çin’in Sahel Politikası: Sessiz Nüfuz, Kaynak Diplomasisi ve Altyapı Bu bölümün amacı, Çin’in Sahel’deki etkisini Rusya’nın askerîleşmiş güvenlik modelinden ayırarak enerji, maden, altyapı, kredi, devlet şirketleri ve kriz arabuluculuğu üzerinden analiz etmektir. Bölüm, Çin’in bölgede düşük profilli fakat yapısal sonuçlar üreten bir nüfuz modeli kurduğunu; bunun özellikle Nijer petrolü, Çad enerji sektörü, Mali’de kritik mineral potansiyeli ve Sahel’in limanlara erişim ihtiyacı üzerinden görünür hâle geldiğini savunmaktadır.

12.1. Çin modelinin özgünlüğü: askerî görünürlükten çok ekonomik yerleşme Çin’in Sahel’deki varlığı, Rusya/Africa Corps modelinden farklı bir nüfuz mantığına dayanmaktadır. Rusya daha çok rejim güvenliği, askerî danışmanlık, propaganda ve Batı karşıtı güvenlik söylemi üzerinden etkisini artırırken; Çin petrol, maden, altyapı, kredi, şirket yatırımları ve uzun vadeli tedarik zinciri bağlantıları üzerinden ilerlemektedir. Egmont Institute, Çin’in Sahel’deki varlığının kıta genelindeki iz düşümüne benzer biçimde ekonomik ve doğal kaynak alanlarında istikrarlı biçimde büyüdüğünü; özellikle petrol ve madencilik yatırımlarının öne çıktığını belirtmektedir (Wilén, 2025). Bu nedenle Çin etkisi, kısa vadede Rusya kadar görünür olmayabilir; fakat altyapı, enerji ve maden bağlantıları üzerinden daha kalıcı bağımlılık ilişkileri üretebilir.

Harita 12.1. Çin’in Sahel’de Kaynak-Altyapı Etki Alanı

Kaynak: Africa Center for Strategic Studies (2025a, 2025b), Wilén (2025), Reuters (2024g), CNPC ve yazarın analitik sentezi. Analitik yorum: Harita, Çin’in Sahel’de askerî üslenme üzerinden değil; enerji, maden, boru hattı, rafineri, kredi ve liman bağlantısı üzerinden etki kurduğunu göstermektedir. Nijer hattı bu modelin en görünür örneğidir; Çad ise petrol ve rafineri boyutuyla daha kurumsal bir enerji yerleşmesine işaret eder. Tablo 12.1. Çin’in Sahel’de Başlıca Etki Araçları Etki aracı Uygulama biçimi Stratejik sonuç Devlet şirketleri CNPC ve bağlı şirketler üzerinden petrol, rafineri ve boru hattı yatırımları Enerji gelirleri ve ihracat yönü üzerinde uzun vadeli etki Altyapı ve koridorlar Kara kilitli kaynak alanlarını limanlara bağlayan boru hattı/lojistik projeleri Kaynakların dış pazara akış yönünü ve liman bağımlılığını dönüştürür Kredi ve ön finansman Gelecek petrol gelirlerine veya proje getirilerine bağlı finansman paketleri Kısa vadeli likidite sağlar; orta vadede borç ve sözleşme riski üretir Madencilik ve kritik mineraller Altın, lityum, uranyum ve kritik mineral arayışlarına şirket ilgisi Sahel’i Çin’in Afrika tedarik zinciri stratejisine bağlar Sessiz diplomasi Sınır, liman ve boru hattı krizlerinde düşük profilli arabuluculuk İç işlerine karışmama söyleminin fiilî yatırım güvenliği diplomasisine dönüşmesi Kaynak: Africa Center for Strategic Studies (2025a, 2025b), Wilén (2025), Reuters (2024g), CNPC ve yazarın sentezi.

s. 85

Sayfa 83 Şema 12.1. Çin’in Sahel’de Sessiz Nüfuz Modeli

Kaynak: Africa Center for Strategic Studies (2025a), Wilén (2025) ve yazarın analitik sentezi. Analitik yorum: Şema, Çin’in görünür askerî varlık yerine enerji, maden, altyapı ve finansman bağlantıları üzerinden nüfuz ürettiğini göstermektedir. Ancak bu model, güvenlik riski, sınır krizi ve kaynak milliyetçiliği karşısında arabuluculuk ve siyasi taviz pazarlığı gerektirebilir. Grafik 12.1. Çin Etki Alanlarının Nitel Profili

Kaynak: Wilén (2025), Africa Center for Strategic Studies (2025a, 2025b), Reuters (2024g) ve yazarın nitel kodlaması. Analitik yorum: Grafik, Çin’in Sahel’de enerji ve altyapı alanlarında yüksek etki kapasitesine sahip olduğunu; askerî görünürlüğünün ise Rusya’ya kıyasla düşük kaldığını göstermektedir. Buna karşılık rejim riski ve operasyonel kırılganlık orta-yüksek düzeydedir.

s. 86

Sayfa 84 Şekil 12.1. Rusya ve Çin’in Sahel Yaklaşımlarının Farkı

Kaynak: Wilén (2025), ICCT (2025), Africa Center for Strategic Studies (2025a, 2025b), Chatham House (2026) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Rusya ve Çin aynı jeopolitik boşluktan yararlansa da Rusya daha çok güvenlik ve rejim koruması, Çin ise kaynakaltyapı-finansman zinciri üzerinden etki üretmektedir. Bu fark, Türkiye’nin Sahel’de hangi alanlarda ayrışabileceğini anlamak açısından önemlidir.

12.2. Kuşak ve Yol mantığı: kara kilitli kaynakları limanlara bağlamak

Çin’in Sahel açısından en kritik stratejik önceliklerinden biri, kara kilitli ülkelerdeki kaynakların bölgesel ve küresel pazarlara taşınmasını sağlayan koridorlar oluşturmaktır. Bu yaklaşım, klasik yardım diplomasisinden farklıdır; kaynak sahası, boru hattı, rafineri, liman bağlantısı ve finansman paketini aynı jeoekonomik zincir içinde birleştirir. Nijer-Benin petrol boru hattı bu mantığın en görünür örneklerinden biridir. Africa Center, Agadem-Sèmè hattının Çin’in Sahel’deki Kuşak ve Yol stratejisinin temel unsurlarından biri olduğunu; hattın 2024’te faaliyete geçtiğini ve uzun yıllara yayılan çok milyar dolarlık yatırımın sonucu olduğunu belirtmektedir (Africa Center for Strategic Studies, 2025a). Bu tür projeler, yalnızca petrol ihracatını değil, ülkenin dış ticaret yönelimini, liman bağımlılığını ve diplomatik pazarlık kapasitesini de dönüştürmektedir.

Tablo 12.2. Çin’in Ülke Bazlı Sahel Yansımaları Ülke Çin etkisinin ana kanalı Başlıca risk Stratejik anlam Mali Madencilik ve kritik mineral ilgisi; altyapı bağlantısı potansiyeli Güvenlikleşmiş maden sahaları, yerel meşruiyet ve darbe rejimi riski Altın ve lityum potansiyeli Çin’in kıta ölçekli kritik mineral stratejisine bağlanabilir Burkina Faso Altın ve madencilik sektörü üzerinden dolaylı şirket ilgisi Silahlı grup baskısı, yasa dışı finansal akışlar ve sahada güvenlik riski Kritik nokta doğrudan Çin etkisinden çok madenciliğin güvenlikleştirilmesidir Nijer Agadem-Sèmè petrol hattı, CNPC, uranyum ve arabuluculuk diplomasisi Benin liman krizi, kaynak milliyetçiliği, şirket yöneticileri/işçi güvenliği Çin’in Sahel’deki en görünür ve en kırılgan dosyasıdır

Çad Petrol sahaları, rafineri ve enerji altyapısında CNPC varlığı Petrol bağımlılığı, rejim finansmanı, sözleşme ve çevresel riskler Çin etkisi devletin mali/enerji omurgasına temas eder

Kaynak: CNPC, EITI (2025d), Africa Center for Strategic Studies (2025a, 2025b), Reuters (2024g), Wilén (2025) ve yazarın sentezi.

s. 87

Sayfa 85 Şekil 12.2. Çin Yatırımlarında Kırılganlık Zinciri

Kaynak: Africa Center for Strategic Studies (2025a), Reuters (2024g), Wilén (2025) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Şekil, Çin yatırımlarının Sahel’de yalnızca finansman veya inşaat meselesi olmadığını; darbe rejimi, sınır kapanması, liman erişimi, sözleşme baskısı ve kaynak milliyetçiliğiyle doğrudan ilişkilendiğini göstermektedir.

12.3. Nijer: Agadem-Sèmè hattı, petrol, uranyum ve işlemsel diplomasi sınırları Nijer, Çin’in Sahel politikasının merkez vakasıdır. Ülkedeki Çin etkisi yalnızca petrol üretimiyle sınırlı değildir; uranyum, altyapı, rafineri, kredi ve siyasi arabuluculuk boyutlarıyla birlikte okunmalıdır. Reuters, Haziran 2024’te Nijer’in Benin kıyısına uzanan boru hattı üzerinden Çin’e petrol ihracatını durdurduğunu; söz konusu hattın Çin devlet şirketi CNPC ile 400 milyon dolarlık mutabakat kapsamında Çin’e ihracat için kullanılması planlandığını aktarmıştır (Reuters, 2024g). Bu olay, Çin yatırımlarının askerî rejim, sınır anlaşmazlığı, liman erişimi ve kaynak egemenliği söylemi nedeniyle nasıl kırılgan hâle gelebileceğini göstermektedir. Africa Center’ın Nijer örneği üzerinden yaptığı değerlendirme de Çin’in “rejimden bağımsız işlemci diplomasi” yaklaşımının, anayasal düzenin askıya alındığı ortamlarda ciddi finansal ve siyasi riskler taşıdığını vurgulamaktadır (Africa Center for Strategic Studies, 2025a).

Tablo 12.3. Çin Modelinde Stratejik Fırsatlar ve Riskler Boyut Fırsat Risk Politika dersi Altyapı Kara kilitli ülkelerin dış pazara erişimi güçlenebilir Tek koridora bağımlılık ve sınır/liman krizleri projeyi kilitleyebilir Koridor projeleri bölgesel anlaşma ve kriz çözüm mekanizmasıyla birlikte kurulmalıdır Enerji Petrol üretimi ve rafineri kapasitesi devlet gelirlerini artırabilir Gelirler rejim finansmanına sıkışırsa toplumsal meşruiyet üretmez Enerji projeleri yerel kalkınma ve bütçe şeffaflığıyla bağlanmalıdır

Madenler Kritik mineral yatırımı sanayi ve istihdam fırsatı sunabilir Ham madde ihracatı ve çevresel maliyet kaynak kapanını derinleştirebilir Yerel işleme, teknoloji transferi ve çevresel denetim şartı aranmalıdır

Diplomasi Çin krizlerde düşük profilli arabuluculuk kapasitesi geliştirebilir AU/ECOWAS normlarını aşındıran rejim-merkezli ilişki doğabilir Dış ortaklıklar anayasal düzen ve hesap verebilirlik ilkeleriyle dengelenmelidir

Türkiye açısından Türkiye kalkınma, eğitim ve yerel kapasiteyle farklılaşabilir Aşırı kaynak veya güvenlik odaklı model algı sorununa yol açabilir Türkiye toplum temaslı, şeffaf ve çok araçlı ortaklık modeli kurmalıdır

Kaynak: Africa Center for Strategic Studies (2025a, 2025b), Wilén (2025), EITI, World Bank ve yazarın politika sentezi.

12.4. Çad: petrol ekonomisi, rafineri ve Çin’in enerji yerleşmesi Çad dosyasında Çin etkisi, Nijer’deki kadar görünür bir boru hattı krizi üzerinden değil; petrol sahaları, rafineri, teknik kapasite ve enerji sektöründeki kurumsal yerleşme üzerinden okunmalıdır. CNPC’nin Çad petrol ve gaz sektörüne 2003’te girdiği, Block H’de tam hisseye ve N’Djamena ortak rafinerisinde %60 paya sahip olduğu şirket profillerinde yer almaktadır (CNPC, t.y.). Çad ekonomisinin petrol bağımlılığı dikkate

s. 88

Sayfa 86 alındığında, Çin’in enerji sektörü üzerindeki varlığı yalnızca ticari değil, rejim finansmanı ve ekonomik dayanıklılık açısından da stratejiktir. EITI verileri Çad ekonomisinde petrolün GSYH, ihracat ve kamu gelirleri açısından belirleyici rol oynadığını göstermektedir (EITI, 2025d). Bu nedenle Çin’in Çad’daki etkisi, doğrudan askerî varlıkla değil; petrol gelirleri, rafineri kapasitesi ve teknik altyapı üzerinden devletin mali omurgasına temas etmektedir.

12.5. Mali ve Burkina Faso: madencilik, kritik mineral arayışı ve daha sınırlı ama büyüyebilir etki

Mali ve Burkina Faso’da Çin etkisi, Nijer ve Çad’daki enerji ekseni kadar kurumsallaşmış değildir; ancak madencilik, altın, lityum ve altyapı ilgisi nedeniyle dikkatle izlenmelidir. Africa Center, Çinli firmaların Afrika’daki kritik mineral varlıklarını artırdığını ve Mali’de Goulamina lityum madeni gibi yatırımların bu genişleme içinde yer aldığını belirtmektedir (Africa Center for Strategic Studies, 2025b). Mali ve Burkina Faso’da altın ekonomisinin büyüklüğü, yasa dışı finansal akışlar ve silahlı grup baskısı dikkate alındığında, Çinli şirketlerin bu alanlara ilgisi yalnızca ekonomik değil, güvenlik açısından da sonuç üretme potansiyeline sahiptir. Burada temel risk, madencilik yatırımlarının yerel meşruiyet, çevresel etki, istihdam ve gelir paylaşımı sorularına cevap vermeden güvenlikleşmiş kaynak sahalarına dönüşmesidir.

12.6. Kritik mineraller: Sahel’i aşan Çin-Afrika tedarik zinciri mantığı

Çin’in Sahel politikası, kıta genelindeki kritik mineral stratejisinden ayrı düşünülemez. Africa Center, Çin’in Afrika’daki kritik mineral sektöründe uzun vadeli madencilik ve rafinaj yatırımlarıyla baskın konum kazandığını; bunun Afrika ülkelerinin değer zincirinde yukarı çıkmasını zorlaştırdığını belirtmektedir (Africa Center for Strategic Studies, 2025b). Bu tespit Sahel açısından önemlidir; çünkü Sahel’deki kaynaklar çoğu zaman ham madde, düşük katma değerli üretim veya dış şirket kontrolündeki ihracat kalemleri olarak kalmaktadır. Çin’in avantajı yalnızca maden sahasına erişim değildir; finansman, işleme kapasitesi, lojistik ve nihai sanayi talebini aynı zincirde birleştirme becerisidir.

12.7. Güvenlik riski: Çin yatırımlarının kırılgan rejimlerle karşılaşması Çin’in Sahel’deki en önemli açmazı, ekonomik projelerin çalışabilmesi için belirli ölçüde güvenlik ve öngörülebilirlik gerektirmesidir. Oysa Sahel’de askerî darbeler, sınır kapatma krizleri, yerel isyanlar, cihatçı saldırılar, kaynak milliyetçiliği ve toplumsal tepki yatırımların beklenen şekilde işlemesini zorlaştırmaktadır. Nijer’de petrol hattı üzerinden yaşanan kriz, bu açmazın somut örneğidir. Egmont Institute, Çin’in Sahel’de Rusya’dan farklı olarak ekonomik ortaklıklar ve altyapı projelerine odaklandığını; fakat bu projelerin işleyebilmesi için istikrar gerektiğini, bu nedenle Çin’in 2024’te Nijer ile Benin arasındaki sınır/boru hattı krizinde sessiz arabuluculuk yaptığını belirtmektedir (Wilén, 2025). Böylece “iç işlerine karışmama” söylemi pratikte yatırım güvenliğini korumaya dönük diplomatik müdahaleye dönüşmektedir.

12.8. Çin ve Rusya farkı: görünür güvenlikten görünmez bağımlılığa Rusya ile Çin’in Sahel’deki ortak noktası, Fransa ve Batı sonrası açılan manevra alanından yararlanmalarıdır. Ancak iki aktörün araçları ve sonuçları farklıdır. Rusya, kriz anında rejim güvenliğini artıran ama insan hakları ve yerel meşruiyet maliyeti yüksek bir model sunmaktadır. Çin ise daha az politik görünen, fakat enerji, maden, kredi ve altyapı üzerinden uzun vadeli bağımlılık üretebilen bir model geliştirmektedir. Bu nedenle Çin’in Sahel’deki etkisini yalnızca “ekonomik yatırım” olarak okumak eksik olur. Çin modeli, kaynakların dış pazarlara akış yönünü, devletlerin borç ve gelir yapısını, liman bağımlılığını ve dış politika manevra alanını dönüştürebilir.

12.9. Türkiye açısından çıkarımlar: kalkınma, şeffaflık ve yerel meşruiyet dengesini korumak Türkiye açısından Çin’in Sahel politikası iki yönlü bir ders sunmaktadır. Birincisi, Sahel’de kalıcı etki yalnızca diplomatik söylem veya güvenlik iş birliğiyle değil; ulaşım, enerji, eğitim, sağlık, tarım, mesleki kapasite ve yerel kalkınma altyapısıyla mümkündür. İkincisi, büyük ölçekli altyapı ve kaynak projeleri yerel

s. 89

Sayfa 87 şeffaflık, çevresel etki, istihdam, gelir paylaşımı ve toplumsal meşruiyet üretmediği takdirde dış aktör karşıtlığına dönüşebilir. Türkiye, Çin’den farklı olarak daha küçük ölçekli ama toplumla temas eden kalkınma araçlarını savunma sanayii ve diplomatik temsil ile dengeli biçimde birleştirebilirse Sahel’de daha sürdürülebilir bir ortaklık modeli geliştirebilir.

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Çin’in Sahel’deki etkisi Rusya gibi açık askerî görünürlükten ziyade enerji, maden, altyapı, kredi ve devlet şirketleri üzerinden ilerlemektedir.  Nijer, Çin’in Sahel politikasının en görünür vakasıdır; Agadem-Sèmè petrol hattı hem Çin’in koridor mantığını hem de yatırım kırılganlığını göstermektedir.  Çad’da Çin etkisi petrol ve rafineri sektörü üzerinden daha kurumsal bir enerji yerleşmesi üretmektedir.  Mali ve Burkina Faso’da Çin etkisi daha sınırlı görünse de altın, lityum ve kritik mineral potansiyeli nedeniyle uzun vadeli önem taşımaktadır.  Çin’in “iç işlerine karışmama” söylemi, kırılgan rejimlerde yatırım güvenliği için fiilî arabuluculuk ve rejim-merkezli ilişkiye dönüşebilmektedir.  Türkiye için temel ders, Sahel’de kalıcı etkinin yalnızca güvenlik veya büyük altyapı projeleriyle değil; yerel meşruiyet, şeffaflık, eğitim, kalkınma ve toplumsal temasla kurulabileceğidir.

s. 90

Sayfa 88 13. Fransa, ABD ve Batı Nüfuz Krizi

Bu bölümün amacı, Sahel’de Fransa ve ABD öncülüğündeki Batı güvenlik mimarisinin neden meşruiyet, kapasite ve saha erişimi krizi yaşadığını analiz etmektir. Bölüm, Fransa’nın Barkhane sonrası gerilemesini, ABD’nin Nijer/Agadez üssünden çekilmesini, Batı’nın terörle mücadele modelinin sınırlarını ve bu boşluğun Rusya, Çin, AES ve diğer aktörler tarafından nasıl doldurulduğunu incelemektedir.

13.1. Batı nüfuz krizini dar bir “Fransa karşıtlığı” meselesine indirgememek

Sahel’de Batı nüfuz krizini yalnızca Fransa karşıtı sokak gösterileri veya darbeler sonrası söylemler üzerinden okumak yetersizdir. Kriz daha yapısaldır: Batı destekli terörle mücadele mimarisi, sahadaki şiddeti azaltmakta sınırlı kalmış; askeri ortaklıklar çoğu zaman başkent merkezli güvenlik aygıtlarını güçlendirmiş; kırsal alanlarda devlet otoritesi, yerel adalet ve hizmet üretimi zayıf kalmıştır. Bu nedenle Fransa ve ABD’nin gerilemesi, yalnızca üs kaybı veya askerî çekilme değil; dış destekli güvenlik modelinin yerel meşruiyet üretmekte başarısız olmasının sonucudur.

Harita 13.1. Fransa ve ABD’nin Sahel’deki Askerî Varlığının Dönüşümü

Kaynak: IISS (2022), Reuters (2023; 2024), U.S. Department of Defense (2024), Chatham House (2025; 2026) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Harita, Fransa’nın Mali-Burkina Faso-Nijer-Çad hattındaki askerî ağırlığının çözülmesini ve ABD’nin Nijer/Agadez merkezli ISR mimarisinin daralmasını göstermektedir. Bu dönüşüm, Batı’nın kıyı Batı Afrika’ya yönelen yeni güvenlik arayışını da görünür kılmaktadır. Tablo 13.1. Fransa, ABD ve Batı Aktörlerinin Sahel’deki Araçları ve Kırılma Alanları Aktör/alan Başlıca araç Kırılma alanı Stratejik sonuç Fransa Serval/Barkhane, savunma anlaşmaları, tarihsel nüfuz, üsler Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’da askerî çekilme; Fransa karşıtı egemenlik söylemi Fransız güvenlik mimarisi bölgesel ölçekte çözüldü; nüfuz diplomasiden ziyade tartışmalı miras üzerinden okunuyor. ABD ISR, İHA, özel kuvvet eğitimi, Air Base 201/101, terörle mücadele desteği Nijer darbesi sonrası Air Base 101 ve 201’den çekilme Sahel iç kuşağındaki operasyonel erişim daraldı; kıyı Batı Afrika ve alternatif ortaklar önem kazandı. AB/Avrupa Kalkınma, sınır yönetimi, göç kontrolü, eğitim misyonları Güvenlik desteğinin göç yönetimiyle özdeşleşmesi; yerel meşruiyet sorunu Kalkınma ve güvenlik araçları yeniden tasarlanmazsa Avrupa karşıtlığı derinleşebilir. ECOWAS bağlantısı Bölgesel diplomasi ve yaptırım kapasitesi AES ülkelerinin ECOWAS’tan kopuşu Batı ile bölgesel güvenlik koordinasyonu arasında kurumsal köprü zayıfladı. Kaynak: IISS (2022), Reuters (2023; 2024), U.S. Department of Defense (2024), Chatham House (2025; 2026), yazarın sentezi.

s. 91

Sayfa 89 Şema 13.1. Batı Nüfuz Krizinin Dönüşüm Zinciri

Kaynak: Chatham House (2025; 2026), IISS (2022), Reuters (2023; 2024), yazarın analitik sentezi. Analitik yorum: Şema, Batı nüfuz krizinin yalnızca propaganda veya dış karşıtlıkla değil, güvenlik başarısızlığı, meşruiyet açığı, darbeler, kurumsal parçalanma ve alternatif aktörlerin yükselişiyle üretildiğini göstermektedir. Grafik 13.1. Batı Nüfuz Krizinin Nitel Yoğunluk Profili

Kaynak: IISS (2022), Reuters (2023; 2024), U.S. Department of Defense (2024), Chatham House (2025; 2026) verilerinden yazarın nitel kodlaması. Analitik yorum: Grafik, Batı nüfuz krizinde en yüksek yoğunluğun askerî çekilme, meşruiyet açığı, üs/ISR kaybı ve alternatif aktörlerin boşluk doldurma kapasitesi alanlarında yoğunlaştığını göstermektedir.

s. 92

Sayfa 90 Şekil 13.1. Üs Merkezli Terörle Mücadele Modelinin Sınırları

Kaynak: U.S. Department of Defense (2024), Chatham House (2025; 2026), CFR (2026) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Şekil, dış üsler ve ISR kapasitesinin teknik olarak güçlü olsa da yerel meşruiyet, kırsal devlet kapasitesi ve yönetişim eksikliği giderilmeden stratejik istikrar üretmekte yetersiz kaldığını göstermektedir.

13.2. Serval’den Barkhane’a: askerî başarıdan stratejik yıpranmaya Fransa’nın Sahel’deki son dönem güvenlik varlığı, 2013’te Mali’de başlatılan Serval operasyonu ve 2014’te daha geniş Sahel ölçeğinde kurulan Barkhane operasyonuyla şekillenmiştir. Operasyonların ilk aşaması cihatçı grupların bazı kent merkezlerinden uzaklaştırılması bakımından taktik başarı üretmiştir. Ancak zamanla şiddetin Mali dışına, özellikle Burkina Faso ve Nijer’e yayılması, askerî operasyonların stratejik istikrar üretmekte yetersiz kaldığını göstermiştir. IISS, Fransa’nın Mali’den çekilmesi ve bölgesel stratejisini yeniden tanımlamasını Sahel çatışması açısından bir dönüm noktası olarak değerlendirmektedir (IISS, 2022). Macron’un Kasım 2022’de Barkhane’ın sona erdiğini açıklaması ise yalnızca bir operasyonun bitişi değil, Fransa’nın Sahel’deki eski güvenlik rolünün çözülmesi anlamına gelmiştir (Le Monde, 2022). Tablo 13.2. Batı Nüfuz Krizinin Ülke Bazlı Yansımaları Ülke Batı varlığının niteliği Kırılma noktası Güncel stratejik anlam Mali Fransa/Barkhane, MINUSMA, eğitim ve istikrar desteği 2020-2021 darbeleri, Fransa ve BM misyonundan kopuş, Rusya’ya yönelim Sahel krizinin Batı sonrası yeniden güvenlikleştirme laboratuvarı hâline geldi. Burkina Faso Fransız askeri varlığı ve bölgesel terörle mücadele desteği 2022 darbeleri, Fransız birliklerinin çıkışı, Rusya’ya yakınlaşma Fransa karşıtı egemenlik söylemiyle kırsal güvenlik çöküşü aynı anda ilerledi. Nijer Fransa için son büyük Sahel dayanağı; ABD için Air Base 201/101 2023 darbesi sonrası Fransız ve ABD varlığının sona ermesi Uranyum, petrol ve üs jeopolitiği aynı anda yeniden pazarlık konusu oldu.

Çad Fransa’nın uzun süreli askeri dayanağı ve doğu Sahel tamponu 2024 savunma iş birliği anlaşmasının sonlandırılması Fransa sonrası dönemin doğu Sahel ve Sudan-Libya bağlantılı yeni denge arayışı başladı. Kaynak: Reuters (2023; 2024), U.S. Department of Defense (2024), Chatham House (2025; 2026), yazarın sentezi.

s. 93

Sayfa 91 Şekil 13.2. Batı Sonrası Boşluğu Kim, Hangi Araçla Dolduruyor?

Kaynak: Chatham House (2025; 2026), Africa Center (2025), Egmont Institute (Wilén, 2025) ve yazarın sentezi. Analitik yorum: Şekil, Batı sonrası Sahel’de tek bir aktörün hakimiyet kurmadığını; Rusya, Çin, Türkiye, AB/kıyı Afrika, Körfez aktörleri ve AES hattının farklı araçlarla aynı boşlukta rekabet ettiğini göstermektedir.

13.3. Fransa’nın çekilişi: Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattı Fransa’nın Sahel’den geri çekilişi kademeli fakat hızlandırıcı bir kırılma olarak gerçekleşmiştir. Mali’de Fransız askerî varlığı 2022’de sona ermiş; Burkina Faso’da Fransız birlikleri 2023’te ayrılmış; Nijer’de son Fransız birlikleri Aralık 2023’te ülkeyi terk etmiş ve askeri iş birliği resmen sona ermiştir (Reuters, 2023). Çad ise uzun süre Fransa’nın Sahel’deki en istikrarlı askerî dayanaklarından biri olarak görülmesine rağmen, Kasım 2024’te savunma iş birliği anlaşmasını sonlandırmış; Fransa Aralık 2024 itibarıyla Çad’dan askerî çekilme sürecine başlamıştır (Reuters, 2024a; Reuters, 2024b). Bu zincir, Fransa’nın Sahel güvenlik mimarisindeki merkezî rolünün yalnızca Mali veya Nijer dosyasıyla sınırlı olmadığını; bölgesel ölçekte çözüldüğünü göstermektedir.

Tablo 13.3. Batı Nüfuz Krizinde Stratejik Sonuçlar ve Politika Seçenekleri Sorun Stratejik Sonuç Risk Politika Seçeneği Askerî Çekilme Batı’nın Sahel Iç Kuşağındaki Doğrudan Erişimi Daraldı Boşluğu Daha Sert Ve Hesap Verebilirliği Düşük Aktörler Doldurabilir Kıyı Afrika’ya Yönelim, Sahel Içi Diplomasi Ve Bölgesel Kurumlarla Birlikte Yürütülmelidir. Meşruiyet Açiği Dış Destekli Güvenlik Modeli “Egemenlik Ihlali” Olarak Çerçevelendi Toplumsal Tepki Yeni Dış Ortaklara Kapı Açabilir Güvenlik Desteği Yerel Hizmet, Adalet Ve Kalkınma Programlarıyla Bağlanmalıdır. Üs/Isr Kaybi Terörle Mücadele Istihbarat Mimarisi Zayıfladı Silahlı Grupların Hareket Alanı Genişleyebilir Bölgesel Istihbarat Paylaşımı Ve Yerel Erken Uyarı Sistemleri Güçlendirilmelidir. Kurumsal Bölünme Ecowas-Aes Ayrışması Koordinasyonu Zorlaştırdı Sınır Aşan Operasyon, Sıcak Takip Ve Finansmanla Mücadele Tıkanabilir Ecowas-Aes Arasında Teknik Güvenlik Kanalları Açık Tutulmalıdır.

Türkiye Açisindan Ders Güvenlikleşme Tuzağından Kaçınmak Gerekir Sadece Savunma Odaklı Ilişki Batı Benzeri Algı Riski Üretir Türkiye Kalkınma, Eğitim, Ticaret Ve Güvenliği Aynı Zeminde Dengelemelidir. Kaynak: Chatham House (2025; 2026), IISS (2022), CFR (2026), yazarın sentezi.

s. 94

Sayfa 92 13.4. ABD’nin Nijer/Agadez krizi: ISR kapasitesinden üs kaybına ABD’nin Sahel’deki rolü Fransa’dan farklı biçimde gelişmiştir. Washington doğrudan geniş kara operasyonları yerine istihbarat, gözetleme, keşif, özel kuvvet eğitimi, insansız hava aracı kabiliyeti ve yerel ortaklara destek üzerinden konumlanmıştır. Nijer’deki Air Base 201/Agadez bu mimarinin en önemli düğümlerinden biriydi. ABD Savunma Bakanlığı ve Nijer Savunma Bakanlığı ortak açıklamasına göre ABD güçleri Air Base 101’den 7 Temmuz 2024’te, Air Base 201’den ise 5 Ağustos 2024’te çekilmiştir (U.S. Department of Defense, 2024). Bu çekilme, ABD için yalnızca fiziksel üs kaybı değil; Sahel’in iç kesimlerinde ISR ve terörle mücadele erişiminin daralması anlamına gelmiştir.

13.5. Batı modelinin meşruiyet açığı: güvenlik sağlanamadığında ortaklık da savunulamaz hâle gelir Fransa ve ABD’nin Sahel’deki temel sorunu, kullandıkları araçların teknik kapasitesinden çok siyasal meşruiyet üretme kabiliyetidir. Hava gücü, özel kuvvet eğitimi, istihbarat desteği ve ortak operasyonlar kısa vadeli taktik avantaj sağlayabilir. Ancak bu araçlar kırsal alanlarda devlet hizmeti, adalet, yerel uzlaşma, kaynak şeffaflığı ve ekonomik dayanıklılık üretmediğinde dış ortaklıklar kolayca “egemenlik ihlali” veya “yeni-sömürgeci güvenlik vesayeti” olarak çerçevelenebilmektedir. Chatham House’un 2026 değerlendirmesi, Sahel’de güvenlik krizinin bölgesel iş birliği, sıcak takip, ortak operasyon, istihbarat paylaşımı ve yasadışı finansmanla mücadele gibi başlıklarda tıkanmalarla derinleştiğini vurgulamaktadır (Chatham House, 2026).

13.6. ECOWAS-AES ayrışması Batı nüfuz krizini derinleştirdi Mali, Burkina Faso ve Nijer’in ECOWAS’tan koparak AES hattını kurumsallaştırması, Batı için yalnızca diplomatik değil, güvenlik mimarisi açısından da ciddi bir kayıptır. Çünkü ECOWAS, Batı ile bölgesel güvenlik koordinasyonu arasında önemli bir kurumsal köprü işlevi görüyordu. Chatham House, Mali, Burkina Faso ve Nijer’in Ocak 2025’te ECOWAS’tan çekilerek AES kapasitesini inşa etmeye yöneldiğini ve bunun Batı Afrika güvenliği için bölgesel çözüm ihtiyacını daha da artırdığını belirtmektedir (Chatham House, 2025). Bu ayrışma, Batı’nın Sahel’deki etki kanallarını daraltırken, kıyı Batı Afrika ülkelerine yönelen yeni bir güvenlik yoğunlaşması doğurmuştur.

13.7. Batı’nın kıyı Batı Afrika’ya yeniden konumlanması

Sahel’in iç kuşağında askerî varlığın zayıflaması, Batı’nın güvenlik odağını Benin, Togo, Gana, Fildişi Sahili ve Senegal gibi kıyı ülkelere doğru kaydırmasına yol açmaktadır. Bu yeni konumlanma, merkezî Sahel’i “kaybedilmiş alan” olarak terk etmekten çok, cihatçı yayılmanın Atlantik kıyılarına ulaşmasını önleme stratejisiyle ilgilidir. Ancak bu yaklaşımın riski, Mali-Burkina Faso-Nijer üçgenindeki kriz kökleri çözülmeden yalnızca çevresel savunma hattı kurulmasıdır. Böyle bir strateji, krizi azaltmak yerine güneye doğru bastırılmış bir güvenlik duvarı oluşturabilir.

13.8. Avrupa açısından Sahel: göç, enerji, maden ve iç güvenlik bağlantısı

Avrupa için Sahel yalnızca uzak bir Afrika güvenlik dosyası değildir. Bölge; düzensiz göç rotaları, organize suç ağları, gıda ve iklim kırılganlığı, kritik madenler, uranyum arzı, terörle mücadele ve Avrupa iç güvenliği açısından doğrudan önem taşımaktadır. Bu nedenle AB ve Avrupa ülkeleri Sahel’de askeri araçlardan kalkınma, göç yönetimi, sınır kapasitesi ve kıyı Batı Afrika desteğine doğru yeniden pozisyon almaktadır. Ancak Avrupa’nın temel sorunu, güvenliği göç yönetimine indirgediği algısını aşmak ve yerel toplumlar açısından meşru kalkınma-güvenlik ortaklığı kurabilmektir.

13.9. Batı sonrası boşluğu kim dolduruyor? Fransa ve ABD’nin gerilemesi, Sahel’de otomatik bir egemenlik restorasyonu üretmemiştir. Boşluğu farklı aktörler farklı araçlarla doldurmaktadır. Rusya/Africa Corps rejim güvenliği ve askerî danışmanlık üzerinden;

s. 95

Sayfa 93 Çin kaynak, altyapı ve finansman üzerinden; Türkiye diplomasi, kalkınma, eğitim ve savunma sanayii üzerinden; Körfez ülkeleri finansman ve yatırım üzerinden; AES ise egemenlik söylemi ve bölgesel askerî dayanışma üzerinden konumlanmaktadır. Bu nedenle Sahel’de Batı sonrası dönem, “dış müdahalesiz bağımsızlık” değil, çok aktörlü yeni bağımlılık ve pazarlık düzeni olarak okunmalıdır.

13.10. Türkiye açısından dersler: Batı’nın hatasını tekrar etmeden Sahel’e yaklaşmak Türkiye için Batı nüfuz krizinin en önemli dersi, güvenlik iş birliğinin yerel meşruiyet ve kalkınma ayağı olmadan sürdürülebilir olmayacağıdır. Sahel’de yalnızca savunma sanayii, İHA/SİHA, eğitim veya güvenlik anlaşmaları üzerinden ilerleyen bir politika, zamanla Batı’nın yaşadığı güvenlikleşme tuzağına benzer bir algı sorunu üretebilir. Türkiye’nin fark oluşturabileceği alan, güvenlik iş birliğini TİKA, Maarif Vakfı, mesleki eğitim, tarım, su, sağlık, yerel kapasite inşası, şeffaf ticaret ve toplumla temas kuran diplomasiyle birlikte yürütmesidir. Bu bağlamda Türkiye’nin Sahel stratejisi, “askerî görünürlük” değil, “yerel fayda üreten çok araçlı ortaklık” üzerine kurulmalıdır.

Bölüm sonu temel çıkarımlar  Sahel’de Batı nüfuz krizi yalnızca Fransa karşıtlığı değil; dış destekli güvenlik modelinin meşruiyet ve kapasite krizidir.  Barkhane’ın sona ermesi ve Fransa’nın Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattından çekilmesi, Fransa’nın Sahel’deki eski güvenlik rolünü yapısal olarak zayıflatmıştır.  ABD’nin Air Base 101 ve Air Base 201’den çekilmesi, Washington’un Sahel iç kuşağındaki ISR ve terörle mücadele erişimini daraltmıştır.  ECOWAS-AES ayrışması Batı’nın bölgesel güvenlik kanallarını zayıflatmış, kıyı Batı Afrika’ya yönelen yeni bir güvenlik yoğunlaşması üretmiştir.  Türkiye için temel ders, Sahel’de güvenlik iş birliğinin yerel kalkınma, eğitim, şeffaflık ve toplumsal meşruiyetle birlikte yürütülmesi gerektiğidir.

s. 96

Sayfa 94 14. Bölgesel Kurumlar ve Yeni Güvenlik Mimarisinin Çöküşü Bu bölümün amacı, Sahel krizinin yalnızca devletler ve dış aktörler üzerinden değil, bölgesel kurumların kapasite ve meşruiyet krizi üzerinden de okunması gerektiğini ortaya koymaktır. ECOWAS, AES, G5 Sahel, Afrika Birliği ve MNJTF farklı amaçlarla ortaya çıkmış olsa da Sahel’de güvenlik, geçiş yönetimi, sınır aşan terörle mücadele, istihbarat paylaşımı ve bölgesel diplomasi aynı anda parçalanmaktadır. Bu nedenle Sahel’deki sorun artık yalnızca “güvenlik açığı” değil, bölgesel düzen üretme kapasitesinin zayıflamasıdır.

14.1. Kurumsal Parçalanma: Sahel Krizinin Görünmeyen Ekseni Sahel krizinin önemli boyutlarından biri, silahlı grupların yayılması kadar bölgesel kurumların ortak cevap üretme kapasitesindeki aşınmadır. Mali, Burkina Faso ve Nijer’in ECOWAS’tan ayrılması, G5 Sahel’in işlevsizleşmesi, AES’in yeni bir egemenlik bloku olarak yükselmesi ve Çad Gölü Havzası’nda MNJTF etrafındaki iş birliği sorunları, Batı Afrika ve Sahel güvenlik mimarisinin artık tek merkezden okunamayacağını göstermektedir (Reuters, 2025; Security Council Report, 2024).

Harita 14.1. Sahel’de Kurumsal Ayrışma: ECOWAS, AES ve Çad Gölü Havzası

Kaynak: Reuters (2025), Anadolu Ajansı (2024), Security Council Report (2024), ISS Africa (2025) ve EPON/NUPI (2023) verilerinden yazarın şematik sentezi. Analitik yorum: Harita 14.1, Sahel’deki kurumsal ayrışmanın yalnızca diplomatik bir bloklaşma olmadığını; ECOWAS, AES, G5 Sahel ve Çad Gölü Havzası güvenlik mimarisinin farklı kriz mantıklarıyla ayrıştığını göstermektedir. Bu ayrışma, sınır aşan terörle mücadelede istihbarat paylaşımı, lojistik koordinasyon ve ortak siyasi meşruiyet üretimini zorlaştırmaktadır. Tablo 14.1. ECOWAS, AES, G5 Sahel, Afrika Birliği ve MNJTF Karşılaştırması Kurum/Yapı Ana işlev Güçlü yön Zayıf yön Sahel açısından sonuç Türkiye açısından okuma ECOWAS Bölgesel entegrasyon, diplomasi, yaptırım ve normatif düzen Kurumsal geçmiş, serbest dolaşım, diplomatik ağ AES kopuşu, yaptırım meşruiyeti tartışması, askeri rejimlerle gerilim Batı Afrika’da kurumsal bölünme ve yeniden angajman ihtiyacı Türkiye, ECOWAS’ı dışlamadan AES ülkeleriyle dengeli ilişki kurmalı AES Mali, Burkina Faso ve Nijer arasında savunma, egemenlik ve alternatif bölgesel blok Yerel egemenlik söylemi, askeri rejimler arası dayanışma Mali kapasite sınırlılığı, yeni dış bağımlılık riski, zayıf kurumsallaşma Sahel’de alternatif ama kırılgan güvenlik mimarisi Türkiye güvenlikleşme tuzağına düşmeden kalkınma ve diplomasi ağırlıklı yaklaşmalı

s. 97

Sayfa 95 G5 Sahel Kalkınma-güvenlik koordinasyonu ve ortak güç Sahel’e özgü bölgesel çerçeve kurma girişimi Mali, Burkina Faso ve Nijer çekildi; dış finansmana bağımlılık Fransa sonrası güvenlik modelinin çözülmesi Geçmiş başarısızlıklar Türkiye için uyarıcı ders niteliğinde

Afrika Birliği Normatif çerçeve, barış ve güvenlik diplomasisi Kıta meşruiyeti, PSC ve arabuluculuk kanalları Uygulama kapasitesi sınırlı; yaptırım ve uzlaşı dengesi zor Kıtasal normlarla yerel egemenlik söylemi arasında sıkışma Türkiye AU ile uyumlu, tamamlayıcı diplomasi geliştirmeli

MNJTF/LCBC Çad Gölü Havzası’nda Boko Haram/ISWAP’a karşı ortak güvenlik Saha deneyimi, bölgesel askeri koordinasyon, AU yetkilendirmesi Finansman, istihbarat, ekipman ve siyasi uyum sorunları Çad-Nijer-NijeryaKamerun hattında kritik fakat kırılgan güvenlik aracı Türkiye bu hatta askeri değil kapasite geliştirme ve insani dayanıklılık odaklı katkı düşünebilir Kaynak: Reuters (2025), Anadolu Ajansı (2024), Security Council Report (2024), ISS Africa (2025), EPON/NUPI (2023) ve yazarın karşılaştırmalı analizi. Analitik yorum: Tablo 14.1, Sahel’de tek bir “bölgesel güvenlik mimarisi” kalmadığını; bunun yerine normatif ECOWAS düzeni, egemenlikçi AES hattı, çözülen G5 Sahel mirası, sınırlı AU kapasitesi ve Çad Gölü merkezli MNJTF mimarisinin aynı anda var olduğunu göstermektedir. Şema 14.1. ECOWAS-AES Ayrışması ve Bölgesel Güvenlik Mimarisinin Parçalanması

Kaynak: ECOWAS/Reuters (2025), Crisis Group (2025), Chatham House (2025) ve ACLED (2026) çerçevesinden yazarın sentezi. Analitik yorum: Şema 14.1, darbeler, ECOWAS yaptırım baskısı, AES kopuşu ve sınır aşan güvenlik koordinasyonundaki aşınma arasındaki nedensel ilişkiyi göstermektedir. Parçalanma, silahlı gruplara doğrudan alan açmasa bile sınır yönetimi ve ortak istihbarat kapasitesini zayıflatarak güvenlik maliyetini artırmaktadır.

s. 98

Sayfa 96 Grafik 14.1. Bölgesel Kurumların Nitel Kapasite ve Meşruiyet Profili

Kaynak: Reuters (2025), ISS Africa (2025), EPON/NUPI (2023), Crisis Group (2025) ve yazarın nitel/analitik değerlendirmesi. Analitik yorum: Grafik 14.1 nicel skor değil, kaynaklara dayalı nitel değerlendirme sunmaktadır. ECOWAS normatif ve diplomatik kapasite açısından güçlü olsa da AES ülkeleriyle meşruiyet gerilimi yaşamaktadır. MNJTF saha deneyimi açısından öne çıksa da finansman ve siyasi uyum sorunlarıyla sınırlanmaktadır. G5 Sahel ise çözülen mimarinin sembolü hâline gelmiştir. Şekil 14.1. Bölgesel Güvenlik Mimarisinin Üçlü Krizi

Kaynak: Chatham House (2025), Amani Africa (2025), Security Council Report (2024) ve yazarın analitik sentezi. Analitik yorum: Şekil 14.1, Sahel’de bölgesel güvenlik mimarisinin aynı anda normatif, operasyonel, finansal ve meşruiyet krizleriyle karşı karşıya olduğunu göstermektedir. Bu nedenle yeni mimari yalnızca askeri koordinasyon değil, sivil meşruiyet, finansman sürdürülebilirliği ve yerel yönetişim boyutlarını da içermelidir.

s. 99

Sayfa 97 Tablo 14.2. Bölgesel Güvenlik Fonksiyonları ve Kurumsal Risk Alanları Matrisi Fonksiyon ECOWAS AES Afrika Birliği MNJTF/LCBC Temel risk Sınır aşan terörle mücadele Diplomatik ve normatif destek; AES kopuşu nedeniyle sınırlı Üçlü güvenlik koordinasyonu; kapasite sınırlı Kıtasal destek ve normatif çerçeve Çad Gölü alanında saha deneyimi Parçalı istihbarat ve farklı tehdit öncelikleri

Geçiş yönetimi ve anayasal düzen Yaptırım ve arabuluculuk aracı Askeri yönetimler arası dayanışma Darbe karşıtı normatif çerçeve Doğrudan sınırlı rol Normatif ilke ile güvenlik iş birliği arasında gerilim Ticaret ve serbest dolaşım Bölgesel düzenin ana taşıyıcısı Alternatif pasaport/ticaret arayışı Dolaylı rol Sınırlı rol Gümrük, pasaport ve lojistik belirsizlikleri İnsani erişim ve yerinden edilme Koordinasyon sağlayabilir Egemenlikçi kontrol ve güvenlik önceliği İnsani norm ve koordinasyon Çad Gölü havzasında kritik Sınır kapıları, güvenlik izinleri ve yardım erişimi riski Dış aktör yönetimi AB/Fransa/ABD ile kurumsal bağlantı Rusya, Çin ve ikili angajmanlara açık Kıtasal denge arayışı Saha desteklerine bağımlı Dış aktör rekabetinin kurumsal parçalanmayı derinleştirmesi Kaynak: Crisis Group (2025), Chatham House (2025), ISS Africa (2025), EPON/NUPI (2023) ve yazarın analitik matrisi. Analitik yorum: Matris 14.1, Sahel’de hangi kurumun hangi fonksiyonda öne çıktığını ve hangi noktada yetersiz kaldığını göstermektedir. Raporun ana sonucu açısından kritik olan nokta, kurumsal parçalanmanın askeri sahadaki kırılganlığı artırması ve dış aktörlere daha geniş manevra alanı açmasıdır. Bu parçalanma, askeri darbelerle sınırlı bir “rejim tipi” sorunu değildir. Daha derin mesele, bölgesel kurumların hem normatif hem operasyonel hem de toplumsal meşruiyet düzeyinde aynı anda baskı altında kalmasıdır. ECOWAS demokratik normları ve yaptırım kapasitesini korumaya çalışırken, AES ülkeleri bu baskıyı egemenlik ihlali olarak çerçevelemekte; bu durum sınır güvenliği, istihbarat paylaşımı, ticaret, insan hareketliliği ve insani erişim gibi pratik alanlarda yeni belirsizlikler üretmektedir (Amani Africa, 2025; Chatham House, 2025).

14.2. ECOWAS: Normatif Güçten Meşruiyet Krizine ECOWAS, Batı Afrika’da uzun yıllar boyunca anayasal düzenin korunması, bölgesel entegrasyon, serbest dolaşım ve kolektif diplomasi açısından temel kurumsal çatı olarak işlev gördü. Ancak Mali, Burkina Faso ve Nijer’deki askeri yönetimler, ECOWAS’ın yaptırım ve müdahale tehdidi içeren tutumunu “dış baskı” ve “egemenlik ihlali” olarak sundu. Bu söylem, özellikle Fransa karşıtlığı ve Batı nüfuz krizinin yükseldiği dönemde yerel siyasal mobilizasyon açısından etkili oldu (Özkan, 2023; Reuters, 2025). Tablo 14.3. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’ın Bölgesel Kurumsal Konumlanması

Ülke ECOWAS konumu AES/G5 konumu Çad Gölü/MNJTF bağlantısı Ana kurumsal kırılma Stratejik anlam Mali ECOWAS’tan resmî çıkış AES kurucu üyesi; G5’ten erken kopuş Dolaylı; Çad Gölü hattından çok Liptako-Gourma ve kuzey Mali odaklı Fransa/BM/ECOWAS hattından kopuş AES’in siyasal ve askeri merkezi eksenlerinden biri Burkina Faso ECOWAS’tan resmî çıkış AES kurucu üyesi; G5’ten ayrılma Dolaylı; kıyı Batı Afrika’ya yayılma riski daha belirgin Kırsal güvenlik çöküşü ve ECOWAS gerilimi Kıyı Batı Afrika’ya güvenlik yayılımının kilit ülkesi Nijer ECOWAS’tan resmî çıkış AES kurucu üyesi; G5’ten ayrılma MNJTF/Çad Gölü hattıyla doğrudan bağlantılı ECOWAS krizi, ABD/Fransa çekilişi, MNJTF gerilimi Sahel, Çad Gölü ve enerji/üs jeopolitiği arasında düğüm ülke Çad ECOWAS üyesi değil AES üyesi değil; G5’in kalan mirasındaki kritik ülke MNJTF ve LCBC mimarisinin merkez aktörlerinden biri Fransa savunma iş birliğinin sona ermesi, Sudan krizi baskısı Doğu Sahel tamponu ve Çad Gölü güvenlik düğümü

Kaynak: Reuters (2025), Anadolu Ajansı (2024), ISS Africa (2025), EPON/NUPI (2023), Security Council Report (2024) ve yazarın ülke dosyası sentezi. Analitik yorum: Tablo 14.2, dört ülkenin aynı Sahel dosyasında yer almasına rağmen kurumsal konumlarının farklı olduğunu göstermektedir. Mali, Burkina Faso ve Nijer AES üzerinden yeni bir blok oluştururken, Çad ECOWAS/AES ayrışmasının dışında kalsa da MNJTF, Sudan krizi ve Fransa sonrası güvenlik denkleminde merkezî rol oynamaktadır.

s. 100

Sayfa 98 Reuters’in 29 Ocak 2025 tarihli haberine göre ECOWAS, Burkina Faso, Mali ve Nijer’in bloktan resmî çıkışının aynı gün yürürlüğe girdiğini açıklamıştır. ECOWAS buna rağmen ulusal pasaportların tanınması, mevcut bölgesel ticaret düzenlemelerinin sürdürülmesi ve diplomatik iş birliği kanallarının açık tutulması yönünde geçici düzenlemeler yapmıştır. Bu tutum, ECOWAS’ın tamamen kopuş yerine kontrollü geçiş ve gelecekte yeniden angajman ihtimalini açık tutmaya çalıştığını göstermektedir (Reuters, 2025). Buna karşın ECOWAS’ın Sahel krizindeki temel açmazı şudur: Kurum, askeri darbeleri tolere etmeyen normatif çizgiyi korumaya çalıştıkça AES ülkelerinde egemenlikçi tepkiyi güçlendirmekte; yaptırım baskısını azalttıkça da kendi demokratik normatif kapasitesinin aşındığı eleştirisiyle karşılaşmaktadır. Bu ikilem, ECOWAS’ın Sahel’de yalnızca yaptırım araçlarıyla değil, güvenlik, kalkınma, diplomasi ve toplumsal meşruiyet üretimiyle yeniden konumlanması gerektiğini göstermektedir.

14.3. AES: Egemenlik Bloku mu, Alternatif Güvenlik Mimarisı mi? Alliance of Sahel States (AES), Mali, Burkina Faso ve Nijer’in Fransa ve ECOWAS merkezli güvenlik-siyasi mimariye itirazı üzerinden şekillenen yeni bir bloktur. Anadolu Ajansı’nın 7 Temmuz 2024 tarihli haberine göre üç askeri yönetim, Niamey’deki ilk ortak zirvede üç Sahel devletinden oluşan bir konfederasyon kurulmasına yönelik antlaşmayı duyurmuştur. Bu gelişme, AES’in yalnızca savunma paktı değil, ekonomi, ticaret, kültür ve siyasal egemenlik söylemiyle genişletilmeye çalışılan bir alternatif bölgesel proje olarak sunulduğunu göstermektedir (Anadolu Ajansı, 2024).

AES’in stratejik önemi iki düzeyde ortaya çıkar. İlk düzeyde AES, Mali-Burkina Faso-Nijer üçgeninde askeri rejimlerin birbirlerine karşılıklı güvenlik ve diplomatik meşruiyet sağlamasıdır. İkinci düzeyde ise AES, ECOWAS, Fransa ve Batı destekli güvenlik modellerine karşı “yerli egemenlik” söylemi üreten bir siyasi anlatıdır. Ancak bu anlatının yapısal paradoksu vardır: Fransa ve Batı bağımlılığına itiraz eden AES yönetimleri, güvenlik alanında Rusya/Africa Corps, ekonomik alanda Çin kaynak diplomasisi ve sınırlı mali kapasite nedeniyle yeni bağımlılık biçimlerine açık hâle gelmektedir.

Bu nedenle AES’i ne bütünüyle bağımsızlaşma projesi ne de yalnızca Rusya destekli bir karşı blok olarak okumak yeterlidir. AES, Sahel’de devlet zayıflığı, askeri rejim meşruiyeti, kaynak kontrolü, anti-Fransız mobilizasyon ve terörle mücadele başarısızlığının kesişiminde ortaya çıkan hibrit bir kurumsal cevaptır.

14.4. G5 Sahel’in Çözülmesi: Güvenlik Mimarisinin İlk Büyük Kırılması G5 Sahel, Burkina Faso, Çad, Mali, Moritanya ve Nijer’i kalkınma ve güvenlik hedefleri etrafında birleştiren bir çerçeve olarak tasarlanmıştı. Ancak yapı, hem dış finansman ve Fransa merkezli operasyonel bağımlılık hem de üye devletlerin iç siyasal krizleri nedeniyle sürdürülebilir bir bölgesel güvenlik mimarisi üretemedi. Mali’nin 2022’de çekilmesinin ardından Burkina Faso ve Nijer’in 2023 sonunda yapının tüm organlarından ayrılma kararları, G5 Sahel’in fiili çözülmesini hızlandırdı (Security Council Report, 2024; UN Security Council, 2024).

G5 Sahel’in başarısızlığı, yalnızca kurumun kapasite eksikliğiyle açıklanamaz. Asıl sorun, güvenlik ihtiyacının büyük ölçüde dış destekli askeri operasyonlara bağlanması, yerel meşruiyet ve kalkınma ayağının zayıf kalması, siyasi geçiş krizlerinin ortak karar alma mekanizmasını kilitlemesi ve üye devletlerin tehdit algılarının giderek ayrışmasıdır. Bu nedenle G5 Sahel’in çözülmesi, “bir örgütün kapanması” değil, Sahel’de Fransa sonrası güvenlik mimarisinin çöktüğünü gösteren yapısal bir işarettir.

14.5. Afrika Birliği: Normatif Meşruiyet ile Uygulama Kapasitesi Arasında

Afrika Birliği, darbeler, anayasal düzen, geçiş takvimleri ve barış-güvenlik gündemleri açısından kıtasal normatif çerçeveyi temsil eder. Ancak Sahel’deki kriz, Afrika Birliği’nin normatif meşruiyetinin uygulama kapasitesiyle aynı hızda işlemediğini göstermektedir. Askeri yönetimlerin güçlü egemenlik söylemi, ECOWAS’a yöneltilen “dış müdahale” eleştirisiyle birleştiğinde, Afrika Birliği’nin yaptırım, arabuluculuk ve kurumsal uzlaşı araçlarını sınırlamaktadır.

s. 101

Sayfa 99 Bu nedenle Afrika Birliği’nin Sahel’deki rolü ikili nitelik taşımaktadır. Bir yandan darbelerin normalleşmesini önlemek için normatif çizgiyi korumak zorundadır. Diğer yandan güvenlik tehdidi büyürken askeri yönetimlerle tamamen kopuş, sahadaki iş birliği ve insani erişim kanallarını daha da daraltabilir. Bu gerilim, Sahel’de normatif ilke ile pratik güvenlik zorunluluğu arasındaki yapısal ikilemi görünür kılmaktadır.

14.6. MNJTF ve Çad Gölü Havzası: Görece İşleyen Ama Kırılgan Güvenlik Laboratuvarı Çad Gölü Havzası, Sahel güvenlik mimarisinin Mali-Burkina Faso-Nijer üçgeninden farklı ama bağlantılı bir alt sistemidir. MNJTF, Boko Haram ve ISWAP tehdidine karşı Nijerya, Çad, Nijer, Kamerun ve Benin’i aynı güvenlik çerçevesinde buluşturan bir yapı olarak öne çıkmıştır. EPON/NUPI raporuna göre MNJTF, Ocak 2015’te Afrika Birliği tarafından Lake Chad Basin Commission çerçevesinde Boko Haram tehdidine karşı yetkilendirilmiş; güvenli ortam sağlama, sivillere yönelik saldırıları azaltma, istikrar programlarına alan açma ve insani operasyonları kolaylaştırma gibi görevler üstlenmiştir (Onuoha et al., 2023). ISS Africa’nın 2025 değerlendirmesi, MNJTF’nin özellikle 2014 sonrası Boko Haram’ın toprak hâkimiyetini geriletmede önemli rol oynadığını, ancak son yıllarda Nijer’in katılımı askıya alması ve Çad’ın çekilme tehdidinin bu iş birliğini kırılganlaştırdığını belirtmektedir. Bu durum, Çad Gölü Havzası’nda güvenlik iş birliğinin tamamen çökmemiş olsa bile siyasi gerilimlere, kaynak eksikliğine ve üye devletlerin farklı önceliklerine açık olduğunu göstermektedir (ISS Africa, 2025). MNJTF örneği, Sahel için önemli bir ders sunmaktadır: Ortak askeri yapı tek başına yeterli değildir; istihbarat paylaşımı, sivil koruma, polis kapasitesi, sınır yönetimi, insani erişim ve yerel kalkınma ayağı olmadan operasyonel başarı kalıcı istikrar üretmemektedir.

14.7. Kurumsal Parçalanmanın Stratejik Sonuçları Sahel’de bölgesel kurumların parçalanması dört stratejik sonuç üretmektedir. Birincisi, istihbarat paylaşımı ve sınır aşan güvenlik koordinasyonu zayıflamaktadır. İkincisi, ticaret, serbest dolaşım ve gümrük düzenlemeleri üzerinde belirsizlik oluşmaktadır. Üçüncüsü, insani yardım koridorları ve yerinden edilmiş nüfusun yönetimi daha karmaşık hâle gelmektedir. Dördüncüsü, dış aktörlerin bölgeye giriş maliyeti düşmekte; çünkü parçalanmış bölgesel düzen, Rusya, Çin, Avrupa ülkeleri, Körfez aktörleri ve Türkiye için farklı ikili angajman kanalları açmaktadır (Amani Africa, 2025; Crisis Group, 2025).

Bu çerçevede kurumsal parçalanma, yalnızca bir diplomatik sorun değil, “güvenlik üretim kapasitesi” sorunudur. Sahel’de terörle mücadele, sınır aşan kaçakçılık, göç yönetimi, enerji ve maden güvenliği, insani erişim ve demokratik geçişler, artık ortak bir bölgesel zeminde değil, parçalı ve rekabetçi kurumsal ağlar üzerinden yürütülmektedir.

14.8. Türkiye Açısından Kurumsal Dersler Türkiye açısından Sahel’deki kurumsal parçalanma iki yönlü okunmalıdır. Birincisi, bölgesel kurumların zayıflaması ikili ilişkiler için alan açar; Türkiye Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad ile diplomasi, savunma, eğitim, sağlık, insani yardım ve kalkınma kanalları üzerinden doğrudan temas kurabilir. İkincisi, aynı parçalanma Türkiye açısından risk üretir; çünkü yalnızca askeri rejimlerle geliştirilen dar güvenlik ilişkileri, yerel toplumsal meşruiyet ve bölgesel dengeler bakımından kırılgan olabilir. Bu nedenle Türkiye’nin Sahel politikası, ECOWAS-AES ayrışmasını taraf seçme mantığıyla değil, tamamlayıcı bölgesel diplomasi mantığıyla okumalıdır. Türkiye, AES ülkeleriyle ilişkilerini sürdürürken ECOWAS, Afrika Birliği, Çad Gölü Havzası kurumları ve insani kalkınma aktörleriyle de uyumlu bir çizgi geliştirmelidir. Aksi hâlde Türkiye’nin Afrika açılımı, savunma sanayii ve güvenlik iş birliği üzerinden daraltılmış bir algıya sıkışabilir.

s. 102

Sayfa 100 Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Sahel’de kriz yalnızca devlet zayıflığı veya terörle açıklanamaz; bölgesel kurumların ortak güvenlik ve meşruiyet üretme kapasitesi de zayıflamaktadır.  ECOWAS’ın Mali, Burkina Faso ve Nijer ile yaşadığı kopuş, Batı Afrika bölgesel entegrasyonunun 1975’ten bu yana karşılaştığı en ciddi kurumsal krizlerden biridir.  AES, egemenlikçi bir karşı blok olarak yükselmiş olsa da sürdürülebilir kurumsal kapasite, finansman, istihbarat paylaşımı ve dış bağımlılık konularında ciddi sınamalarla karşı karşıyadır.  G5 Sahel’in çözülmesi, Fransa merkezli güvenlik mimarisinin ve dış destekli askeri çözümlerin kalıcı istikrar üretme kapasitesinin sınırlı olduğunu göstermektedir.  MNJTF, Çad Gölü Havzası’nda önemli bir bölgesel güvenlik laboratuvarı olarak varlığını sürdürse de siyasi uyum, finansman ve üye devlet gerilimleri nedeniyle kırılgandır.  Türkiye, Sahel’de yalnızca ikili askeri ilişkiler üzerinden değil, bölgesel kurumlarla uyumlu, kalkınma ve yerel meşruiyet odaklı çok katmanlı bir strateji geliştirmelidir.

s. 103

Sayfa 101 15. İklim, Su, Gıda ve Göç Güvenliği Bu bölümün amacı, Sahel krizini yalnızca terör, darbe ve dış aktör rekabeti üzerinden değil; iklim baskısı, su ve mera rekabeti, gıda güvensizliği, geçim kaybı, yerinden edilme ve insani erişim kısıtları üzerinden de analiz etmektir. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattında güvenlik krizi çoğu zaman iklim stresini büyütmekte; iklim ve geçim krizi de güvenlik kırılganlığını derinleştirmektedir. Bu nedenle iklim-gıda-göç boyutu, raporun askeri ve jeopolitik bölümlerinin tamamlayıcı zemini olarak ele alınmaktadır.

15.1. Sahel’de iklim güvenliği: risk çarpanı olarak çevresel baskı Sahel, iklim değişikliğinin güvenlik ve geçim koşulları üzerindeki etkilerinin en sert hissedildiği bölgelerden biridir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken temel nokta şudur: iklim değişikliği tek başına çatışma üretmez; zayıf yönetişim, silahlı aktör varlığı, ekonomik kırılganlık, kaynak rekabeti ve insani erişim kısıtlarıyla birleştiğinde bir “risk çarpanı”na dönüşür. IPCC’nin iklim, arazi, çölleşme, arazi bozulumu ve gıda güvenliği çalışmalarında vurgulanan temel çerçeve, özellikle kurak bölgelerde iklim baskısının gıda üretimi, su erişimi ve geçim sistemleri üzerinde kırılganlık yarattığını göstermektedir (IPCC, 2019). Harita 15.1. Sahel’de İklim, Su, Gıda ve Göç Baskı Kuşağı

Kaynak: Yazarın şematik görselleştirmesi; OCHA (2025), UNHCR (2026), IOM (2025) ve WFP (2026a) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Harita, iklim ve geçim baskılarının ülke sınırları içinde kalmadığını; Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattında göç, su/mera rekabeti, gıda fiyatları ve insani erişim üzerinden bölgesel güvenlik mimarisini etkilediğini göstermektedir.

s. 104

Sayfa 102 Şema 15.1. İklim Stresinden Güvenlik Krizine Yayılma Zinciri

Kaynak: Yazarın sentezi; IPCC (2019), Mahmood (2025), OCHA (2025) ve WFP (2026a) çerçevesinden yararlanılmıştır. Analitik yorum: Şema, iklim stresinin doğrudan şiddet üretmediğini; su/mera rekabeti, geçim kaybı, yerel gerilim, yerinden edilme ve silahlı grup istismarı üzerinden güvenlik krizine bağlanabildiğini göstermektedir. Grafik 15.1. Sahel’de İklim-Gıda-Göç Risklerinin Nitel Yoğunluk Profili

Kaynak: Yazarın nitel risk puanlaması; OCHA (2025), UNHCR (2026), IOM (2025) ve WFP (2026a; 2026b) kaynaklarından yararlanılmıştır. Not: Grafik nicel veri seti değil, raporda kullanılan analitik yoğunluk değerlendirmesidir. Analitik yorum: Grafik, Sahel’de iklim-gıda-göç risklerinin tek bir başlıkta toplanamayacağını; gıda güvensizliği ve iklim maruziyetinin en yüksek yoğunlukta, göç/transit baskısının ise ülke ve koridor bazında farklılaştığını göstermektedir. Tablo 15.1. İklim, Su, Gıda ve Göç Risklerinin Güvenlik Etkileri Risk alanı Mekanizma Güvenlik etkisi Politika karşılığı İklim stresi Kuraklık, düzensiz yağış, sel ve sıcaklık dalgaları geçim sistemlerini zayıflatır. Gıda fiyatları, gelir kaybı ve toplumsal memnuniyetsizlik artar. Erken uyarı, iklim uyumu, tarımsal dayanıklılık ve yerel risk izleme mekanizmaları. Su ve mera rekabeti Çoban-çiftçi ilişkileri arazi, su ve geçiş rotaları üzerinden gerilebilir. Yerel çatışmalar, milisleşme ve silahlı grup istismarı için zemin oluşabilir. Yerel arabuluculuk, arazi kullanım düzeni, pastoral koridor yönetimi ve hukuki tanınırlık.

s. 105

Sayfa 103 Gıda güvensizliği Üretim kaybı, pazar erişimi ve fiyat şoku hane dayanıklılığını azaltır. Açlık, göç, yardım bağımlılığı ve otorite meşruiyeti krizi büyür. Gıda güvenliği, pazar erişimi, nakit destekleri ve tarım-hayvancılık zinciri yatırımları. Yerinden edilme Şiddet, iklim şoku ve geçim kaybı nüfus hareketlerini artırır. Ev sahibi topluluk baskısı, hizmet yükü ve yeni yerel gerilimler doğar. IDP/refugee yönetimi, hizmet altyapısı, sosyal uyum ve veri temelli planlama. İnsani erişim kısıtı Kuşatma, yol güvenliği, bürokratik engel ve silahlı grup varlığı yardımı sınırlar. Acil ihtiyaçlar derinleşir; toplum-devlet bağı zayıflar. Tarafsız insani erişim, güvenli koridorlar ve yerel aktörlerle koordinasyon. Kaynak: Yazarın sentezi; OCHA (2025), WFP (2026a; 2026b), UNHCR (2026), IOM (2025a; 2025b) ve Mahmood (2025) kaynaklarından yararlanılmıştır. Şekil 15.1. Sahel’de İklim-İnsani-Güvenlik Geri Besleme Döngüsü

Kaynak: Yazarın analitik modeli; IPCC (2019), OCHA (2025), UNHCR (2026), WFP (2026a) ve IOM (2025b) çerçevesinden yararlanılmıştır. Analitik yorum: Şekil, kuraklık/sel gibi çevresel baskıların gıda ve geçim krizine, oradan yerinden edilme ve insani erişim kısıtına, nihayet toplumsal gerilim ve silahlı grup istismarına bağlanabildiğini göstermektedir. Döngüyü kırmanın yolu yalnızca güvenlik operasyonu değil, dayanıklılık inşasıdır. Bu çerçeve Sahel için daha da kritiktir. Çünkü bölgenin geniş kesimlerinde tarım, hayvancılık ve mevsimsel hareketlilik yalnızca ekonomik faaliyet değil, toplumsal düzenin ana taşıyıcılarıdır. WFP, Sahel’de milyonlarca insanın gıda güvenliğinin tarım ve hayvancılığa bağlı olduğunu; sürdürülebilir arazi ve doğal kaynak yönetiminin açlık, malnütrisyon ve toplumsal kırılganlığı azaltmada temel rol oynadığını belirtmektedir (WFP, 2026a). Dolayısıyla Sahel’de iklim güvenliği, çevre politikası başlığı değil, doğrudan güvenlik, kalkınma ve devlet kapasitesi meselesidir.

15.2. Su, mera ve geçim rekabeti: yerel gerilimin güvenlikleşmesi

Sahel’de su ve mera rekabeti, yalnızca çevresel kıtlık meselesi değildir. Devlet otoritesinin zayıfladığı, arazi kullanım haklarının belirsizleştiği, geleneksel arabuluculuk mekanizmalarının aşındığı ve silahlı aktörlerin yerel uyuşmazlıklara müdahil olduğu alanlarda su ve mera meselesi hızla güvenlikleşmektedir. Çiftçiler ile göçer veya yarı göçer hayvancılık toplulukları arasındaki gerilim, bazı bölgelerde kimlik, etnisite, milisleşme ve silahlı grup devşirmesiyle iç içe geçebilmektedir (Mahmood, 2025).

s. 106

Sayfa 104 Tablo 15.2. Ülke Bazlı İklim-İnsani-Göç Profili Ülke İklim/geçim baskısı Göç/yerinden edilme boyutu Stratejik güvenlik sonucu Mali Kuraklık, kuzey/merkez kırılganlık, pazar erişimi ve güvenlik baskısı. Kuzey ve merkezde yerinden edilme; sınır aşan hareketlilik. Güvenlik krizinin tarım, hayvancılık ve yerel pazar ağlarını daraltması. Burkina Faso Kırsal alan kuşatmaları, yerel geçim kaybı ve gıda erişimi kırılganlığı. Yüksek IDP baskısı ve ev sahibi topluluk yükü. Gıda güvensizliği ile silahlı grup baskısının birbirini beslemesi. Nijer Kuraklık, Sahra transit coğrafyası, sınır güvenliği ve gıda fiyat baskısı. Transit göç, IDP/refugee baskısı ve sınır aşan hareketlilik. Göç yönetimi, güvenlik ve insani koruma dengesinin zorlaşması. Çad Çad Gölü Havzası, Sudan krizi, sel/kuraklık döngüleri ve kırılgan kamu kapasitesi. Sudan’dan gelen mülteci akını, doğu Çad baskısı ve iç yerinden edilme. İnsani ihtiyaçların petrol gelirine bağımlı devlet kapasitesini aşması. Kaynak: Yazarın karşılaştırmalı analizi; OCHA (2025; 2026), UNHCR (2026), IOM (2025a) ve WFP (2026b) kaynaklarından yararlanılmıştır. Bu nedenle Sahel’de iklim-güvenlik ilişkisi mekanik bir neden-sonuç ilişkisi olarak değil, aracı kurumlar ve yerel siyasal ekonomi üzerinden okunmalıdır. Kuraklık veya yağış düzensizliği tek başına çatışmayı açıklamaz; asıl kritik olan, bu baskıların hangi yönetim kapasitesi, hangi arazi rejimi, hangi güvenlik boşluğu ve hangi silahlı aktör varlığı içinde işlediğidir. Bu yaklaşım, iklim determinizmine düşmeden iklim baskısının güvenlik etkilerini analiz etmeyi mümkün kılar.

15.3. Gıda güvensizliği ve insani erişim krizi

Sahel’de gıda güvensizliği, iklim baskısı ile güvenlik krizinin kesiştiği en görünür alanlardan biridir. OCHA’nın 2025 Sahel insani ihtiyaçlar değerlendirmesi, Sahel’de şiddet, yoksulluk, iklim etkileri ve temel hizmetlere erişim sorunlarının birbirini besleyen krizler ürettiğini vurgulamaktadır (OCHA, 2025). WFP ise Orta Sahel’de şiddet ve yerinden edilmenin yüz binlerce insanı daha güvenli alanlara veya komşu ülkelere ittiğini; bazı bölgelerde insani erişimin kuşatma, yol güvenliği ve silahlı grup baskısı nedeniyle ciddi biçimde zorlaştığını belirtmektedir (WFP, 2026b).

Gıda güvensizliği Sahel’de yalnızca “açlık” sorunu değildir; aynı zamanda siyasal otorite ve meşruiyet sorunudur. Bir devlet, kırsal alanda güvenlik, yol erişimi, pazar bağlantısı ve temel gıda tedarikini sağlayamadığında, yerel topluluklar silahlı grupların baskısına veya alternatif düzen kurma iddialarına daha açık hâle gelir. Bu nedenle gıda güvenliği politikası, güvenlik politikasıyla birlikte düşünülmelidir. Ancak bu birliktelik, insani yardımın askerî stratejiye indirgenmesi anlamına gelmemelidir. Tersine, tarafsız ve güvenli insani erişim, uzun vadeli istikrarın ön koşullarından biridir.

15.4. Yerinden edilme, göç ve transit coğrafya

Sahel’de yerinden edilme, yalnızca çatışmanın sonucu değil, çatışmayı yeniden üreten bir kırılganlık alanıdır. UNHCR’nin 31 Mart 2026 güncellemesine göre merkezi Sahel, Çad ve Moritanya bağlamında mülteciler, sığınmacılar, geri dönenler, ülke içinde yerinden edilmiş kişiler ve geri dönen ülke içi yerinden edilmiş kişiler toplamı 4.979.626’dır (UNHCR, 2026). IOM’un Liptako-Gourma ve Orta Sahel kriz göstergeleri de Aralık 2025 itibarıyla bu alt bölgedeki zorla yerinden edilme baskısının milyonlar düzeyinde sürdüğünü göstermektedir (IOM, 2025a). Göç meselesi özellikle Nijer üzerinden ayrıca önem kazanmaktadır. Nijer, yalnızca Sahel güvenlik krizinin merkezi ülkelerinden biri değil, aynı zamanda Sahra’yı Libya ve Cezayir yönüne bağlayan transit coğrafyanın düğüm noktalarından biridir. IOM’un Batı ve Orta Afrika stratejisi, bölgede iklim baskısı, sınırlı yasal hareketlilik imkânları, istikrarsızlık ve ekonomik kırılganlığın hareketliliği artıran uzun vadeli unsurlar olduğunu vurgulamaktadır (IOM, 2025b). Bu nedenle Sahel’de göç, yalnızca Avrupa’ya yönelen hareketlilik olarak değil, öncelikle bölge içi yerinden edilme, sınır aşan geçim hareketliliği ve güvenlik baskısından kaçış biçimleriyle değerlendirilmelidir.

s. 107

Sayfa 105 15.5. Dört ülke karşılaştırması: aynı kriz, farklı yoğunluklar Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’da iklim-gıda-göç ilişkisi aynı biçimde işlememektedir. Mali’de güvenlik krizi, kuzey ve merkez bölgelerde göç, pazar erişimi ve tarımsal hareketliliği daraltırken; Burkina Faso’da kırsal alanların kuşatılması ve yerinden edilme baskısı gıda ve insani erişim krizini sertleştirmektedir. Nijer’de iklim baskısı, transit göç ve sınır güvenliği aynı anda işlemekte; Çad’da ise Sudan krizi, Çad Gölü Havzası ve petrol ekonomisine bağımlı kırılgan devlet kapasitesi insani baskıyı büyütmektedir (OCHA, 2025; UNHCR, 2026; IOM, 2025a).

15.6. Türkiye açısından iklim-gıda-göç boyutu

Türkiye’nin Sahel politikasında iklim, su, gıda ve göç boyutu ikincil bir alan olarak görülmemelidir. Türkiye’nin TİKA, AFAD, Kızılay, Maarif Vakfı, diplomatik temsil ağı, tarım ve su yönetimi tecrübesi, yerel kapasite geliştirme programları ve savunma sanayii dışındaki kalkınma araçları bu bölüm açısından önemlidir. Sahel’de yalnızca güvenlik ekipmanı veya askerî iş birliği üzerinden görünür olmak, Türkiye’yi Rusya, Fransa veya ABD benzeri güvenlik merkezli aktörlerle aynı algı kategorisine yerleştirebilir. Buna karşılık tarım, su yönetimi, mesleki eğitim, yerel dayanıklılık, genç istihdamı ve iklim uyumu temelli bir yaklaşım Türkiye’nin farklılığını güçlendirebilir.

Bu nedenle Türkiye için Sahel’de en sağlıklı yaklaşım, güvenlik iş birliğini kalkınma ve toplumsal dayanıklılık araçlarıyla dengeleyen çok boyutlu bir modeldir. Özellikle tarımsal sulama, küçük ölçekli su altyapısı, mesleki eğitim, afet riski azaltma, göçmen/yerinden edilmiş nüfuslara yönelik hizmet kapasitesi ve yerel idarelerle çalışma programları Türkiye’nin yumuşak güç kapasitesini artırabilir. Bu yaklaşım, Türkiye’nin Sahel’de yalnızca “savunma sanayii ihracatçısı” değil, kırılganlık azaltıcı ve yerel kapasite güçlendirici bir ortak olarak algılanmasına katkı sağlayacaktır.

Bölüm sonu temel çıkarımlar  Sahel’de iklim baskısı tek başına çatışma nedeni değildir; ancak zayıf yönetişim, güvenlik boşluğu, yoksulluk ve silahlı grup varlığıyla birleştiğinde güçlü bir risk çarpanına dönüşmektedir.  Su ve mera rekabeti, arazi kullanım hakları ve yerel arabuluculuk mekanizmaları zayıfladığında güvenlikleşmektedir.  Gıda güvensizliği, yalnızca insani kriz değil; devlet meşruiyeti, pazar erişimi, yerel otorite ve silahlı grup istismarıyla ilişkili stratejik bir sorundur.  Yerinden edilme ve göç, Sahel’de hem krizin sonucu hem de ev sahibi topluluk baskısı, hizmet yükü ve yeni gerilimler üzerinden krizi yeniden üreten bir dinamiktir.  Türkiye açısından Sahel’de iklim, su, tarım, gıda ve göç yönetimi alanları, savunma sanayii ve güvenlik iş birliğini dengeleyecek kritik politika alanlarıdır.

s. 108

Sayfa 106 16. Türkiye’nin Sahel ve Afrika Açılımı İçindeki Konumu Bu bölümün amacı, Türkiye’nin Sahel hattındaki konumunu bir politika savunusu olarak değil; orta ölçekli bölgesel aktörlerin güvenlik-kalkınma dengesi kurma kapasitesini analiz eden işlevsel bir vaka olarak değerlendirmektir. Türkiye örneği, savunma sanayii, diplomasi, kalkınma iş birliği, eğitim, bağlantısallık ve insani yardım araçlarının aynı anda nasıl fırsat ve algı riski ürettiğini göstermesi bakımından incelenecektir.

Türkiye bu bölümde “model ülke” olarak idealize edilmemekte; Sahel’de Fransa, Rusya, Çin ve Batı sonrası oluşan boşluk içinde çok araçlı hareket edebilen bir orta güç vakası olarak analiz edilmektedir.

16.1. Türkiye’nin Afrika politikasında açılımdan stratejik ortaklığa geçiş Türkiye’nin Afrika politikası 2000’li yıllardan itibaren diplomatik görünürlük, kalkınma iş birliği, insani yardım, ticaret, eğitim ve ulaşım bağlantıları üzerinden aşamalı biçimde genişlemiştir. T.C. Dışişleri Bakanlığı, Afrika’daki Türk büyükelçiliklerinin 2002’de 12 iken 2022 itibarıyla 44’e yükseldiğini; Afrika ülkelerinin Ankara’daki büyükelçilik sayısının da 2008 başındaki 10 seviyesinden 38’e çıktığını belirtmektedir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.). Bu diplomatik genişleme, Türkiye’nin Afrika’yı yalnızca kriz ve yardım coğrafyası olarak değil, uzun vadeli ortaklık alanı olarak gördüğünü göstermektedir. Harita 16.1. Türkiye’nin Afrika ve Sahel’de Diplomatik/Kurumsal Varlığı

Kaynak: Yazarın şematik görselleştirmesi; T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.), TİKA/Anadolu Ajansı (2022), Türkiye Maarif Vakfı (2025) ve Anadolu Ajansı (2025) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Harita, Türkiye’nin Sahel’deki görünürlüğünün tek bir araçtan değil; diplomasi, kalkınma, eğitim, hava bağlantısı, savunma iş birliği ve ticaret-yatırım unsurlarının birleşiminden oluştuğunu göstermektedir. Tablo 16.1. Türkiye’nin Sahel’de Politika Araçları Araç alanı Başlıca mekanizmalar Stratejik katkı Temel risk Diplomasi Büyükelçilikler, üst düzey ziyaretler, ikili anlaşmalar, Afrika ortaklık mekanizmaları. Uzun vadeli siyasi erişim ve kurumsal temas üretir. Askerî rejimlerle temasın meşruiyet riski doğurması.

Kalkınma/insani yardım TİKA, AFAD, Kızılay, sağlık, su, tarım, mesleki eğitim ve sivil altyapı projeleri. Güvenlik dışı kapasite inşası ve yerel toplumsal kabul sağlar. Projelerin güvenlik ortamı nedeniyle kesintiye uğraması. Eğitim ve kültür Maarif Vakfı, burslar, Türkiye Araştırmaları, dil ve kültür programları. Uzun vadeli yumuşak güç ve insan kaynağı bağı üretir. Eğitim ağlarının siyasal rekabete konu edilmesi.

s. 109

Sayfa 107 Bağlantısallık THY hatları, İstanbul aktarma merkezi, ticaret ve lojistik bağlantıları. Sahel’i küresel ağlara bağlayan görünür bir kapasite sunar. Güvenlik riski ve talep dalgalanması.

Savunma/güvenlik İHA/SİHA, zırhlı araçlar, eğitim, danışmanlık, savunma sanayii iş birliği. Terörle mücadele kapasitesini ve stratejik görünürlüğü artırır. Sivil zarar, rejim güvenliği algısı ve güvenlikleşme tuzağı. Ticaret/enerji Müteahhitlik, tarım, enerji, maden, petrol/doğal gaz görüşmeleri ve özel sektör. Ekonomik karşılıklı bağımlılık ve stratejik ortaklık üretir. Kaynak rekabeti ve kırılgan yönetişim ortamında itibar riski. Kaynak: Yazarın sentezi; T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.), Anadolu Ajansı (2022; 2025), Türkiye Maarif Vakfı (2025), Özlük (2024) ve Wilén (2025) kaynaklarından yararlanılmıştır. Grafik 16.1. Türkiye’nin Sahel Politika Araçlarının Nitel Yoğunluk Profili

Kaynak: Yazarın nitel değerlendirmesi; T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.), Anadolu Ajansı (2022; 2025), Türkiye Maarif Vakfı (2025) ve Özlük (2024) kaynaklarından yararlanılmıştır. Not: Grafik nicel veri seti değil, raporda kullanılan analitik yoğunluk değerlendirmesidir. Analitik yorum: Grafik, Türkiye’nin Sahel’de en güçlü olduğu alanın diplomatik görünürlük ve çok araçlı kurumsal kapasite olduğunu; en hassas alanın ise savunma iş birliğinin yerel meşruiyet riskiyle dengelenmesi gerektiğini göstermektedir.

s. 110

Sayfa 108 Şema 16.1. Türkiye İçin Dengeli Sahel Ortaklığı Modeli

Kaynak: Yazarın analitik modeli; T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.; 2024), Anadolu Ajansı (2022; 2025), Türkiye Maarif Vakfı (2025), Reuters (2024) ve Özlük (2024) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Türkiye’nin Sahel’de sürdürülebilir etki üretebilmesi, savunma ve güvenlik iş birliğini tek başına büyütmesine değil; bunu kalkınma, eğitim, yerel meşruiyet, iklim-gıda dayanıklılığı ve ekonomik karşılıklılık ile dengelemesine bağlıdır. Şekil 16.1. Türkiye İçin Güvenlikleşme Tuzağı ve Dengeleyici Hat

Kaynak: Yazarın analitik modeli; Özlük (2024), Reuters (2024), Wilén (2025) ve Anadolu Ajansı Analiz (2024) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Şekil, Türkiye’nin Sahel’de güvenlik iş birliğini tamamen dışlamadan ama onu kalkınma, eğitim, yerel kapasite ve meşruiyet araçlarıyla dengelemesi gerektiğini göstermektedir.

s. 111

Sayfa 109 Matris 16.1. Türkiye İçin Sahel Fırsat-Risk Matrisi

Kaynak: Yazarın nitel risk değerlendirmesi; T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.; 2024), Özlük (2024), Wilén (2025), Reuters (2024), Anadolu Ajansı (2022; 2025) ve Türkiye Maarif Vakfı (2025) kaynaklarından yararlanılmıştır. Analitik yorum: Matris, TİKA, Maarif ve bağlantısallık araçlarının yüksek fırsat/düşük risk alanında; savunma, enerji ve maden projelerinin ise yüksek fırsatla birlikte yüksek politik/operasyonel risk taşıyan alanda konumlandığını göstermektedir. Aynı kaynak, Türkiye’nin Afrika ile toplam ticaret hacminin 2003’te 5,4 milyar ABD dolarından 2021’de 34,5 milyar ABD dolarına yükseldiğini; Türk müteahhitlik şirketlerinin kıtadaki proje hacminin 77,8 milyar ABD dolarına ulaştığını ve TİKA’nın Afrika’da 22 program koordinasyon ofisi bulunduğunu kaydetmektedir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.). Bu veriler, Türkiye’nin Afrika açılımının yalnızca diplomatik sembolizmden ibaret olmadığını; ekonomik, kurumsal ve toplumsal düzeyde de genişleyen bir ağ ürettiğini göstermektedir.

Bu çerçevede Sahel, Türkiye’nin Afrika politikasında özel bir anlam kazanmaktadır. Çünkü Sahel, hem güvenlik ve terörle mücadele ihtiyacının arttığı hem de Fransa sonrası dönemde yeni ortaklık arayışlarının belirginleştiği bir alandır. Egmont Institute’un 2025 değerlendirmesi, Mali, Burkina Faso ve Nijer’in 2020 sonrası darbe dalgasıyla birlikte Fransa ve Batılı/multilateral ortaklarla ilişkilerini yeniden düzenlediğini; Rusya, Çin, Türkiye ve Körfez ülkeleri gibi aktörlerin bu boşlukta daha görünür hâle geldiğini belirtmektedir (Wilén, 2025).

16.2. Türkiye’nin araç seti: diplomasi, kalkınma, eğitim ve bağlantısallık Türkiye’nin Afrika ve Sahel politikasında en ayırt edici unsur, farklı araçların aynı anda kullanılmasıdır. TİKA, Afrika’da 2017-2022 döneminde 1.884 proje hayata geçirmiş; bu projeler eğitim, sağlık, tarım, hayvancılık, gıda güvenliği, temiz su ve sivil altyapı alanlarına yayılmıştır (Anadolu Ajansı, 2022). TİKA’nın kıtada tarım, hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık alanında 210; gıda güvenliği alanında 144; temiz su ve

s. 112

Sayfa 110 sanitasyon alanında 32 proje yürütmüş olması, Türkiye’nin Sahel gibi kırılgan bölgelerde güvenlik dışı kapasite üretme potansiyelini göstermektedir (Anadolu Ajansı, 2022). Tablo 16.2. Türkiye’nin Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad ile İlişkilerinde Fırsat-Risk Alanları Ülke Türkiye ile ilişki zemini Fırsat alanları Başlıca riskler Mali Bamako Büyükelçiliği, diplomatik temaslar, güvenlik ve kalkınma potansiyeli. Güvenlik reformu, eğitim, tarım, insani yardım ve yerel kapasite projeleri. Rusya/Africa Corps etkisi ve sivil zarar iddiaları içinde algı riski.

Burkina Faso G5 Sahel katkısı, savunma iş birliği, kalkınma ve tarım alanları. Pamuk, tarım, su, mesleki eğitim ve güvenlik kapasitesi dengesi. Askerî yönetim, VDP/milisleşme ve kıyı Afrika’ya yayılma riski. Nijer 2024 üst düzey heyet ziyareti; savunma, enerji, madencilik ve istihbarat gündemi. Enerji, petrol/doğal gaz, sınır güvenliği, eğitim ve kalkınma projeleri. Kaynak rekabeti, darbe sonrası meşruiyet ve Batı/Rusya/Çin rekabeti.

Çad Tarihsel bağ, siyasi temaslar, insani yardım, savunma ve ticaret iş birliği. Sudan krizi, Çad Gölü güvenliği, sağlık, eğitim ve lojistik kapasite. Doğu Çad mülteci baskısı, petrol bağımlılığı ve rejim kırılganlığı. Kaynak: Yazarın sentezi; T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.-a; t.y.-b; t.y.-c; 2024), Reuters (2024), Özlük (2024) ve Baykuş & Aliyev (2023) kaynaklarından yararlanılmıştır. Eğitim boyutunda Türkiye Maarif Vakfı’nın 2025 itibarıyla 6 kıtada 55 ülkede 70 binden fazla öğrenciye eğitim ve barınma imkânı sunduğu belirtilmektedir (Türkiye Maarif Vakfı, 2025). Bu küresel ağ, Afrika’da Türkiye’nin uzun vadeli toplumsal görünürlüğünü güçlendiren önemli bir yumuşak güç aracıdır. Ulaşım ve bağlantısallık boyutunda ise Türk Hava Yolları’nın Afrika’da 51 destinasyona ve 39 ülkeye ulaştığı, İstanbul’u Afrika ile Avrupa ve ABD arasında bir bağlantı merkezi olarak konumlandırdığı aktarılmaktadır (Anadolu Ajansı, 2025). Bu unsurlar birlikte değerlendirildiğinde Türkiye’nin Sahel’deki potansiyel üstünlüğü, yalnızca askeri veya ticari bir varlık kurmasından değil; kalkınma, eğitim, diplomasi, bağlantısallık ve güvenlik iş birliğini aynı çatı altında birleştirebilmesinden kaynaklanmaktadır. Ancak bu kapasite, dikkatli yönetilmediği takdirde aşırı güvenlikleşme ve askeri rejimlerle aşırı özdeşleşme riski de taşımaktadır.

16.3. Savunma sanayii ve güvenlik iş birliği: fırsat ile güvenlikleşme riski arasında Türkiye’nin Sahel’de artan görünürlüğünde savunma sanayii önemli bir rol oynamaktadır. Özlük, Türkiye’nin Sahel’e yönelik askeri ilgisini, bölgedeki güvenlik krizleri, Fransa’nın gerileyen etkisi, Türkiye’nin savunma sanayii kapasitesinin artması ve Afrika ülkelerinin daha uygun maliyetli askeri ekipman arayışıyla ilişkilendirmektedir (Özlük, 2024). Aynı çalışmada Türkiye’nin G5 Sahel Ortak Eylem Gücü’ne 5 milyon ABD doları katkıda bulunduğu ve bazı Sahel ülkeleriyle savunma ürünleri/ekipmanları üzerinden ilişkiler geliştirdiği belirtilmektedir (Özlük, 2024). Tablo 16.3. Türkiye Analizinde Algı Riski ve Operasyonel Göstergeler Risk alanı Operasyonel gösterge Kaynak/veri türü Güvenlikleşme algısı Yerel ve uluslararası medyada Türkiye’nin İHA/SİHA, savunma veya askerî eğitim başlıklarıyla anılması Yerel medya, resmî açıklamalar, Anadolu Ajansı, think tank raporları

Rejim yakınlığı algısı Temasların askerî yönetimler veya güvenlik kurumlarıyla sınırlı görünmesi Ziyaret kayıtları, diplomatik gündemler

Kalkınma dengesi TİKA, Maarif, sağlık, su, tarım ve mesleki eğitim projelerinin savunma görünürlüğüne oranı TİKA, Maarif, Dışişleri ve yerel haberler

Yerel meşruiyet Yerel toplum, öğrenci, STK ve belediye düzeyindeki temas yoğunluğu STK raporları, saha haberleri, proje çıktıları Rekabet algısı Türkiye’nin “Fransa/Rusya/Çin boşluğunu dolduran aktör” olarak sunulması Uluslararası medya ve analiz raporları

s. 113

Sayfa 111 Kaynak: Yazarın operasyonel risk matrisi; T.C. Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Türkiye Maarif Vakfı, Anadolu Ajansı, yerel medya taramaları ve think tank raporları üzerinden geliştirilecek izleme çerçevesi. Analitik yorum: Tablo, Türkiye bölümünü normatif bir politika savunusundan çıkarıp test edilebilir bir vaka analizine dönüştürmektedir. Nijer dosyası, Türkiye’nin Sahel’deki yeni çok boyutlu angajmanının en açık örneklerinden biridir. 17 Temmuz 2024’te Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın Nijer ziyaretine Milli Savunma Bakanı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı, MİT Başkanı, Savunma Sanayii Başkanı ve Ticaret Bakan Yardımcısı’nın eşlik etmesi; gündemin dış politika, savunma, güvenlik, enerji, istihbarat ve ticaret alanlarını birlikte içerdiğini göstermektedir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2024). Reuters de Türkiye ile Nijer’in enerji, madencilik, istihbarat ve savunma alanlarında iş birliğini geliştirme konusunda anlaştığını; ayrıca Nijer’in petrol ve doğal gaz sahalarında Türk yatırımlarını destekleyen bir beyan imzalandığını aktarmaktadır (Reuters, 2024).

Bu görünürlük Türkiye açısından ciddi fırsatlar üretmektedir; ancak savunma sanayii odaklı ilişkinin tek başına öne çıkması, Türkiye’yi yerel toplum nezdinde “rejim güvenliği sağlayıcısı” olarak algılatabilir. Bu nedenle Türkiye’nin Sahel stratejisinde savunma iş birliği; sivil kapasite, yerel yönetişim, eğitim, gıda güvenliği, su, sağlık, mesleki eğitim ve şeffaf kaynak yönetimi araçlarıyla ölçülebilir biçimde dengelenmelidir.

16.4. Ülke bazlı değerlendirme: Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad Türkiye’nin dört ülke ile ilişkileri aynı düzeyde değildir. Mali, 2010’da Bamako Büyükelçiliği’nin açılmasıyla Türkiye’nin Sahel diplomatik ağında erken kurumsallaşan ülkelerden biridir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.-a). Burkina Faso’da Türk Büyükelçiliği’nin Vagadugu’da, Burkina Faso Büyükelçiliği’nin Ankara’da açılması ve Türkiye’nin G5 Sahel Ortak Gücü’ne 5 milyon ABD doları taahhüdü ilişkilerin güvenlik boyutunu güçlendirmiştir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.-b).

Nijer, Türkiye’nin Sahel’de en hızlı stratejik derinleşme yaşadığı dosyalardan biri hâline gelmiştir. 2024’teki üst düzey ziyaret, savunma-güvenlik-enerji-istihbarat-ticaret gündemini aynı masada birleştirmiştir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2024; Reuters, 2024). Çad ise Türkiye açısından Sahel ile Orta Afrika arasında bağ kuran, Sudan krizi ve Çad Gölü havzası nedeniyle ayrı önem taşıyan bir ülkedir. Baykuş ve Aliyev, Türkiye-Çad ilişkilerinin insani yardım, diplomatik temaslar, savunma sanayii ve ticari iş birliği üzerinden son yıllarda ivme kazandığını vurgulamaktadır (Baykuş & Aliyev, 2023).

16.5. Türkiye modeli: fark, fırsat ve sınırlılıklar

Türkiye’nin Sahel’de diğer dış aktörlerden ayrışabileceği temel alan, tek boyutlu bir güvenlik sağlayıcı veya kaynak yatırımcısı gibi davranmaması hâlinde ortaya çıkar. Rusya daha çok güvenlik, rejim koruma ve propaganda; Çin ise altyapı, kredi, petrol ve maden bağlantıları üzerinden ilerlerken Türkiye’nin potansiyel farkı, diplomasi-kalkınma-eğitim-bağlantısallık-güvenlik araçlarını aynı anda kullanabilmesidir. Ancak bu fark, otomatik bir üstünlük değil; yerel meşruiyet, şeffaflık ve sivil kapasite ile sürekli kanıtlanması gereken kırılgan bir imkândır.

Bununla birlikte “Türkiye modeli” kendi başına otomatik başarı üretmez. Üç risk özellikle dikkate alınmalıdır. Birincisi, savunma sanayii iş birliğinin kalkınma ve yerel kapasite araçlarını gölgelemesi hâlinde güvenlikleşme tuzağı doğabilir. İkincisi, askeri yönetimlerle kurulan yoğun temaslar, Türkiye’nin yerel toplum nezdinde rejimlerin devamlılığıyla özdeşleştirilmesine yol açabilir. Üçüncüsü, kaynak ve enerji projeleri şeffaflık, çevresel etki ve yerel fayda üretimi olmadan yürütülürse Türkiye’nin imajı zedelenebilir.

16.6. Türkiye için politika disiplini: Sahel’de nasıl ilerlemeli? Türkiye’nin Sahel politikasında temel hedef, “Fransa’nın boşalttığı alanı doldurmak” gibi dar bir rekabet mantığı olmamalıdır. Daha sağlıklı yaklaşım, Sahel ülkelerinin güvenlik ve kalkınma ihtiyaçlarını birlikte ele alan, yerel toplumsal meşruiyeti önemseyen, sivillerin korunmasını merkeze alan ve kaynak projelerinde

s. 114

Sayfa 112 şeffaflığı önceleyen bir ortaklık modelidir. Bu nedenle Türkiye, Sahel’de güvenlik iş birliğini TİKA, Maarif Vakfı, tarım, su, sağlık, mesleki eğitim, genç istihdamı, sınır yönetimi ve yerel idare kapasitesiyle birlikte tasarlamalıdır.

Bu politika disiplini üç sonucu güçlendirir. Birincisi, Türkiye’nin Sahel’deki görünürlüğü yalnızca silah veya İHA/SİHA üzerinden okunmaz. İkincisi, yerel halk nezdinde Türkiye’nin katkısı somut hizmet, eğitim, üretim ve dayanıklılık alanlarında görünür hâle gelir. Üçüncüsü, Türkiye Rusya ve Çin’den farklı olarak güvenlik ile kalkınmayı dengeleyen bir orta güç diplomasisi geliştirebilir. Böyle bir yaklaşım, Türkiye’nin Afrika açılımını yalnızca fırsatçı bir nüfuz arayışı değil, uzun vadeli ortaklık ve kapasite inşası modeli olarak konumlandırır.

Bölüm sonu temel çıkarımlar  Türkiye’nin Sahel’deki potansiyeli, savunma sanayii tek başına değil; diplomasi, kalkınma, eğitim, bağlantısallık, ticaret ve güvenlik iş birliğinin birlikte kullanılmasından kaynaklanmaktadır.  Afrika’daki 44 büyükelçilik, TİKA ofisleri, Maarif ağı ve THY bağlantıları Türkiye’ye Sahel’de çok araçlı hareket kapasitesi sağlamaktadır.  Nijer dosyası, Türkiye’nin Sahel’de dış politika, savunma, enerji, istihbarat ve ticareti aynı masada birleştiren yeni angajman biçiminin en açık örneklerinden biridir.  Türkiye için temel risk, Sahel’de yalnızca askerî rejimlerle ve savunma sanayiiyle anılan bir aktöre dönüşmektir.  En sağlıklı model, güvenlik iş birliğini kalkınma, eğitim, yerel meşruiyet, şeffaf kaynak yönetimi ve iklim-gıda dayanıklılığıyla dengeleyen bütüncül ortaklık yaklaşımıdır.

s. 115

Sayfa 113 17. Karşılaştırmalı Analiz: Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad Bu bölümün amacı, raporun önceki ülke dosyalarında ayrı ayrı incelenen Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad vakalarını aynı analitik zeminde karşılaştırmaktır. Karşılaştırma; güvenlik tehdidi, rejim kırılganlığı, kaynak jeopolitiği, dış aktör baskısı, insani kriz, bölgesel yayılma riski ve Türkiye açısından fırsat-risk dengesi üzerinden yürütülmektedir. Böylece Sahel krizi tek tek ülke olaylarının toplamı olarak değil, birbirini besleyen güvenlik, kaynak ve egemenlik kırılmaları bütünü olarak okunmaktadır.

17.1. Karşılaştırmalı okumanın gerekçesi Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad aynı krizin dört farklı yüzünü temsil etmektedir. Mali, 2012 sonrası kırılmanın tarihsel ve operasyonel merkezidir; Burkina Faso, kırsal alanlarda devlet otoritesinin hızlı gerilemesini ve şiddetin güney/kıyı Batı Afrika yönüne yayılma riskini göstermektedir; Nijer, uranyum, petrol, üs jeopolitiği ve dış aktör rekabetinin düğüm noktasıdır; Çad ise Sudan, Libya, Orta Afrika ve Çad Gölü Havzası arasında tampon devlet işlevi görmektedir. ACLED, merkezî Sahel’de Mali, Burkina Faso ve Nijer’in bölgesel cihatçı isyanın çekirdeğini oluşturduğunu; UNHCR ise merkezi Sahel, Çad ve Moritanya bağlamında 31 Mart 2026 itibarıyla yaklaşık 4,98 milyon mülteci, sığınmacı, geri dönen ve ülke içinde yerinden edilmiş kişiye işaret ettiğini belirtmektedir (ACLED, 2026; UNHCR, 2026).

Bu nedenle karşılaştırmalı analiz, yalnızca benzerlikleri sıralamak için değil, her ülkenin bölgesel krizde hangi işlevi üstlendiğini göstermek için gereklidir. Mali ve Burkina Faso güvenlik çöküşünün merkezî eksenini, Nijer kaynak ve üs jeopolitiğinin düğümünü, Çad ise doğu tampon ve Çad Gölü güvenlik havzasını temsil etmektedir. Bu ayrım, Türkiye dahil dış aktörlerin Sahel’e tek tip politika setiyle yaklaşmasının neden yetersiz kalacağını göstermektedir.

17.2. Güvenlik tehdidi açısından karşılaştırma Güvenlik tehdidi bakımından Mali ve Burkina Faso en yüksek yoğunluklu iki vaka olarak öne çıkmaktadır. Mali’de kuzey isyanı, Tuareg/Azawad meselesi, JNIM ve IS Sahel etkisi, MINUSMA sonrası boşluk ve Rus güvenlik desteği aynı anda işlemektedir. Burkina Faso’da ise devletin kırsal alandan çekilmesi, yerel savunma güçlerinin yayılması, silahlı grupların yol/yerleşim kontrolü ve kıyı Batı Afrika’ya doğru genişleme riski daha belirgindir. Nijer, Liptako-Gourma ve Çad Gölü eksenleri arasında iki cepheli bir güvenlik baskısı taşımaktadır. Çad ise Boko Haram/ISWAP tehdidi, Sudan iç savaşının sınır ötesi etkisi ve Libya bağlantılı kuzey güvenlik hattı nedeniyle daha çok tampon devlet kırılganlığı üretmektedir.

CFR’nin güncel Sahel değerlendirmesi, şiddet yanlısı aşırılıkçı örgütlerin güç kazanmasının insani krizi derinleştirme ve istikrarsızlığı Afrika geneline yayma riski taşıdığını belirtmektedir (Council on Foreign Relations, 2026). Bu çerçevede güvenlik tehdidi yalnızca saldırı sayılarıyla değil, devlet otoritesinin nerede ve nasıl geri çekildiği, silahlı grupların hangi ekonomik ağlara yerleştiği ve dış aktörlerin bu boşlukları nasıl araçsallaştırdığıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Tablo 17.2. Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad Jeostratejik Karşılaştırma Matrisi

Ülke Bölgesel rol Ana güvenlik tehdidi Ana kaynak/ekonomik dayanak Dış aktör etkisi Stratejik risk

Mali Çekirdek kriz alanı JNIM, IS Sahel, Tuareg/Azawad ağları Altın, lityum potansiyeli, pamuk Rusya/Africa Corps, Fransa sonrası boşluk Kuzey ve merkezde egemenlik kaybı; başkent baskısı Burkina Faso Yayılma ve kırsal çözülme alanı JNIM, IS Sahel, yerel milisler, VDP Altın, pamuk, hayvancılık Rusya yakınlaşması, Fransa karşıtlığı Kırsal alanların güvenlik dışına çıkması; kıyı Batı Afrika’ya yayılma Nijer Kaynak ve üs jeopolitiği düğümü IS Sahel, Boko Haram/ISWAP, sınır ağları Uranyum, petrol, altın Çin, Rusya, Fransa/ABD sonrası boşluk Uranyum/petrol hatlarının güvenlikleşmesi; Agadez sonrası istihbarat boşluğu Çad Doğu tampon ve havza kavşağı Boko Haram/ISWAP, Sudan-Libya etkisi Petrol, hayvancılık, Arap zamkı Fransa sonrası denge arayışı, ABD/Rusya ilgisi Sudan mülteci baskısı; Çad Gölü güvenlik kırılganlığı

s. 116

Sayfa 114 Kaynak: ACLED (2026), CFR (2026), EITI (2026), UNHCR (2026), World Bank (2026a-d) ve önceki ülke bölümlerinde kullanılan kurumsal kaynaklardan yararlanılarak yazar tarafından hazırlanmıştır.

17.3. Kaynak jeopolitiği açısından karşılaştırma

Kaynak jeopolitiği bakımından dört ülke arasında farklılaşan fakat birbirini tamamlayan bir tablo vardır. Mali ve Burkina Faso’da altın, hem devlet geliri ve ihracat kalemi hem de kaçakçılık ve silahlı grup finansmanı bakımından kritik önemdedir. Nijer’de uranyum ve petrol, ülkeyi yalnızca Sahel güvenliği bakımından değil, nükleer enerji yakıt zinciri, Çin yatırımları ve boru hattı güvenliği açısından da stratejik kılmaktadır. Çad’da petrol, kamu gelirleri ve ihracat açısından rejim finansmanının ana dayanaklarından biridir; EITI verileri Çad çıkarım sektörünün kamu gelirlerinin %53’üne, ihracatın %70,9’una ve GSYH’nin %14,5’ine karşılık geldiğini göstermektedir (EITI, 2026d).

Bu kaynak yapısı, Sahel’de güvenlik krizinin yalnızca ideolojik veya askerî değil, aynı zamanda iktisadi ve jeopolitik olduğunu göstermektedir. Kaynak sahaları güvenlikleştiğinde üç sonuç doğmaktadır: devlet, maden ve petrol alanlarını askerî koruma meselesi hâline getirmekte; dış aktörler kaynak güvenliği adına nüfuz üretmekte; silahlı gruplar ise kaçakçılık, vergilendirme ve yol kontrolü üzerinden savaş ekonomisine yerleşmektedir. Grafik 17.1. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’ın Çok Boyutlu Risk ve Stratejik Yoğunluk Profili

Kaynak: Nitel skorlar; ACLED (2026), EITI (2026), UNHCR (2026), World Bank (2026a-d), WNA (2025) ve önceki ülke dosyalarındaki verilerden hareketle yazarın analitik değerlendirmesidir. 1 düşük, 5 çok yüksek düzeyi ifade eder. Analitik yorum: Grafik 17.1, Mali ve Burkina Faso’nun güvenlik tehdidi bakımından, Nijer’in kaynak/üs jeopolitiği bakımından, Çad’ın ise insani baskı ve tampon devlet rolü bakımından öne çıktığını göstermektedir. Bu nedenle Sahel politikası tek bir güvenlik reçetesiyle değil, ülke işlevlerine göre ayrıştırılmış bir stratejiyle tasarlanmalıdır.

17.4. Rejim kırılganlığı ve egemenlik söylemi

Mali, Burkina Faso ve Nijer’de askerî yönetimler, Fransa karşıtlığı ve egemenlik söylemi üzerinden iç meşruiyet üretmeye çalışmaktadır. Ancak bu söylem, çoğu zaman yeni bağımlılık biçimleriyle birlikte ilerlemektedir. Fransa ve ABD ile mesafenin açılması, Rusya’dan güvenlik desteği alma, Çin’e altyapı/kaynak alanında daha fazla bağımlı hale gelme veya bölgesel kurumlarla kopuş yaşama gibi sonuçlar üretmektedir. Bu nedenle Sahel’de egemenlik söylemi, her zaman fiilî stratejik özerklik anlamına gelmemektedir.

s. 117

Sayfa 115 Çad bu üçlüden farklıdır. Çad’da askerî-siyasal süreklilik daha eski bir rejim yapısına dayanmakta; Fransa ile savunma iş birliğinin sona erdirilmesi ise Mali, Burkina Faso ve Nijer’deki AES hattından farklı bir denge arayışı olarak görülmektedir. Reuters’in 2024 sonundaki haberleri, Çad’ın Fransa ile savunma iş birliğini bitirme kararının Sahel’de Batı askeri varlığının gerileme zincirine yeni bir halka eklediğini göstermektedir (Reuters, 2024a; Reuters, 2024b). Matris 17.1. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’da Kaynak/Jeostratejik Değer ile Güvenlik-Rejim Kırılganlığı İlişkisi

Kaynak: Yazarın karşılaştırmalı risk modellemesi; ACLED (2026), EITI (2026), UNHCR (2026), World Bank (2026a-d), Reuters (2024a-b) ve önceki ülke bölümlerindeki kurumsal verilerden yararlanılmıştır. Analitik yorum: Matris 17.1, dört ülkenin tamamının yüksek risk alanında yer aldığını; ancak Nijer’in kaynak/üs değeri, Mali ve Burkina Faso’nun güvenlik kırılganlığı, Çad’ın ise tampon ve insani baskı işlevi nedeniyle farklı politika araçları gerektirdiğini göstermektedir.

17.5. Dış aktör etkisi açısından karşılaştırma Dış aktör etkisi açısından Mali, Rusya/Africa Corps modelinin en görünür laboratuvarı hâline gelmiştir. Burkina Faso, Fransa karşıtı söylem ve Rusya’ya yakınlaşma bakımından Mali’ye benzer bir hatta ilerlemekte; ancak kırsal çözülme ve milisleşme daha belirgin görünmektedir. Nijer, Fransa ve ABD çekilişi sonrası Rusya, Çin ve Türkiye dahil çok aktörlü bir yeniden konumlanma alanına dönüşmüştür. Çad ise Fransa sonrası denge arayışını Sudan-Libya-Çad Gölü baskısı altında sürdürmektedir.

Bu tablo, dış aktörlerin Sahel’e aynı araçlarla yaklaşmadığını göstermektedir. Rusya güvenlik ve rejim koruma; Çin kaynak, altyapı ve kredi; Batı ülkeleri üs, istihbarat ve kalkınma; Türkiye ise diplomasi, kalkınma, eğitim, savunma iş birliği ve bağlantısallık üzerinden varlık göstermektedir. Ancak her aktör için temel risk aynıdır: yerel meşruiyeti olmayan, yalnızca rejim düzeyinde kurulan ilişkiler Sahel’de uzun vadeli stratejik etki üretmekte zorlanacaktır.

Harita 17.1. Mali–Burkina Faso–Nijer–Çad Hattında Dış Aktör Etkisini Şekillendiren Jeostratejik Kırılganlık Alanları

s. 118

Sayfa 116 Kaynak: Yazarın sentezi; ülke dosyaları, ACLED (2026), CFR (2026), EITI (2026), UNHCR (2026) ve World Bank (2026a-d) verilerinden yararlanılmıştır.

17.6. İnsani kriz ve yerinden edilme açısından karşılaştırma

İnsani kriz açısından Çad ve Burkina Faso en kritik iki başlık olarak öne çıkmaktadır. Çad, Sudan iç savaşının doğu bölgelerine yığdığı mülteci baskısı ve Çad Gölü Havzası güvenlik sorunları nedeniyle geniş ölçekli insani kırılganlık taşımaktadır. Burkina Faso ise ülke içi yerinden edilme, kırsal blokajlar ve silahlı grupların topluluklar üzerindeki baskısı nedeniyle derin bir insani kriz üretmektedir. UNHCR verileri, Sahel krizinin yalnızca güvenlik değil, aynı zamanda koruma ve yerinden edilme krizi olduğunu açık biçimde göstermektedir (UNHCR, 2026).

Mali ve Nijer’de de insani baskı yüksektir; ancak her iki ülkede insani krizin mekânsal karakteri farklıdır. Mali’de kuzey ve merkezdeki güvensizlik, Nijer’de ise Liptako-Gourma, Diffa/Çad Gölü ve Sahra geçiş hatları öne çıkmaktadır. Bu nedenle insani yardım politikaları yalnızca gıda ve barınma desteği olarak değil, güvenli erişim, yerel yönetişim, geçim kaynakları ve toplumsal dayanıklılık paketi olarak düşünülmelidir.

Tablo 17.6. Türkiye’nin Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad ile İlişkilerinde Fırsat-Risk Alanları

Ülke Türkiye açısından risk Türkiye açısından fırsat Dikkat edilmesi gereken dış aktör zemini Önerilen politika önceliği

Mali Yüksek Altın/lityum potansiyeli Rusya/Africa Corps, Fransa sonrası boşluk Seçici diplomasi + yerel kapasite desteği Burkina Faso Yüksek Altın ve kırsal geçim ağları Fransa karşıtlığı, Rusya yakınlaşması Kalkınma, tarım, eğitim ve yerel meşruiyet odaklı sınırlı angajman Nijer Çok yüksek Uranyum, petrol, boru hattı, Agadez Çin, Rusya, Türkiye, Fransa/ABD sonrası boşluk Enerji, savunma, eğitim ve diplomasi dengesinin dikkatli kurulması Çad Orta-yüksek Petrol, Çad Gölü, Sudan-Libya geçişi Fransa sonrası denge arayışı, ABD/Rusya ilgisi İnsani diplomasi, sağlık, su, gıda ve güvenlik diyaloğu Kaynak: Yazarın Türkiye odaklı karşılaştırmalı değerlendirmesi; T.C. Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Reuters (2024), Wilén (2025), Özlük (2024) ve önceki ülke bölümlerinden yararlanılmıştır.

s. 119

Sayfa 117 17.7. Güncel kırılma notu: Mali merkezli baskının bölgesel etkisi Raporun yazım tarihi itibarıyla Mayıs 2026 başında Mali merkezli güvenlik baskısının yeniden sertleştiğine ilişkin güncel açık kaynak haberleri bulunmaktadır. Reuters ve AP, Nisan 2026 sonundaki koordineli saldırıların Mali’de kuzey hattı, askerî tesisler ve başkent üzerindeki baskıyı artırdığını; saldırıların Tuareg ayrılıkçı unsurlar ile el-Kaide bağlantılı yapılar arasındaki koordinasyon riskini görünür kıldığını aktarmıştır (AP News, 2026; Reuters, 2026). Bu gelişmeler raporun temel tezini güçlendirmektedir: Sahel’de taktik askerî ortaklıklar, eğer yerel yönetişim ve siyasi çözüm mekanizmalarıyla desteklenmezse kalıcı güvenlik üretmemektedir.

Bu güncel kırılma, Mali’nin yalnızca kendi içinde bir vaka olmadığını da göstermektedir. Mali’deki güvenlik açığı Burkina Faso ve Nijer’e, oradan da kıyı Batı Afrika ve Çad Gölü Havzası bağlantılarına doğru yayılabilen bir bölgesel rezonans üretmektedir. Dolayısıyla Mali, karşılaştırmalı tabloda yalnızca bir ülke değil, Sahel güvenlik kompleksinin tetikleyici çekirdek alanı olarak değerlendirilmelidir.

Harita 17.7. Mali Merkezli Güvenlik Baskısının Bölgesel Rezonansı: Karşılaştırmalı Risk, Dış Aktör Varlığı ve Politika Öncelikleri

Kaynak: Yazarın süreç ve karşılaştırmalı analiz modeli; ACLED, UNHCR, EITI ve World Bank verilerinden yararlanılmıştır.

17.8. Stratejik tipoloji ve politika öncelikleri Karşılaştırmalı analiz, dört ülke için farklı politika öncelikleri gerektiğini göstermektedir. Mali’de öncelik güvenlik-siyasi çözüm dengesinin kurulmasıdır; yalnızca askerî destek veya dış güvenlik sağlayıcılarıyla kalıcı çözüm üretilememektedir. Burkina Faso’da öncelik kırsal alanlarda kamu hizmetleri, yerel güvenlik reformu ve toplum temelli dayanıklılıktır. Nijer’de kaynak yönetimi, enerji güvenliği, dış aktör dengesi ve sınır güvenliği birlikte ele alınmalıdır. Çad’da ise insani kriz, Sudan bağlantısı, Çad Gölü güvenliği ve petrol gelirlerinin şeffaf yönetimi ana başlıklar olarak öne çıkmaktadır.

Türkiye açısından en sağlıklı politika, her ülkeye aynı araç setiyle yaklaşmak değil, ülke tipolojisine göre farklılaştırılmış angajman geliştirmektir. Mali’de güvenlikleşme tuzağından kaçınan diplomatik ve kalkınmacı temas; Burkina Faso’da tarım, eğitim, su ve yerel dayanıklılık; Nijer’de enerji, savunma, eğitim ve diplomasi dengesi; Çad’da insani diplomasi, sağlık, su ve gıda güvenliği öncelikli olmalıdır. Böyle bir yaklaşım Türkiye’yi yalnızca silah veya güvenlik sağlayıcısı olarak değil, yerel meşruiyeti gözeten çok araçlı bir ortak olarak konumlandırabilir.

s. 120

Sayfa 118 Matris 17.2. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad İçin Çok Boyutlu Risk Yoğunluğu ve Türkiye Açısından Politika Önceliği

Kaynak: Yazarın nitel skorlaması; önceki bölümlerde kullanılan kurumsal veriler ve literatürden yararlanılmıştır. Skorlar istatistiksel ölçüm değil, karşılaştırmalı politika değerlendirme aracıdır.

Tablo 17.8. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad Karşılaştırmalı Sentez Matrisi Karşılaştırma ekseni Temel sonuç Politika anlamı Güvenlik Mali ve Burkina Faso en yüksek riskli iki vaka; Nijer çok cepheli, Çad havzatampon baskısı taşıyor. Sadece askerî araçlara dayalı yaklaşım yetersizdir.

Kaynaklar Mali/Burkina Faso altın; Nijer uranyumpetrol; Çad petrol üzerinden ayrışıyor. Kaynak şeffaflığı ve yerel kalkınma bağlantısı kurulmalıdır. Rejim meşruiyeti AES ülkelerinde egemenlik söylemi güçlü; Çad farklı bir denge çizgisinde. Rejim merkezli ilişki toplumsal meşruiyetle dengelenmelidir. Dış aktörler Rusya güvenlik; Çin kaynak/altyapı; Batı üs-kalkınma; Türkiye çok araçlı model kullanıyor. Aktör rekabetinde taraflaşma yerine çok taraflı denge gereklidir.

İnsani baskı Çad ve Burkina Faso en yüksek insani kırılganlık alanlarıdır. İnsani diplomasi güvenlik stratejisinin tamamlayıcısı olmalıdır. Türkiye Nijer en stratejik fırsat; Mali/Burkina Faso yüksek risk; Çad insani-diplomatik açılım alanı. Dengeleyici, kalkınmacı ve yerel meşruiyet odaklı politika izlenmelidir.

Kaynak: Yazarın karşılaştırmalı sentezi. Bölüm sonu temel çıkarımlar  Mali, Sahel krizinin tarihsel çekirdeği; Burkina Faso yayılma ve kırsal çözülme alanı; Nijer kaynak/üs jeopolitiği düğümü; Çad ise doğu tampon ve Çad Gölü havzası kavşağıdır.  Dört ülke aynı güvenlik krizinin içinde yer alsa da aynı politika setiyle yönetilemeyecek kadar farklı işlevler üstlenmektedir.  Kaynak jeopolitiği, güvenlik krizini derinleştiren merkezi bir etkendir; altın, uranyum ve petrol yalnızca ekonomik kalem değil, stratejik nüfuz ve savaş ekonomisi aracıdır.  Fransa ve ABD’nin gerilemesi, Rusya ve Çin’in yükselişi, Türkiye için hem fırsat hem de güvenlikleşme riski üretmektedir.  Türkiye açısından en sağlıklı yaklaşım ülke bazlı, yerel meşruiyeti gözeten, kalkınma ve güvenlik araçlarını dengeli kullanan farklılaştırılmış Sahel stratejisidir.

s. 121

Sayfa 119 18. Senaryo Analizi: Sahel Hattının Geleceği Bu bölümün amacı, Sahel hattının 2026 sonrası seyrini tek bir doğrusal tahmin gibi değil; farklı tetikleyiciler, yayılma kanalları, aktör tepkileri ve erken uyarı göstergeleri üzerinden çoklu senaryo mantığıyla analiz etmektir. Senaryo analizi; Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad dosyalarında ortaya konulan güvenlik, kaynak, iklim, göç, kurumsal parçalanma ve dış aktör rekabeti bulgularını karar alıcılar için uygulanabilir bir risk okumasına dönüştürmektedir.

18.1. Senaryo analizinin yöntemsel mantığı Sahel hattının geleceği, tek bir değişken üzerinden öngörülemez. Bölgenin güvenlik görünümü; cihatçı örgütlerin operasyonel kapasitesi, askerî yönetimlerin rejim güvenliği arayışı, ECOWAS-AES ayrışmasının seyri, kaynak koridorlarının güvenliği, iklim-gıda baskısı, dış aktörlerin yeniden konumlanması ve yerel toplumsal meşruiyet krizleri tarafından birlikte belirlenmektedir. Bu nedenle raporun senaryo yaklaşımı, “ne olacak?” sorusundan çok “hangi koşullar altında hangi yayılma zinciri güçlenir?” sorusuna odaklanmaktadır.

Şekil 18.1. Senaryo Analizi Mantığı

Kaynak: Yazarın senaryo analiz modeli; ACLED (2024a, 2025b, 2026), CFR (2026), OCHA (2025; 2026) ve Chatham House (2025; 2026) çerçevesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Analitik yorum: Bu şekil, senaryoların yalnızca geleceğe dönük tahminler değil; izlenebilir tetikleyiciler ve politika yanıtları üzerinden yönetilebilir risk kümeleri olduğunu göstermektedir. Tablo 18.1. Sahel Gelecek Senaryoları Senaryo Temel Mantık Ana Tetikleyiciler Olasılık Etki Politika Önceliği S1. Kontrollü istikrarsızlık Kriz yayılır fakat rejimler başkentleri ve kritik merkezleri tutar. Düşük yoğunluklu saldırılar, insani erişim zayıflığı, sınırlı dış destek. Yüksek OrtaYüksek Yerel yönetişim ve insani erişim

S2. Kıyı Batı Afrika’ya yayılma JNIM/IS ağları Benin, Togo, Gana ve Fildişi hattına doğru baskıyı artırır. Sınır saldırıları, kuzey bölgelerde hücreleşme, kaçakçılık rotaları. OrtaYüksek Yüksek Kıyı ülkeleriyle erken önleme

S3. AES bloklaşmasının kalıcılaşması Mali-Burkina Faso-Nijer hattı ECOWAS’tan kurumsal olarak kopar. ECOWAS-AES gerilimi, ortak sınır politikaları, yeni para/gümrük tartışmaları. Orta Yüksek Bölgesel ara mekanizmalar

S4. Rusya-Çin etkisinin derinleşmesi Güvenlik ve kaynak diplomasisi Batı sonrası boşluğu doldurur. Africa Corps, maden/petrol sözleşmeleri, Batı çekilişi. Orta OrtaYüksek Şeffaflık ve dengeleyici diplomasi S5. Batı’nın kıyı Afrika üzerinden dönüşü ABD/AB/Fransa etkisi merkezi Sahel yerine kıyı ülkeleri üzerinden kurulur. Nijer sonrası üs kaybı, Benin-Gana-Togo güvenlik iş birliği. Orta Orta Bölgesel sahiplenme ve meşruiyet S6. Türkiye için dengeli açılım Türkiye, savunma merkezli olmayan çok araçlı ortaklık modeli kurar. Diplomasi, TİKA, Maarif, THY, savunma ve ticaretin dengelenmesi. Orta OrtaYüksek Güvenlikleşme tuzağından kaçınma Kaynak: Yazarın senaryo sentezi; ACLED (2024a, 2025b, 2026), Crisis Group (2025), Chatham House (2025; 2026), CFR (2026), OCHA (2025; 2026) ve UNHCR (2026) kaynaklarından yararlanılmıştır.

s. 122

Sayfa 120 Grafik 18.1. Sahel Senaryo Risk Profili

Kaynak: Yazarın nitel risk modellemesi; ACLED (2024a, 2025b, 2026), CFR (2026), Chatham House (2025; 2026), OCHA (2025; 2026) ve UNHCR (2026) kaynaklarından yararlanılmıştır. Skorlar nicel veri değil, analitik karşılaştırma amaçlı nitel derecelendirmedir. Matris 18.1. Sahel Senaryo Risk Matrisi

Kaynak: Yazarın nitel senaryo modellemesi; önceki bölümlerde kullanılan kurumsal veri ve literatürden yararlanılmıştır. Analitik yorum: Risk matrisi, kıyı Batı Afrika’ya yayılma senaryosunun en yüksek stratejik etkiye sahip olduğunu; kontrollü istikrarsızlık senaryosunun ise kısa vadede en olası görünüm olduğunu göstermektedir.

s. 123

Sayfa 121 Şema 18.1. Tetikleyici-Yayılma Zinciri

Kaynak: Yazarın süreç izleme şeması; ACLED, CFR, Chatham House, OCHA ve UNHCR kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Bu bölümde senaryolar üç ölçüte göre yapılandırılmıştır: birincisi olasılık, ikincisi stratejik etki, üçüncüsü erken uyarı göstergelerinin izlenebilirliğidir. ACLED’in Sahel çatışma çerçevesi, merkezî Sahel’de başlayan şiddetin kıyı Batı Afrika’ya doğru stratejik genişleme potansiyelini vurgulamaktadır (ACLED, 2024a, 2025b, 2026). CFR’nin güncel değerlendirmesi ise şiddet yanlısı aşırılıkçı örgütlerin güçlenmesinin insani krizi derinleştirerek istikrarsızlığı Afrika geneline yayma riski taşıdığını belirtmektedir (Council on Foreign Relations, 2026). Bu çerçeve, senaryo analizinin yalnızca askerî gelişmeleri değil, kaynak, göç, insani erişim ve kurumsal meşruiyet göstergelerini de içermesini zorunlu kılmaktadır.

18.2. Ana tetikleyici değişkenler

Sahel’in geleceğini belirleyecek tetikleyiciler beş ana kümede toplanabilir. Birinci küme, JNIM, IS Sahel/ISGS, ISWAP ve yerel silahlı ağların başkent çevresi, ana karayolları, maden sahaları ve sınır geçişleri üzerinde baskı kurma kapasitesidir. ACLED’in “economic warfare” değerlendirmesi, militan ağların yalnızca saldırı düzenlemediğini; ekonomik koridorlar, kaynak alanları ve lojistik hatlar üzerinde baskı kurarak devlet kapasitesini aşındırdığını göstermektedir (ACLED, 2025b). Tablo 18.2. Sahel Erken Uyarı Göstergeleri Gösterge İzlenecek İşaret Muhtemel Senaryo Veri/Kaynak Türü Politika Yanıtı

Ekonomik savaş Ana yollar, yakıt/market akışı ve başkent erişiminde kesinti S1/S2 ACLED, yerel raporlar, lojistik veriler Koridor güvenliği ve insani erişim Sınır aşan saldırılar Benin, Togo, Gana ve Fildişi kuzeyinde artan saldırılar S2 ACLED, hükümet açıklamaları, UN raporları Kıyı ülkeleriyle erken önleme Kurumsal kopuş ECOWAS-AES arasında gümrük, sınır, vize veya para gerilimi S3 ECOWAS/AES açıklamaları, Reuters, AA Ara mekanizma ve diplomasi Kaynak hattı kırılması Maden, petrol hattı veya uranyum sahasında operasyonel kesinti S4 EITI, şirket açıklamaları, haber doğrulama Kaynak şeffaflığı ve sözleşme denetimi İnsani baskı IDP artışı, gıda fiyatı, okul/sağlık kapanması S1/S2 OCHA, UNHCR, WFP, IOM Yerel dayanıklılık ve koruma Dış aktör yoğunlaşması Yeni güvenlik anlaşmaları, paralı asker/askerî danışman artışı S4/S5 Resmî açıklamalar, ACLED, think tank raporları Dengeleyici çok taraflı diplomasi

Türkiye algı riski Savunma iş birliğinin kalkınma ayağını gölgelemesi S6 Yerel medya, diplomatik izleme, STK raporları Kalkınma ve eğitim ağırlığını koruma Kaynak: Yazarın erken uyarı çerçevesi; ACLED, OCHA, UNHCR, WFP, IOM, EITI, Reuters ve bölgesel kurumsal açıklamalardan yararlanılarak hazırlanmıştır.

s. 124

Sayfa 122 İkinci küme, askerî yönetimlerin rejim güvenliği arayışı ile yerel toplumsal meşruiyet arasındaki gerilimdir. Üçüncü küme, ECOWAS-AES ayrışmasının kalıcı bir kurumsal bölünmeye dönüşme ihtimalidir. Dördüncü küme, Rusya/Africa Corps, Çin, Türkiye, AB, ABD ve Körfez aktörlerinin sahadaki araçlarının birbirini dengelemesi veya krizleri derinleştirmesidir. Beşinci küme ise iklim, gıda güvensizliği, zorunlu göç ve insani erişim krizlerinin güvenlik baskısıyla birleşmesidir (OCHA, 2025; UNHCR, 2026; WFP, 2026b).

18.3. Senaryo 1: Kontrollü istikrarsızlık ve donmuş kriz

En olası senaryolardan biri, Sahel krizinin tamamen çözülmeden fakat tüm bölgeyi aynı anda çökertmeden devam etmesidir. Bu senaryoda Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’da başkentler ve stratejik merkezler devlet veya rejim kontrolünde kalır; ancak kırsal alanlar, sınır bölgeleri, maden sahaları, lojistik hatlar ve yerel topluluklar üzerinde devlet dışı silahlı aktörlerin baskısı sürer. Böyle bir görünüm, “düşük yoğunluklu fakat kalıcı güvensizlik” üretir. Kontrollü istikrarsızlık senaryosunda askerî yönetimler kendi iktidarlarını sürdürürken güvenlik başarısını çoğu zaman başkentlerin korunmasıyla ölçebilir. Ancak bu durum, kırsal alanlarda kamu hizmetlerinin gerilemesi, okul ve sağlık merkezlerinin kapanması, gıda güvensizliği ve yerinden edilme baskısının devam etmesi anlamına gelir. OCHA ve UNHCR verileri, insani kriz ile güvenlik krizinin birbirini beslediğini gösterdiği için bu senaryo kısa vadede yönetilebilir görünse de orta vadede toplum-devlet bağını daha fazla aşındırabilir (OCHA, 2025; UNHCR, 2026).

18.4. Senaryo 2: Cihatçı yayılmanın kıyı Batı Afrika’ya taşması İkinci senaryo, merkezî Sahel’deki cihatçı ağların Benin, Togo, Gana ve Fildişi Sahili yönünde daha kalıcı bir genişleme üretmesidir. ACLED, Benin ve Togo’daki JNIM hareketliliğinin yalnızca “taşma etkisi” değil, stratejik genişleme niteliği taşıdığını belirtmektedir (ACLED, 2024a). Bu durum Sahel krizini, Atlantik kıyılarına ve Batı Afrika’nın ekonomik merkezlerine yaklaştıran en kritik risklerden biridir. Bu senaryonun gerçekleşmesi, Avrupa ve ABD açısından da güvenlik gündemini değiştirir. Çünkü Sahel’in kıyıya yaklaşması; limanlar, ticaret koridorları, sınır yönetimi, deniz güvenliği ve göç rotaları üzerinde daha doğrudan baskı üretir. Chatham House, Batı Afrika’da yerel ve bölgesel çözümlerin önemini vurgularken, ECOWAS-AES ayrışmasının bu tür sınır aşan risklerin yönetimini zorlaştırdığını belirtmektedir (Chatham House, 2025).

18.5. Senaryo 3: AES bloklaşması ve kurumsal kopuşun kalıcılaşması Üçüncü senaryo, Mali, Burkina Faso ve Nijer’in AES çatısı altında daha kurumsal bir bloklaşmaya yönelmesi ve ECOWAS ile bağlarının uzun vadede zayıflamasıdır. Ocak 2025’te üç ülkenin ECOWAS’tan resmî çıkışı, Batı Afrika güvenlik mimarisinin yalnızca siyasi değil, lojistik, ekonomik, sınır güvenliği ve diplomatik düzeylerde de bölünebileceğini göstermiştir (Reuters, 2025; Chatham House, 2025).

Bu senaryonun en kritik sonucu, bölgesel güvenlik koordinasyonunun parçalanmasıdır. ECOWAS, AES, Afrika Birliği ve Çad Gölü Havzası yapıları arasında etkin bir koordinasyon zemini kurulamazsa, silahlı gruplar sınır aşan hareketliliği daha kolay kullanabilir. Crisis Group, Sahel’in askerî yönetimlerle ilişkilerinde yeni bir yaklaşım geliştirilmediği sürece dış aktörlerin etkili politika üretmekte zorlanacağını vurgulamaktadır (International Crisis Group, 2025).

18.6. Senaryo 4: Rusya-Çin etkisinin derinleşmesi Dördüncü senaryoda Rusya ve Çin’in Sahel’deki etkisi farklı araçlarla derinleşir. Rusya, Africa Corps ve güvenlik danışmanlığı üzerinden rejim güvenliği, askerî eğitim, propaganda ve güvenlik sözleşmeleriyle konumlanırken; Çin, petrol, uranyum, altyapı, kredi, şirket yatırımları ve düşük profilli diplomasi üzerinden daha ekonomik bir nüfuz ağı kurar. Bu iki model doğrudan aynı değildir; fakat Batı sonrası boşlukta birbirini tamamlayıcı sonuçlar doğurabilir.

s. 125

Sayfa 123 Bu senaryoda en önemli risk, kaynak ve güvenlik sözleşmelerinin şeffaf olmayan biçimde derinleşmesidir. Sahel’deki askerî rejimler egemenlik söylemiyle Batı’ya mesafe koyarken, alternatif ortaklıklar üzerinden yeni bağımlılık ilişkileri geliştirebilir. Bu nedenle temel mesele “Fransa’dan kopuş”un kendisi değil, kopuş sonrası kurulan yeni ilişkilerin yerel kalkınma, kaynak şeffaflığı ve hesap verebilirlik üretip üretmediğidir (Wilén, 2025; Africa Center for Strategic Studies, 2025a).

18.7. Senaryo 5: Batı’nın kıyı Afrika üzerinden yeniden konumlanması

Beşinci senaryo, ABD, AB ve Fransa’nın merkezî Sahel’deki askerî ve diplomatik gerilemenin ardından kıyı Batı Afrika ülkeleri üzerinden yeniden konumlanmasıdır. Nijer’deki ABD üs kaybı ve Fransa’nın Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattında yaşadığı çekilme zinciri, Batı’nın eski güvenlik modelinin sürdürülebilir olmadığını göstermiştir. Bu nedenle yeni modelin Gana, Benin, Togo, Fildişi Sahili ve Senegal gibi ülkelerle daha dolaylı, istihbarat, kapasite inşası, sınır güvenliği ve kalkınma destekli şekilde ilerlemesi muhtemeldir. Ancak bu senaryonun başarısı, dış destek ile yerel meşruiyet arasındaki dengeye bağlıdır. Batı aktörleri, eski üs merkezli terörle mücadele mantığını yalnızca coğrafi olarak kıyı ülkelere taşırsa aynı meşruiyet krizini yeniden üretebilir. Buna karşılık yerel yönetim, sınır toplulukları, kalkınma, eğitim ve iklim dayanıklılığı unsurlarıyla birlikte hareket edilirse, kıyı Batı Afrika hattı bir yayılma bariyeri hâline gelebilir (Chatham House, 2025; ACLED, 2024a).

18.8. Senaryo 6: Türkiye için dengeli açılım fırsatı

Altıncı senaryo, Türkiye’nin Sahel’de dengeli ve çok araçlı bir açılım modeli kurabilmesidir. Bu modelin ayırt edici yanı, Sahel’e yalnızca savunma sanayii veya güvenlik iş birliği penceresinden bakmaması; diplomasi, TİKA, Maarif Vakfı, THY, ticaret, enerji, insani yardım, yerel kapasite geliştirme ve sınırlı güvenlik desteğini birlikte kurgulamasıdır. Türkiye’nin Afrika açılımı, geniş diplomatik ağ ve kurumsal çeşitlilik sayesinde Rusya’nın güvenlik merkezli, Çin’in kaynak-altyapı merkezli, Batı’nın ise üs/terörle mücadele merkezli yaklaşımlarından ayrışma potansiyeline sahiptir.

Bu senaryonun riski, Türkiye’nin de zamanla “güvenlikleşme tuzağına” düşmesidir. Askerî rejimlerle kurulan ilişkiler yerel toplumsal meşruiyet, insanî ihtiyaçlar ve kalkınma hedeflerinden koparsa Türkiye’nin Afrika’daki pozitif algısı zarar görebilir. Bu nedenle Türkiye açısından en sağlıklı yaklaşım, savunma iş birliğini kalkınma, eğitim, kurumsal kapasite, tarım, su ve yerel dirençlilik programlarıyla dengeleyen bir strateji olacaktır (Özlük, 2024; T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.; Wilén, 2025).

18.9. Erken uyarı göstergeleri Senaryo analizinin karar alıcı açısından değeri, erken uyarı göstergelerine dönüştürülebildiği ölçüde artar. Bu nedenle Sahel için yalnızca saldırı sayısı değil; yol kesme, maden sahası baskısı, gıda fiyatı, okul kapanması, yerinden edilme, sınır hattı yoğunlaşması, dış aktör konuşlanması ve diplomatik kopuş göstergeleri birlikte izlenmelidir.

Bölüm sonu temel çıkarımlar  Sahel’in geleceği tek bir doğrusal hatta ilerlemeyecektir; aynı anda kontrollü istikrarsızlık, kıyıya yayılma, kurumsal kopuş ve dış aktör rekabeti görülebilir.  En yüksek stratejik risk, merkezî Sahel’deki cihatçı ağların kıyı Batı Afrika’ya kalıcı biçimde yerleşmesidir.  AES-ECOWAS ayrışması, güvenlik koordinasyonunu zayıflatırsa silahlı gruplar sınır aşan boşluklardan daha fazla yararlanabilir.  Rusya ve Çin, Sahel’de farklı araçlarla ilerlemektedir; Rusya daha güvenlik merkezli, Çin ise kaynakaltyapı merkezli bir nüfuz modeli kurmaktadır.  Türkiye için en sağlıklı seçenek, Sahel’de savunma iş birliğini kalkınma, eğitim, insani yardım, tarım, su ve yerel kapasite geliştirme ile dengeleyen çok araçlı bir modeldir.

s. 126

Sayfa 124  Erken uyarı sistemi yalnızca saldırı sayısına değil; gıda fiyatı, IDP hareketi, maden sahası riski, lojistik kesinti, sınır baskısı ve diplomatik kopuş göstergelerine dayanmalıdır.

19. Politika Önerileri Bu bölümün amacı: Sahel raporunun ülke dosyaları, tematik analizleri ve senaryo sonuçlarından hareketle Türkiye, Afrika Birliği, ECOWAS/AES, Avrupa Birliği, insani yardım-kalkınma aktörleri ve kaynak yönetişimi alanı için uygulanabilir politika önerileri geliştirmektir. Öneriler yalnızca askerî güvenlik

s. 127

Sayfa 125 mantığına indirgenmemekte; yerel meşruiyet, kaynak şeffaflığı, iklim-gıda dayanıklılığı, insani erişim, bölgesel koordinasyon ve çok araçlı diplomasi ilkeleriyle birlikte ele alınmaktadır.

Sahel için politika önerileri, krizi tek boyutlu bir güvenlik sorunu olarak görmeyen bir çerçeveye dayanmalıdır. Önceki bölümlerde gösterildiği üzere Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad hattında silahlı grupların genişlemesi, devlet kapasitesi eksikliği, kaynak ekonomilerinin güvenlikleşmesi, iklim-gıda baskısı, yerinden edilme, bölgesel kurumsal parçalanma ve dış aktör rekabeti birbirini beslemektedir. Bu nedenle politika üretimi, yalnızca askerî operasyonların etkinliğine değil; yerel meşruiyet, kaynak yönetişimi, insani erişim, iklim dayanıklılığı ve bölgesel koordinasyonun birlikte tasarlanmasına dayanmalıdır (OECD, 2025; OCHA, 2025; World Bank, 2026).

Bu bölümde öneriler altı düzeyde sunulmaktadır: Türkiye, Afrika Birliği, ECOWAS/AES hattı, Avrupa Birliği ve kıyı Batı Afrika, insani yardım-kalkınma aktörleri ve kaynak şeffaflığı/güvenlik yönetişimi. Önerilerin ortak varsayımı şudur: Sahel’de kalıcı istikrar, yalnızca dış güvenlik desteğiyle değil, devlettoplum ilişkisini yeniden kuran, yerel aktörleri dışlamayan ve kaynak gelirlerini hesap verebilir kalkınma mekanizmalarına bağlayan çok katmanlı bir politika mimarisiyle mümkündür (Crisis Group, 2025; Chatham House, 2025).

19.1. Türkiye İçin Politika Önerileri

Türkiye’nin Sahel politikasında temel avantajı, Batılı askerî aktörler gibi kolonyal bir hafızayla yüklenmemiş olması ve Rusya gibi dar anlamda güvenlik sağlayıcı imajına sıkışmamış bulunmasıdır. Bu avantaj kalıcı bir stratejik değere dönüştürülecekse Türkiye’nin Sahel yaklaşımı savunma sanayii iş birliğini kalkınma, eğitim, sağlık, tarım, temiz su, enerji, ticaret ve diplomatik arabuluculuk araçlarıyla dengelemesi gerekir. T.C. Dışişleri Bakanlığı’nın Afrika politikasında diplomatik temsil, ekonomik ilişkiler, insani yardım ve kurumsal iş birliği hatlarını birlikte vurgulaması bu çok araçlı yaklaşım için uygun bir başlangıç zemini sunmaktadır (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.).

Tablo 19.1. Türkiye İçin Kısa, Orta ve Uzun Vadeli Politika Önerileri Zaman Ufku Öneri Gerekçe Risk Önleyici Koşul Kısa vade Sahel ülkeleri için diplomasikalkınma-güvenlik koordinasyon masası kurulması Çok araçlı politika üretimi dağınıklığı azaltır. Savunma iş birliği, kalkınma ve eğitim araçlarıyla birlikte tasarlanmalıdır.

Kısa vade İnsani erişim, temiz su ve tarım odaklı hızlı etki projeleri OCHA ve WFP verileri insani krizin güvenlik krizini derinleştirdiğini göstermektedir. Projeler yerel yönetimler ve topluluk temsilcileriyle birlikte yürütülmelidir.

Orta vade Sahel ülkeleriyle mesleki eğitim, kamu yönetimi ve sınır güvenliği akademileri arasında programlar Devlet kapasitesi ve insan sermayesi güvenlik kadar belirleyicidir. Askerî eğitim sivil idare kapasitesini gölgelememelidir.

Orta vade Kaynak şeffaflığı ve maden geliri yönetimi konusunda teknik destek Altın, petrol ve uranyum gelirleri hesap verebilirlik olmadan kırılganlığı artırabilir. EITI ilkeleri ve yerel denetim mekanizmaları referans alınmalıdır.

Uzun vade Türkiye-Sahel-Afrika kurumsal diyalog platformu İkili ilişkiler bölgesel parçalanmadan etkilenmemelidir. Platform ECOWAS, AES ve Afrika Birliği arasında taraf tutan değil köprü kuran çizgide olmalıdır. Uzun vade İklim-gıda dayanıklılığı ve tarımsal üretkenlik programları Sahel’de güvenlik krizi geçim krizinden ayrıştırılamaz. Projeler yalnızca başkentlerde değil kırsal kırılgan alanlarda uygulanmalıdır. Kaynak: Yazarın politika önerileri; T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.), World Bank (2026), OCHA (2025), WFP (2026a) ve Özlük (2024) temel alınmıştır. Analitik yorum: Türkiye açısından temel öncelik, Sahel’de görünürlüğü artırırken “askerî rejimlerle dar güvenlik ilişkisi” görüntüsüne sıkışmamaktır. Tablo, güvenlik iş birliğini kalkınma, eğitim, kaynak şeffaflığı ve insani dayanıklılıkla dengeleyen bir politika dizilimi önermektedir.

s. 128

Sayfa 126 Şema 19.1. Türkiye İçin Dengeli Sahel Politikası Modeli

Kaynak: Yazarın politika sentezi; World Bank (2026), OECD (2025), OCHA (2025), Crisis Group (2025) ve T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.) çerçevesinden yararlanılmıştır. Analitik yorum: Şema, Türkiye’nin Sahel’de kalıcı ve meşru bir aktör olabilmesi için savunma sanayii, diplomasi, kalkınma, eğitim ve insani yardım araçlarını tek merkezli bir stratejik koordinasyon içinde düşünmesi gerektiğini göstermektedir. Şekil 19.1. Güvenlikten Dayanıklılığa Politika Dönüşüm Hattı

Kaynak: OECD (2025), OCHA (2025), UNDP (2023), World Bank (2026) ve Crisis Group (2025) ışığında yazarın sentezi. Analitik yorum: Şekil, Sahel’de politika başarısının dar askerî tepkiyi sivil koruma, yerel yönetişim, kaynak şeffaflığı ve iklim-gıda dayanıklılığıyla tamamlamasına bağlı olduğunu göstermektedir.

s. 129

Sayfa 127 Matris 19.1. Politika Öncelikleri: Etki - Uygulanabilirlik Matrisi

Kaynak: Yazarın senaryo ve politika önceliklendirmesi; OECD (2025), OCHA (2025), Chatham House (2025) ve Crisis Group (2025). Analitik yorum: Matris, en yüksek önceliğin yalnızca yüksek etkili politikalara değil, uygulanabilirlik düzeyi de yüksek olan araçlara verilmesi gerektiğini göstermektedir. Yerel yönetişim, insani erişim, kaynak şeffaflığı ve Türkiye’nin çok araçlı ortaklık modeli bu açıdan öne çıkmaktadır. Grafik 19.1. Politika Araçlarının Katkı-Risk Profili

Kaynak: Yazarın nitel politika değerlendirmesi; World Bank (2026), OECD (2025), OCHA (2025) ve T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.) çerçevesinden yararlanılmıştır. Analitik yorum: Grafik, savunma iş birliğinin stratejik değer taşımasına rağmen politika riskinin diğer araçlara göre daha yüksek olduğunu; diplomasi, kalkınma, eğitim, kaynak şeffaflığı ve iklim-gıda dayanıklılığının ise daha dengeli katkı-risk profili sunduğunu göstermektedir. Birinci öneri, Türkiye’nin Sahel’de “savunma sanayii öncelikli görünürlük” yerine “kalkınma-güvenlik dengesi” kurmasıdır. Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad gibi kırılgan güvenlik ortamlarında savunma iş birliği

s. 130

Sayfa 128 tamamen dışlanamaz; ancak bu alan tek başına politika kimliğine dönüşürse Türkiye, yerel kamuoyunda başka dış güvenlik sağlayıcılarla aynı kategoriye yerleşebilir. Bu nedenle her savunma/güvenlik temasının yanında sivil kapasite, sınır güvenliği eğitimi, mayın/IED farkındalığı, afet yönetimi, tarımsal verimlilik, mesleki eğitim ve yerel idare kapasitesi gibi tamamlayıcı programlar tasarlanmalıdır (Özlük, 2024; World Bank, 2026). İkinci öneri, Türkiye’nin Sahel politikasını ülke bazlı değil, koridor bazlı düşünmesidir. Mali, Burkina Faso ve Nijer Liptako-Gourma güvenlik kompleksini; Nijer ve Çad ise Çad Gölü Havzası ve Sahra geçişlerini temsil etmektedir. Bu nedenle Türkiye’nin tekil ülke anlaşmalarını bölgesel lojistik, sınır yönetimi, insani erişim ve enerji/tarım iş birliği projeleriyle eşleştirmesi gerekir. Böyle bir yaklaşım, Türkiye’nin hem bölgesel görünürlüğünü artırır hem de yalnızca ikili rejim ilişkilerine bağımlı kalma riskini azaltır (ACLED, 2026; UNHCR, 2026).

19.2. Afrika Birliği İçin Öneriler Afrika Birliği açısından temel sorun, Sahel’de darbeler, sınır aşan terör, dış aktör rekabeti ve insani krizler karşısında normatif tepki ile pratik kapasite arasında oluşan açıklıktır. Darbelerin reddedilmesi ilkesi önemlidir; ancak bu ilke güvenlik çöküşü yaşayan toplumlarda somut koruma ve hizmet üretme kapasitesiyle desteklenmediğinde etkisini kaybetmektedir. Bu nedenle Afrika Birliği’nin Sahel yaklaşımı yalnızca anayasal düzen vurgusuyla sınırlı kalmamalı; erken uyarı, arabuluculuk, sınır aşan güvenlik koordinasyonu, insani erişim ve kaynak yönetimi başlıklarını aynı dosyada birleştirmelidir (OECD, 2025; Chatham House, 2025). Tablo 19.2. Bölgesel ve Uluslararası Aktörler İçin Politika Önerileri Aktör Öncelikli Politika Beklenen Katkı Temel Risk Afrika Birliği ECOWAS-AES teknik temas kanalı ve Sahel arabuluculuk masası Kurumsal kopuşun güvenlik koordinasyonunu felç etmesini önler. Siyasal tanıma tartışması teknik alanları kilitleyebilir.

ECOWAS Yaptırım merkezli yaklaşımı teknik güvenlik ve ticaret kanallarıyla dengelemek Sınır aşan kriz yönetimini korur. Askerî yönetimlere taviz verildiği algısı oluşabilir.

AES Ortak kuvveti hesap verebilirlik ve sivil koruma standartlarıyla birlikte tasarlamak Askerî kapasiteyi toplumsal meşruiyetle ilişkilendirir. Sert güvenlik taktikleri sivil zararları artırabilir.

Avrupa Birliği Kıyı Batı Afrika odaklı önleme stratejisini Sahel iç kesimleriyle koparmamak Yayılma riskine karşı önleyici kapasite üretir. Yalnızca göç kontrolü algısı yerel meşruiyeti zayıflatabilir. İnsani aktörler Gıda, su, sağlık ve koruma programlarını güvenlik analiziyle birlikte planlamak İnsani krizin güvenlik krizine dönüşmesini sınırlayabilir. İnsani yardımın güvenlikleştirilmesi tarafsızlık algısını zedeleyebilir. Kaynak yönetişimi aktörleri Altın, petrol ve uranyum gelirlerinde izlenebilirlik ve yerel kalkınma fonları Kaynak gelirlerinin savaş ekonomisine sızmasını azaltır. Şeffaflık mekanizmaları yerel elit ağları tarafından bloke edilebilir. Kaynak: Yazarın sentezi; Chatham House (2025), Crisis Group (2025), OECD (2025), OCHA (2025), EITI (2024, 2025) ve World Bank (2026). Analitik yorum: Tablo, Sahel’de politika başarısının aktörlerin tek başına kapasitesinden çok, aralarındaki koordinasyon kalitesine bağlı olduğunu göstermektedir. Kurumsal kopuşun teknik güvenlik ve insani koordinasyonu tamamen kesmemesi kritik önemdedir.

Afrika Birliği için birinci öneri, Sahel özelinde “çok katmanlı arabuluculuk ve teknik temas mekanizması” kurmaktır. Bu mekanizma ECOWAS ve AES arasındaki siyasal kopuşun ötesinde, sınır güvenliği, insani geçiş koridorları, mülteci hareketleri, hastalık gözetimi, gıda lojistiği ve kaçakçılıkla mücadele gibi teknik alanlarda diyalog üretebilir. İkinci öneri, Afrika Birliği’nin güvenlik misyonu tasarımında yerel yönetişim, sivil koruma ve hesap verebilirlik standartlarını zorunlu bileşen hâline getirmesidir. Üçüncü öneri ise Sahel krizini kıta düzeyinde iklim-güvenlik dosyası olarak ele almasıdır; çünkü bölgedeki geçim krizleri güvenlik kırılganlığı ile doğrudan bağlantılıdır (IPCC, 2019; Mahmood, 2025).

s. 131

Sayfa 129 19.3. ECOWAS/AES İçin Öneriler ECOWAS ve AES arasındaki ayrışma, Sahel krizinin en tehlikeli kurumsal boyutlarından biridir. Mali, Burkina Faso ve Nijer’in ECOWAS’tan çıkışı, yalnızca diplomatik bir ayrılık değil; sınır geçişleri, ticaret, istihbarat paylaşımı, ortak operasyonlar, insani erişim ve bölgesel meşruiyet üretimi açısından da kırılma yaratmaktadır. Chatham House’un vurguladığı gibi, AES ve ECOWAS arasındaki siyasi ayrışmaya rağmen Batı Afrika güvenliği ortak kader üretmeye devam etmektedir (Chatham House, 2025).

Tablo 19.3. Politika Uygulaması İçin İzleme Göstergeleri Alan İzlenecek Gösterge Veri Kaynağı Politika Eşiği Güvenlik Saldırıların sınır bölgelerinden kıyı ülkelere yayılması ACLED, CFR, yerel güvenlik raporları Yeni ilçelere yayılma üç ay üst üste artarsa önleyici diplomasi ve yerel dayanıklılık programı devreye alınmalı. İnsani kriz Yerinden edilmiş nüfus ve gıda yardımı ihtiyacı UNHCR, OCHA, WFP IDP ve acil gıda ihtiyacı artışı aynı anda yükselirse insani erişim koridorları önceliklendirilmeli. Kaynak güvenliği Maden/petrol sahalarına saldırı, kaçakçılık ve gelir kaybı EITI, UNODC, ulusal veriler Kaynak sahası güvenlikleşmesi artarsa şeffaflık ve yerel paylaşım mekanizması gözden geçirilmeli. Bölgesel kurumlar ECOWAS-AES teknik temas düzeyi AU, ECOWAS, AES açıklamaları Teknik temas tamamen kesilirse Afrika Birliği arabuluculuk mekanizması güçlendirilmeli. Türkiye politikası Savunma iş birliği ile kalkınma/insani program dengesi T.C. kurumları, TİKA, MFA, Maarif Savunma görünürlüğü sivil programları gölgelerse politika iletişimi ve program dengesi yeniden ayarlanmalı. m Analitik yorum: İzleme göstergeleri, raporun politika önerilerini statik bir liste olmaktan çıkarıp düzenli güncellenebilir bir karar destek çerçevesine dönüştürmektedir. Bu nedenle ECOWAS ve AES için ilk öneri, siyasal tanıma tartışmasının ötesine geçen teknik güvenlik kanalları oluşturmaktır. Ortak sınır devriyeleri, kaçakçılık rotalarının izlenmesi, insani yardım geçişleri, salgın erken uyarı sistemleri ve hayvancılık göç yolları gibi konular ideolojik bloklaşmanın dışında ele alınmalıdır. İkinci öneri, AES’in ortak askerî kuvvet inşasını yalnızca sert güvenlik kapasitesine indirgememesi, sivil koruma ve hesap verebilirlik standartlarıyla birlikte tasarlamasıdır. Üçüncü öneri, ECOWAS’ın yaptırım ve izolasyon araçlarını yeniden değerlendirmesidir; çünkü uzun süreli izolasyon, askerî yönetimleri yerel toplumdan çok alternatif dış aktörlere daha bağımlı hâle getirebilir (Crisis Group, 2025; Reuters, 2025).

19.4. Avrupa Birliği, Kıyı Batı Afrika ve Göç-Güvenlik Dengesi İçin Öneriler Avrupa Birliği için Sahel, uzun süre terörle mücadele, düzensiz göç ve kalkınma yardımı üçgeninde ele alınmıştır. Ancak Fransa ve ABD’nin Sahel’de yaşadığı gerileme, Batı’nın eski üs-merkezli güvenlik modelinin hem meşruiyet hem de sürdürülebilirlik bakımından sınırlarına ulaştığını göstermiştir. AB’nin bundan sonraki stratejisi, yalnızca Sahel askerî yönetimleriyle ilişkileri onarmaya veya kıyı Batı Afrika ülkelerini yeni güvenlik hattı hâline getirmeye indirgenmemelidir. Böyle bir yaklaşım, krizi iç bölgeden kıyıya doğru iten savunmacı bir çevreleme politikasına dönüşebilir (Crisis Group, 2025; Chatham House, 2025). AB ve kıyı Batı Afrika ülkeleri için birinci öneri, Benin, Togo, Gana ve Fildişi Sahili hattında önleyici güvenlik programlarını yerel yönetişim ve ekonomik dayanıklılık programlarıyla birlikte yürütmektir. İkinci öneri, göç yönetimi politikalarının insan güvenliği çerçevesinden koparılmamasıdır. Göçün yalnızca sınır güvenliği meselesi olarak kodlanması, Sahel toplumlarında dış aktörlere dönük güvensizliği artırabilir. Üçüncü öneri, AB’nin Rusya ve Çin rekabetine yalnızca jeopolitik tepki üretmek yerine, kaynak şeffaflığı, tarım, su, eğitim ve yerel iş üretimi alanlarında daha görünür ve hesap verebilir programlar geliştirmesidir (OECD, 2025; OCHA, 2025).

s. 132

Sayfa 130 19.5. İnsani Yardım ve Kalkınma Aktörleri İçin Öneriler Sahel’de insani kriz, güvenlik krizinin sonucu olduğu kadar onu yeniden üreten bir zemindir. OCHA’nın 2025 Sahel değerlendirmesi, bölgedeki ihtiyaçların şiddet, yoksulluk, iklim etkileri ve temel hizmetlere erişim eksiklikleriyle birlikte ağırlaştığını göstermektedir (OCHA, 2025). UNHCR’nin 2026 verileri ise yerinden edilmenin yalnızca geçici insani acil durum değil, bölgesel istikrar sorunu olduğunu ortaya koymaktadır (UNHCR, 2026).

Bu nedenle insani ve kalkınma aktörleri için birinci öneri, yardım programlarını kısa vadeli acil müdahale ile uzun vadeli dayanıklılık arasında bölmemektir. Gıda yardımı, temiz su, sağlık ve barınma müdahaleleri; tarımsal üretkenlik, hayvancılık, yerel pazar erişimi ve mesleki eğitimle birlikte düşünülmelidir. İkinci öneri, insani erişim konusunda silahlı eskort ve güvenlik zorunluluklarının yardımın tarafsızlık algısını zedelemeyecek biçimde tasarlanmasıdır. Üçüncü öneri, yerinden edilmiş nüfusun yalnızca yardım alıcısı değil, yerel ekonomi ve toplumsal uyum programlarının aktif öznesi olarak görülmesidir (IOM, 2025b; WFP, 2026a).

19.6. Güvenlik ve Kaynak Şeffaflığı İçin Öneriler Sahel’de altın, uranyum ve petrol gibi kaynaklar yalnızca kalkınma potansiyeli değil, aynı zamanda güvenlikleşme ve dış aktör rekabeti üretmektedir. Mali ve Burkina Faso’da altın sahaları, Nijer’de uranyum ve petrol, Çad’da petrol gelirleri; devlet kapasitesi, rejim finansmanı, yerel paylaşım, kaçakçılık ve dış şirketlerin güvenlik riskleriyle birlikte ele alınmalıdır. EITI ülke verileri, çıkarım sektörlerinin kamu gelirleri ve ihracat içindeki ağırlığını açık biçimde göstermektedir; ancak gelir ağırlığı tek başına kalkınma sonucuna dönüşmemektedir (EITI, 2024; EITI, 2025a, 2025b, 2025c). Bu alanda birinci öneri, kaynak gelirlerinin yerel kalkınma etkisini izleyen bağımsız ve şeffaf mekanizmaların güçlendirilmesidir. İkinci öneri, zanaatkâr madencilik ve kaçak altın ticaretinin yalnızca cezai güvenlik konusu olarak değil, geçim ekonomisi ve yerel yönetişim meselesi olarak ele alınmasıdır. Üçüncü öneri, dış şirketlerin güvenlik sözleşmeleri, yerel istihdam, çevresel etkiler ve vergi yükümlülükleri bakımından daha sıkı izlenmesidir. Dördüncü öneri, kaynak sahalarının askerî koruma alanına dönüşmesinin silahlı grupların propaganda ve devşirme kapasitesini artırabileceğinin hesaba katılmasıdır (UNODC, 2024; World Bank, 2026).

19.7. Politika Uygulaması İçin İzleme Göstergeleri Politika önerilerinin değer üretmesi, yalnızca doğru başlıkların belirlenmesine değil, düzenli izleme ve düzeltme mekanizmasına bağlıdır. Sahel’de güvenlik ve kalkınma göstergeleri hızla değiştiği için politika setlerinin yıllık değil, altı aylık izleme döngüleriyle gözden geçirilmesi gerekir. Özellikle silahlı grup saldırılarındaki coğrafi yayılma, maden sahalarına yönelik baskılar, yerinden edilmiş nüfus hareketleri, insani erişim kısıtları, gıda fiyatları, sınır geçişleri ve dış aktör askerî anlaşmaları erken uyarı göstergesi olarak kullanılmalıdır (ACLED, 2025e; UNHCR, 2026; OCHA, 2025).

Bölüm Sonu Temel Çıkarımlar  Sahel’de politika başarısı, güvenlik araçlarının yerel yönetişim, kaynak şeffaflığı, insani erişim ve iklim-gıda dayanıklılığıyla birlikte tasarlanmasına bağlıdır.  Türkiye için en kritik risk, Sahel açılımının savunma sanayii görünürlüğüne sıkışmasıdır; en güçlü fırsat ise çok araçlı kalkınma-diplomasi-güvenlik dengesidir.  ECOWAS-AES ayrışması siyasal düzeyde sürse bile teknik güvenlik, insani erişim, sınır yönetimi ve ticaret kanallarının açık tutulması gerekir.  AB ve Batı aktörleri, Sahel’i yalnızca göç kontrolü ve terörle mücadele sahası olarak görmeye devam ederse yerel meşruiyet kaybını derinleştirebilir.  Kaynak yönetimi, Sahel’de kalkınma ve güvenlik arasındaki en kritik köprü alanıdır; altın, uranyum ve petrol gelirleri şeffaflık olmadan kırılganlığı azaltmak yerine artırabilir.

s. 133

Sayfa 131 20. Sonuç: Ana Bulgular, Teorik Katkı ve Sınırlılıklar Bu sonuç bölümü, önceki sürümlerde yer alan uzun bilgi tekrarını azaltmak ve raporu dört net kapanış ekseninde toplamak için yeniden kurgulanmıştır. Amaç yeni veri eklemek değil; rapor boyunca kurulan ana tezi, teorik katkıyı, Sahel literatürüne katkıyı ve çalışmanın sınırlılıklarını açık biçimde kapatmaktır.

20.1. Ana Bulgular Birinci bulgu şudur: Sahel krizi yalnızca terör krizi değildir. Krizin ana zemini devlet kapasitesi krizidir; silahlı gruplar bu boşluğu gölge egemenlik biçimlerine dönüştürmekte, kaynak alanlarının güvenlikleşmesi şiddeti ve dış aktör ilgisini artırmakta, iklim-gıda-göç baskısı ise toplumsal kırılganlığı derinleştirmektedir.

İkinci bulgu şudur: Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad aynı krizin tek tip örnekleri değildir. Mali tarihsel ve operasyonel merkez; Burkina Faso şiddetin kırsal ve güney yönlü yayılma alanı; Nijer uranyum, petrol ve üs jeopolitiğinin düğüm noktası; Çad ise doğu Sahel, Sudan, Libya ve Çad Gölü Havzası arasında tampon güvenlik alanıdır.

Üçüncü bulgu şudur: Fransa sonrası dönem otomatik bağımsızlık üretmemektedir. Eski postkolonyal güvenlik mimarisinin çözülmesi, bazı vakalarda Rus güvenlik desteği, Çin kaynak diplomasisi, Batı’nın kıyı Afrika üzerinden yeniden konumlanması ve Türkiye gibi orta güçlerin daha görünür hâle gelmesiyle yeni bağımlılık ve pazarlık biçimlerine dönüşmektedir.

20.2. Teorik Katkı: Soğuk Kaos

Çalışmanın teorik katkısı, Sahel’i geçici krizler toplamı olarak değil, kalıcı belirsizliğin güvenlik ve yönetişim biçimine dönüştüğü bir Soğuk Kaos güvenlik rejimi olarak kavramsallaştırmasıdır. Bu çerçevede Soğuk Kaos, düzenin tamamen yok olması anlamına gelmez; aksine parçalı otorite, düşük ve orta yoğunluklu şiddet, dış aktör rekabeti, kaynak pazarlığı, gölge ekonomi ve kurumsal kapasite eksikliğinin süreklilik kazanması anlamına gelir.

20.3. Sahel Literatürüne Katkı Raporun Sahel literatürüne katkısı üç düzeydedir. Birincisi, Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad’ı birbirinden kopuk ülke dosyaları olarak değil, aynı bölgesel güvenlik kompleksinin farklı işlevlere sahip düğümleri olarak okumaktadır. İkincisi, terör analizini devlet kapasitesi, kaynak güvenlikleşmesi, iklim-gıda baskısı ve dış aktör rekabetiyle birlikte ele almaktadır. Üçüncüsü, Türkiye’yi normatif bir başarı hikâyesi olarak değil, Sahel’de orta ölçekli bölgesel aktörlerin güvenlik-kalkınma dengesi kurma kapasitesini test eden bir vaka olarak konumlandırmaktadır.

20.4. Sınırlılıklar ve Gelecek Çalışmalar Bu çalışma, Sahel krizini makro-stratejik ve karşılaştırmalı düzeyde analiz etmektedir. Bu tercih, dört ülke arasındaki bağlantıları, dış aktör rekabetini ve kaynak-güvenlik ilişkisini görünür kılmaktadır; ancak yerel toplum algısı, mikro düzey şiddet örüntüleri, saha görüşmeleri, yerel medya söylemi ve belediye/topluluk düzeyindeki yönetişim pratikleri bu raporun sınırları içinde ancak sınırlı biçimde ele alınabilmektedir. Gelecek çalışmalar için dört alan özellikle önemlidir: yerel medya ve sosyal medya üzerinden aktör algılarının karşılaştırmalı söylem analizi; olay verileriyle kaynak sahaları, silahlı grup hareketliliği ve yerinden edilme güzergâhlarının mekânsal eşleştirilmesi; Türkiye’nin kalkınma ve güvenlik araçlarının yerel meşruiyet üzerindeki etkisinin ölçülmesi; Soğuk Kaos kavramının Sahel dışındaki kırılgan kuşaklarda karşılaştırmalı biçimde test edilmesi.

Sonuç olarak bu raporun nihai yargısı şudur: Sahel’de kalıcı istikrar, yalnızca askerî kapasite artırımı veya dış aktörlerin boşluk doldurma rekabetiyle üretilemez. Kalıcı istikrar, devlet kapasitesi, yerel adalet, kaynak

s. 134

Sayfa 132 şeffaflığı, sivil meşruiyet, iklim-gıda dayanıklılığı ve bölgesel kurumsal koordinasyonun birlikte tasarlandığı çok katmanlı bir dönüşüm çerçevesi gerektirir. Tablo 20.1. Sahel Krizine İlişkin Nihai Bulgular, Stratejik Anlamlar ve Politika Dersleri

Nihai Bulgu Stratejik Anlam Politika Dersi Sahel krizi tek boyutlu terör krizi değildir. Güvenlik, yönetişim, kaynak, iklim ve dış aktör rekabeti birlikte işlememktedir. Askerî araçlar yerel meşruiyet ve kalkınma programlarıyla tamamlanmalıdır. Dört ülke aynı güvenlik kompleksinin farklı yüzleridir. Mali merkez, Burkina Faso yayılma, Nijer kaynak-üs, Çad tampon rolü taşır. Ülke bazlı ama koridor mantıklı politika gereklidir. Kaynak zenginliği kalkınma garantisi değildir. Altın, uranyum ve petrol güvenlikleştiğinde kırılganlığı artırabilir. Kaynak şeffaflığı ve yerel paylaşım mekanizmaları güçlendirilmelidir. Dış aktör rekabeti yerel krizi yeniden biçimlendirmektedir. Fransa/ABD gerilerken Rusya, Çin, Türkiye ve bölgesel aktörler yeni alan açmaktadır. Dış ortaklıklar hesap verebilirlik ve yerel sahiplenme ile sınanmalıdır.

Kurumsal parçalanma krizi derinleştirmektedir. ECOWAS-AES ayrışması sınır güvenliği, ticaret ve insani erişimi etkileyebilir. Siyasi ayrışmaya rağmen teknik temas kanalları korunmalıdır. Türkiye için fırsat ve risk birlikte büyümektedir. Türkiye çok araçlı model kurabilir; ancak güvenlikleşme tuzağına düşebilir. Savunma iş birliği diplomasi, eğitim, kalkınma ve insani yardımla dengelenmelidir. Alan Ders Uygulama İlkesi Diplomasi Sahel ülkeleri tekil dosyalar değil, bağlantılı güvenlik koridorlarıdır. İkili ilişkiler bölgesel koordinasyonla desteklenmelidir. Savunma Güvenlik iş birliği gereklidir; fakat tek kimliğe dönüşmemelidir. Her güvenlik teması kalkınma, eğitim veya sivil kapasite bileşeniyle eşleştirilmelidir. Kalkınma Sahel’de görünür ve yerel fayda üreten projeler stratejik sermaye üretir. Temiz su, tarım, hayvancılık, mesleki eğitim ve afet/insani kapasite önceliklendirilmelidir. Kaynak Altın, uranyum ve petrol dosyalarında şeffaflık olmadan iş birliği kırılganlaşabilir. EITI ilkeleri, yerel paylaşım ve çevresel sosyal etki standartları dikkate alınmalıdır. Algı Türkiye’nin avantajı kolonyal hafızayla yüklenmemiş olmasıdır. Bu avantaj güvenlikleşmiş ve rejim merkezli ilişki görüntüsüyle zedelenmemelidir. Bölgesel rol ECOWAS-AES ayrışmasında taraflaştırıcı değil köprü kurucu dil önemlidir. Teknik temas, arabuluculuk ve çok taraflı platformlar desteklenmelidir.

Bölüm Sonu Nihai Çıkarımlar  Sahel krizi, terör ve darbelerle sınırlı olmayan çok katmanlı bir jeopolitik kırılma alanıdır.  Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad aynı krizin farklı yüzlerini temsil etmektedir; bu nedenle tek tip politika modeli yetersizdir.  Altın, uranyum ve petrol gibi kaynaklar kalkınma potansiyeli kadar çatışma ve dış aktör rekabeti de üretmektedir.  Fransa sonrası dönem otomatik bağımsızlık değil, yeni dış bağımlılık ve nüfuz rekabeti riskleri de taşımaktadır.  İklim, su, gıda ve göç boyutları güvenlik analizinin çevresinde değil merkezinde yer almalıdır.  Türkiye için en uygun Sahel stratejisi, savunma iş birliğini kalkınma, diplomasi, eğitim, insani yardım ve kaynak şeffaflığıyla dengeleyen çok araçlı modeldir.

s. 135

Sayfa 133 Kaynakça Africa Center for Strategic Studies. (2025a). The limits to China’s transactional diplomacy in Africa. https://africacenter.org/spotlight/china-transactional-diplomacy-africa-niger/

Africa Center for Strategic Studies. (2025b). China’s critical minerals strategy in Africa. https://africacenter.org/spotlight/china-africa-critical-minerals/ CNPC. (t.y.). Chad. China National Petroleum Corporation. https://www.cnpc.com.cn/en/Chad/country_index.shtml CNPC. (2023). Niger-Benin Pipeline Project gives way to the Benin Forest Reserve. China National Petroleum Corporation. https://www.cnpc.com.cn/en/Features/202307/8b762806726244daa633603da76ef2ef.shtml

Reuters. (2024g). Niger halts oil pipeline exports to China over Benin spat. https://www.reuters.com/business/energy/niger-halts-oil-pipeline-exports-china-over-benin-spat-202406-14/ U.S. Energy Information Administration. (2025). Chad: Country analysis. https://www.eia.gov/international/overview/country/TCD

EITI. (2025a). Mali. Extractive Industries Transparency Initiative. https://eiti.org/countries/mali EITI. (2025b). Burkina Faso. Extractive Industries Transparency Initiative. https://eiti.org/countries/burkinafaso EITI. (2025c). Niger. Extractive Industries Transparency Initiative. https://eiti.org/countries/niger

EITI. (2025d). Chad. Extractive Industries Transparency Initiative. https://eiti.org/countries/chad International Monetary Fund. (2025). Niger: 2024 Article IV Consultation and sixth review under the Extended Credit Facility. IMF Country Report. UNODC. (2024a). Gold trafficking in the Sahel. United Nations Office on Drugs and Crime.

UNODC. (2024b). Impact of transnational organized crime on stability and development in the Sahel. United Nations Office on Drugs and Crime. World Nuclear Association. (2025). Uranium in Niger. World Nuclear Association.

World Bank. (2026a). Mali Macro Poverty Outlook. World Bank. World Bank. (2026b). Chad Macro Poverty Outlook. World Bank.

Abdoul Dangavo, M. O., & Karakaya, İ. (2022). G5-Sahel Ortak Gücünün terörle mücadele politikası ve G5Sahel Fransa ilişkileri. TESAM Akademi Dergisi, 9(1), 179-207. https://doi.org/10.30626/tesamakademi.998783 ACLED. (2023). Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM). Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/report/jamaat-nusrat-al-islam-wal-muslimin-jnim

ACLED. (2024a). Volunteers for the Defense of the Homeland (VDP). Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/actor-profile/volunteers-defense-homeland-vdp

ACLED. (2025a). New frontlines: Jihadist expansion is reshaping the Benin, Niger, and Nigeria borderlands. Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/report/new-frontlines-jihadistexpansion-is-reshaping-the-benin-niger-and-nigeria-borderlands ACLED. (2026). Conflict in the Sahel. Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/region/conflict-sahel

s. 136

Sayfa 134 ACLED. (2026). Mali. Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/country/mali

ACLED. (2026a). Africa overview: March 2026. Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/update/africa-overview-march-2026

Institute for Economics & Peace. (2025). Global Terrorism Index 2025: Measuring the impact of terrorism. https://www.visionofhumanity.org/resources/ Africa Center for Strategic Studies. (2026). Region in focus: The Sahel. https://africacenter.org/in-focus/thesahel/ ACLED. (2025b). Economic warfare escalates as militants expand beyond the Sahel. Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/report/economic-warfare-escalates-militantsexpand-beyond-sahel

ACLED. (2024b). Conflict intensifies and instability spreads beyond Burkina Faso, Mali, and Niger. Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/report/conflict-intensifies-and-instabilityspreads-beyond-burkina-faso-mali-and-niger Amani Africa. (2025). Update on the situation in the Lake Chad Basin area. https://amaniafrica-et.org/updateon-the-situation-in-the-lake-chad-basin-area/

Bassou, A. (2024). From the Alliance of Sahel States to the Confederation of Sahel States: The road is clear, but full of traps. Policy Center for the New South. https://www.policycenter.ma/publications/alliancesahel-states-confederation-sahel-states-road-clear-full-traps Baykuş, A. B., & Aliyev, P. (2023). İnsani yardımlardan savunma sanayi işbirliğine: Türkiye-Çad ilişkilerinin derinlemesine analizi. The Turkish Yearbook of International Relations, 54, 1-29. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3258613

Boeke, S. (2015). Operation “Serval”: A strategic analysis of the French intervention in Mali, 2013-2014. Journal of Strategic Studies, 39(5-6), 818-825. https://doi.org/10.1080/01402390.2015.1045494

Britannica. (2026). Sahel. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/place/Sahel

Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and powers: The structure of international security. Cambridge University Press.

Chatham House. (2025). Navigating a path beyond regional division is essential for West Africa’s security. https://www.chathamhouse.org/2025/04/navigating-path-beyond-regional-division-essential-westafricas-security Chatham House. (2026). Mali attacks show security cannot be delivered by military means alone. https://www.chathamhouse.org/2026/04/mali-attacks-show-security-cannot-be-delivered-militarymeans-alone

Council on Foreign Relations. (2026). Violent extremism in the Sahel. Global Conflict Tracker. https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/violent-extremism-sahel Demirtaş, T. (2023). Batı Afrika’nın stratejik çıkmazı: Nijer. SETA. https://www.setav.org/bati-afrikaninstratejik-cikmazi-nijer Dideberg, R., & Melly, P. (2026). Mali attacks show security cannot be delivered by military means alone. Chatham House. https://www.chathamhouse.org/2026/04/mali-attacks-show-security-cannot-bedelivered-military-means-alone

EITI. (2026). Mali. Extractive Industries Transparency Initiative. https://eiti.org/countries/mali EITI. (2026a). Burkina Faso. Extractive Industries Transparency Initiative. https://eiti.org/countries/burkinafaso

s. 137

Sayfa 135 EITI. (2026b). Burkina Faso: Quantifying illicit financial flows in mining. Extractive Industries Transparency Initiative. https://eiti.org/data-use-case/burkina-faso-quantifying-illicit-financial-flows-mining EITI. (2026c). Niger. Extractive Industries Transparency Initiative. https://eiti.org/countries/niger

EITI. (2026d). Chad. Extractive Industries Transparency Initiative. https://eiti.org/countries/chad

European Commission. (2026). Burkina Faso. European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations. https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/where/africa/burkina-faso_en

FEWS NET. (2026). Chad key message update: Refugee influx and insecurity are sustaining Crisis (IPC Phase 3) outcomes, March-September 2026. https://fews.net/west-africa/chad/key-messageupdate/march-2026 IFAD. (2026). Sahel. International Fund for Agricultural Development. https://www.ifad.org/en/west-andcentral-africa/sahel International IDEA. (2026). Burkina Faso. The Global State of Democracy. https://www.idea.int/democracytracker/country/burkina-faso Kaldor, M. (2012). New and old wars: Organized violence in a global era (3rd ed.). Stanford University Press.

Kavas, A. (2003). Mali. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mali

Kavas, A. (2007). Nijer. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/nijer Kaya, Y. (2026). Soğuk Kaos: Yönetilen belirsizlik çağında çöküş [Yayımlanmamış kavramsal çalışma].

Le Billon, P. (2001). The political ecology of war: Natural resources and armed conflicts. Political Geography, 20(5), 561-584. https://doi.org/10.1016/S0962-6298(01)00015-4

OCHA. (2025). 2025 Sahel humanitarian needs and requirements overview. United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. https://www.unocha.org/publications/report/burkina-faso/2025sahel-humanitarian-needs-and-requirements-overview-may-2025 OCHA. (2026). Lake Chad Basin - Humanitarian Overview: 2025 Annual Update. United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. https://reliefweb.int/report/chad/lake-chad-basinhumanitarian-overview-2025-annual-update OCHA. (2026a). Niger. Global Humanitarian Overview 2026. https://humanitarianaction.info/document/global-humanitarian-overview-2026/article/niger-4 OCHA. (2026b). Chad: Short version HNRP 2026. United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. https://www.unocha.org/publications/report/chad/chad-short-version-hnrp-2026 OECD. (2025). States of fragility 2025. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/81982370-en

Permanent Mission of France to the United Nations. (2021). France’s action in the Sahel. https://onu.delegfrance.org/france-s-action-in-the-sahel

Reno, W. (1998). Warlord politics and African states. Lynne Rienner Publishers.

Reuters. (2023). Last French troops leave Niger as military cooperation officially ends. https://www.reuters.com/world/africa/last-french-troops-leave-niger-military-cooperation-officiallyends-2023-12-22/ Reuters. (2024). Burkina Faso extends junta rule by five years. https://www.reuters.com/world/africa/burkina-faso-extends-junta-rule-by-five-years-2024-05-25/

s. 138

Sayfa 136 Reuters. (2024a). Russia sends military trainers and air-defence system to Niger, says Niger state TV. https://www.reuters.com/world/russia-has-sent-military-instructors-niger-says-niger-state-tv-2024-0411/

Reuters. (2024c). Chad ends defence cooperation agreement with France. https://www.reuters.com/world/africa/chad-ends-defence-cooperation-agreement-with-france-2024-1128/

Reuters. (2024d). Chad’s Mahamat Deby confirmed as winner of disputed presidential election. https://www.reuters.com/world/africa/chads-constitutional-council-rejects-challenges-presidential-voteprovisional-2024-05-16/ Reuters. (2024e). Chad’s Deby says military pact with France was outdated. https://www.reuters.com/world/africa/chads-deby-says-military-pact-with-france-was-outdated-202412-02/

Reuters. (2024f). France begins military withdrawal from Chad, army says. https://www.reuters.com/world/france-begins-withdrawal-chad-says-french-army-2024-12-10/

Reuters. (2025). West Africa bloc announces formal exit of three junta-led states. https://www.reuters.com/world/africa/west-africa-bloc-announces-formal-exit-three-junta-led-states2025-01-29/

Savaş, C. (2020). Serval ve Barkhane operasyonlarından G5 Sahel Grubu’na: Fransa’nın Sahel Kuşağında terörizmle mücadele politikaları. Türkiye Siyaset Bilimi Dergisi, 3(2), 137-163.

Security Council Report. (2024). Group of Five for the Sahel Joint Force: Closed consultations. https://www.securitycouncilreport.org/whatsinblue/2024/05/group-of-five-for-the-sahel-joint-forceclosed-consultations.php T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.-a). Türkiye-Mali ilişkileri. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-mali-siyasiiliskileri.tr.mfa

T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.-b). Türkiye-Çad ilişkileri. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-cad-iliskileri.tr.mfa T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.-c). Çad’ın ekonomisi. https://www.mfa.gov.tr/cad_in-ekonomisi.tr.mfa

T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.-d). Türkiye-Burkina Faso ilişkileri. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-burkinasiyasi-iliskileri.tr.mfa

T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.-e). Türkiye-Nijer ilişkileri. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-nijer-cumhuriyetisiyasi-iliskileri.tr.mfa

U.S. Department of Defense. (2024). Joint statement from the U.S. Department of Defense and the Department of National Defense of the Republic of Niger. https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/3861097/joint-statement-from-the-us-departmentof-defense-and-the-department-of-nationa/ U.S. Geological Survey. (2025). Mineral commodity summaries 2025. https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2025 UN Security Council. (2023a). Resolution 2690 (2023). https://docs.un.org/en/S/RES/2690%282023%29

UN Security Council. (2023b). Report of the Secretary-General on the Joint Force of the Group of Five for the Sahel (S/2023/865). https://docs.un.org/en/S/2023/865

UNDP. (2023). Journey to extremism in Africa: Pathways to recruitment and disengagement. United Nations Development Programme. https://www.undp.org/africa/publications/journey-extremism-africapathways-recruitment-and-disengagement

s. 139

Sayfa 137 UNDP. (2026). Regional Stabilization Facility for the Lake Chad Basin: Annual report. United Nations Development Programme. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/202604/rsf_report_final.pdf

UNECA. (2021). Sahel 2043: Towards a resilient, inclusive and prosperous Sahel region. United Nations Economic Commission for Africa. https://www.uneca.org/sahel2043 UNHCR. (2026). Situation Sahel Crisis: Operational Data Portal. United Nations High Commissioner for Refugees. https://data.unhcr.org/en/situations/sahelcrisis UNHCR. (2026a). Mali situation of refugees, internally displaced persons and returnees: 31 January 2026. United Nations High Commissioner for Refugees. https://data.unhcr.org/en/documents/details/114984 UNHCR. (2026b). Sudan situation: Operational Data Portal. United Nations High Commissioner for Refugees. https://data.unhcr.org/en/situations/sudansituation UNICEF. (2026). Chad 2026 humanitarian action for children. United Nations Children’s Fund. https://www.unicef.org/media/180076/file/2026-HAC-Chad.pdf UNODC. (2024). Drug trafficking undermining stability and development in Sahel region, says new report from UNODC. United Nations Office on Drugs and Crime. https://www.unodc.org/

Wilén, N. (2025). Stepping up engagement in the Sahel: Russia, China, Turkey and the Gulf States. Egmont Institute. https://egmontinstitute.be/app/uploads/2025/04/Nina-Wilen_Policy_Brief_375_vFinal.pdf

World Bank. (2025). Sahel Adaptive Social Protection Program: Annual report fiscal year 2025. World Bank. World Bank. (2026). Burkina Faso, Chad, Mali and Niger: Country Partnership Frameworks for the period FY2026-FY2031. https://documents.worldbank.org/ World Bank. (2026a). Mali Macro Poverty Outlook: April 2026. https://thedocs.worldbank.org/en/doc/bae48ff2fefc5a869546775b3f010735-0500062021/related/mpomli.pdf

World Bank. (2026b). Burkina Faso Macro Poverty Outlook: April 2026. https://thedocs.worldbank.org/en/doc/bae48ff2fefc5a869546775b3f010735-0500062021/related/mpobfa.pdf

World Bank. (2026c). Niger Macro Poverty Outlook: April 2026. https://thedocs.worldbank.org/en/doc/bae48ff2fefc5a869546775b3f010735-0500062021/related/mponer.pdf World Bank. (2026d). Chad Macro Poverty Outlook: April 2026. https://thedocs.worldbank.org/en/doc/bae48ff2fefc5a869546775b3f010735-0500062021/related/mpotcd.pdf

World Nuclear Association. (2025). Uranium in Niger. https://world-nuclear.org/informationlibrary/country-profiles/countries-g-n/niger Özkan, M. (2023). Darbeler, radikal gruplar ve ECOWAS: Sahel bölgesinde neler oluyor? Anadolu Ajansı Analiz. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/gorus-darbeler-radikal-gruplar-ve-ecowas-sahel-bolgesindeneler-oluyor/2967882

Özlük, E. (2024). Türkiye’nin Sahel bölgesine yönelik askeri ilgisinin nedenleri ve geleceği. TASAM. https://tasam.org/trTR/Icerik/72516/turkiyenin_sahel_bolgesine_yonelik_askeri_ilgisinin_nedenleri_ve_gelecegi

s. 140

Sayfa 138 ACLED. (2025c). Q&A: What does the Wagner Group’s exit from Mali mean for Russian activity in Africa? Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/qa/qa-what-does-wagner-groupsexit-mali-mean-russian-activity-africa

ACLED. (2025d). The Wagner Group and Africa Corps. Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/armed-group/wagner-group-and-africa-corps AP News. (2025). Wagner Group leaving Mali after heavy losses but Russia’s Africa Corps to remain. https://apnews.com/article/b29349be737cbc14dfc435b3536711eb Human Rights Watch. (2024a). Mali: Army, Wagner Group atrocities against civilians. https://www.hrw.org/news/2024/03/28/mali-army-wagner-group-atrocities-against-civilians Human Rights Watch. (2024b). Mali: Atrocities by the army and Wagner Group. https://www.hrw.org/news/2024/12/12/mali-atrocities-army-and-wagner-group ICCT. (2025). The case of the Wagner Group/Africa Corps. International Centre for Counter-Terrorism. https://icct.nl/sites/default/files/2025-07/Mehra%20and%20Demuynck%20%20Justifications%2C%20Disadvantages%20and%20Implications%20v3.pdf

OHCHR. (2023). Malian troops, foreign military personnel killed over 500 people during military operation in Moura. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/05/malian-troops-foreign-military-personnel-killed-over500-people-during Chatham House. (2026). Africa Aware: Rebuilding regional order and security in West Africa. https://www.chathamhouse.org/2026/03/africa-aware-rebuilding-regional-order-and-security-westafrica

International Institute for Strategic Studies. (2022). Security in the Sahel and the end of Operation Barkhane. https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2022/09/security-in-the-sahel-and-the-end-ofoperation-barkhane/

Le Monde. (2022). After ten years, France to end military operation Barkhane in Sahel. https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/11/09/after-ten-years-france-to-end-militaryoperation-barkhane-in-sahel_6003575_4.html Reuters. (2024a). Chad ends defence cooperation agreement with France. https://www.reuters.com/world/africa/chad-ends-defence-cooperation-agreement-with-france-2024-1128/

Reuters. (2024b). France begins military withdrawal from Chad, French army says. https://www.reuters.com/world/france-begins-withdrawal-chad-says-french-army-2024-12-10/

Anadolu Ajansı. (2024). Niger, Burkina Faso, Mali military leaders sign treaty to become confederation. https://www.aa.com.tr/en/africa/niger-burkina-faso-mali-military-leaders-sign-treaty-to-becomeconfederation/3268224

Institute for Security Studies. (2025). Decades of security cooperation under threat in Lake Chad Basin. https://issafrica.org/iss-today/decades-of-security-cooperation-under-threat-in-lake-chad-basin

International Crisis Group. (2025). Defining a new approach to the Sahel’s military-led states. https://www.crisisgroup.org/cmt/africa/sahel/burkina-faso-mali-niger/defining-new-approach-sahelsmilitary-led-states Onuoha, F. C., Tchie, A. E. Y., & Zabala, M. L. (2023). Assessing the effectiveness of the Multinational Joint Task Force. Effectiveness of Peace Operations Network / Norwegian Institute of International Affairs. https://www.nupi.no/content/pdf_preview/28307/file/EPON-MNJTF.pdf

s. 141

Sayfa 139 Global Center on Adaptation. (2026). Climate adaptation and security in the Sahel and Horn of Africa. https://gca.org/wp-content/uploads/2026/02/GCA_Climate-Adaptation-and-Security-in-the-Sahel-andHorn-of-Africa.pdf

Intergovernmental Panel on Climate Change. (2019). Climate change and land: An IPCC special report on climate change, desertification, land degradation, sustainable land management, food security, and greenhouse gas fluxes in terrestrial ecosystems. https://www.ipcc.ch/srccl/

International Organization for Migration. (2025a). West and Central Africa: Liptako Gourma and Central Sahel Crisis Dashboard 64, December 2025. https://dtm.iom.int/reports/west-and-central-africa-liptakogourma-and-central-sahel-crisis-dashboard-64-december-2025 International Organization for Migration. (2025b). West and Central Africa regional strategy 2025-2029. https://publications.iom.int/system/files/pdf/pub2025-007-r-iom-regional-strategy-for-west-and-centralafrica-2025-2029.pdf

Mahmood, A. (2025). The G5 Sahel: At the nexus of fragility, conflict, and climate. International Growth Centre. https://www.theigc.org/sites/default/files/202503/Mahmood%20Policy%20Brief%20February%202025_1.pdf

World Food Programme. (2026a). Integrated resilience in the Sahel. https://www.wfp.org/publications/integrated-resilience-sahel

World Food Programme. (2026b). Central Sahel emergency. https://www.wfp.org/emergencies/sahelemergency

Anadolu Ajansı. (2022). TİKA, Afrika’da son 5 yılda 1884 projeyi hayata geçirdi. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/tika-afrikada-son-5-yilda-1884-projeyi-hayata-gecirdi-/2596998

Anadolu Ajansı. (2025). Turkish Airlines aims to integrate Africa with world. https://aa.com.tr/en/turkiye/turkish-airlines-aims-to-integrate-africa-with-world/3506522

Anadolu Ajansı Analiz. (2024). “Türkiye Modeli”: Savunma sanayii alanında Afrika’yla derinleşen işbirliği. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/-turkiye-modeli-savunma-sanayi-alaninda-afrika-yla-derinlesenisbirligi/3403403

Özlük, E. (2024). Türkiye’nin Sahel bölgesine yönelik askeri ilgisinin nedenleri ve geleceği. TASAM. https://tasam.org/Files/Icerik/File/Erdem_%C3%96ZL%C3%9CK_pdf_88893eea-f02f-4e37-a614ef43f996c2f3.pdf Reuters. (2024). Turkey, Niger agree to enhance energy, defence cooperation. https://www.reuters.com/world/africa/turkey-niger-agree-enhance-energy-defence-cooperation-202407-18/

T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.). Türkiye-Africa relations. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-africarelations.en.mfa T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.-b). Türkiye-Burkina Faso ilişkileri. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-burkinasiyasi-iliskileri.tr.mfa T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.-c). Türkiye-Çad ilişkileri. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-cad-iliskileri.tr.mfa

T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2024). Sayın Bakanımızın Nijer’i ziyareti, 17 Temmuz 2024, Niamey. https://www.mfa.gov.tr/sayin-bakanimizin-nijer-i-ziyareti.tr.mfa

Türkiye Maarif Vakfı. (2025). Türkiye Maarif Vakfı dünya liginde 9 yılda 6 kıtada. https://turkiyemaarif.org/news/turkiye-maarif-vakfi-dunya-liginde-9-yilda-6-kitada-20250620061024

s. 142

Sayfa 140 Wilén, N. (2025). Russia, China, Turkey and the Gulf states: Sahelian juntas’ strategic partners after the Western withdrawal. Egmont Institute Policy Brief No. 375. https://egmontinstitute.be/app/uploads/2025/04/Nina-Wilen_Policy_Brief_375_vFinal.pdf

AP News. (2026). Rebels claim to capture a key military camp in northern Mali after army withdraws. https://apnews.com/article/ad322075647daeda4332d71e1a102631 Reuters. (2026). Mali attacks spotlight the growing reach of militants across West Africa. https://www.reuters.com/world/africa/mali-attacks-spotlight-growing-reach-militants-across-westafrica-2026-05-01/

ACLED. (2025e). Economic warfare escalates as militants expand beyond the Sahel. Armed Conflict Location & Event Data Project. https://acleddata.com/report/economic-warfare-escalates-militantsexpand-beyond-sahel Chatham House. (2025). West Africa needs regional solutions to combat the escalating Sahel security crisis. https://www.chathamhouse.org/2025/12/west-africa-needs-regional-solutions-combat-escalating-sahelsecurity-crisis

Security Council Report. (2025). West Africa and the Sahel: December 2025 monthly forecast. https://www.securitycouncilreport.org/monthly-forecast/2025-12/west-africa-and-the-sahel-16.php

Sahel’in Kırılgan Kuşağı

Raporun meselesi

Bu çalışmaya atıf

PDF ön izlemesi

Metnin tamamı