İnsaf

Adalet ve vicdan ölçüsünü gözetme duygusu. Şiirde insanın kendi içindeki ahlâk sınırını temsil eder.

Merhamet

Acıyana yönelen şefkat ve koruma duygusu. Eserde kaybedilen insanlığın temel ölçülerinden biridir.

Şiirde: B1/K1 · B5/K7 · B7/K3 · B9/K1

Zemheri

Kışın en sert ve dondurucu zamanı. Şiirde ruhsal soğukluk, kuruma ve yoksunluk imgesidir.

Şiirde: B1/K1 · B8/K2

Acz

Güçsüzlük, yetersizlik ve insanın kendi sınırını idrak etmesi. Şiirde kibirle karşıtlık kurar.

Şiirde: B1/K2

Kelâm

Söz, konuşma, anlam taşıyan ifade. Eserde sözün hakikate değmediğinde boşalmasını anlatır.

Şiirde: B1/K2 · B3/K6

Lâl

Dilsiz, konuşamaz hâlde. Şiirde vicdanın ve itirazın susturulmasını simgeler.

Şiirde: B1/K2 · B7/K1

Vebâl

Ağır sorumluluk, günahın ve yanlışın manevi yükü. Kişinin kendi fiillerinden kaçamamasını ifade eder.

Şiirde: B1/K2 · B7/K1

Münafık

İçi ile dışı bir olmayan, ikiyüzlü kişi. Şiirde dış görünüş ile iç hakikat arasındaki yarılmayı karşılar.

Şiirde: B1/K3

Nefis

İnsanın benlik, arzu, hırs ve tutkularla yönelen tarafı. Şiirin ana hesaplaşma öznesidir.

Şiirde: B9/K4

Kâmil

Olgun, yetkin, ahlâken tamamlanmış kişi. Eserde çoğu kez görünüşteki kemal ile iç çürüme karşılaştırılır.

Şiirde: B1/K4 · B4/K1

Gâfil

Gerçeğin ve sorumluluğun farkında olmayan kişi. Şiirde kendi sonuna ve iç bozulmasına kör kalmayı anlatır.

Şiirde: B1/K4 · B2/K5

Riyâ

Gösteriş için yapılan davranış; içtenlikten uzak dindarlık veya erdem görüntüsü. Eserde sahte yüzün temel adıdır.

Şiirde: B1/K4 · B3/K6 · B3/K7 · B6/K5 · B7/K3 · B8/K7

Mâmur

Bayındır, düzenli, iyi durumda. Şiirde dışın düzgün görünmesine karşı iç dünyanın enkaz oluşuyla tezat kurar.

Şiirde: B1/K4

Enkaz

Yıkıntı, çökmüş yapının kalıntısı. Eserde benliğin ve ahlâkî yapının içten çöküşünü simgeler.

Şiirde: B1/K4 · B5/K3

Cehennem

Azap ve yakıcı hesap yeri. Şiirde hem ahiret göndermesi hem de insanın kendi kurduğu iç azap için kullanılır.

Şiirde: B1/K4 · B1/K6 · B4/K6 · B5/K7 · B8/K7 · B9/K3

Put

Kutsallaştırılan sahte değer veya tapınılan nesne. Şiirde akıl, benlik ve gururun ölçüsüz yüceltilmesini anlatır.

Şiirde: B1/K5 · B7/K5

Secde

Boyun eğmenin ve kulluğun en güçlü bedensel ifadesi. Şiirde gerçek yöneliş ile sahte bağlılık arasındaki farkı gösterir.

Şiirde: B1/K5 · B7/K7

Zâhir

Görünen, dışta olan taraf. Şiirde dış görüntünün iç hakikati örtebilmesini ifade eder.

Şiirde: B1/K5 · B2/K1

Bâtın

İç yüz, görünmeyen derinlik. Eserde kişinin dışarıdan sakladığı gerçek benliğin alanıdır.

Şiirde: B1/K5 · B2/K1

Huşû

Derin saygı, gönülden boyun eğiş ve iç ürperiş. Şiirde eksikliği ruhsal kuraklığın göstergesidir.

Şiirde: B1/K5

Gurur

Kendini üstün görme ve benliğe aşırı değer verme hâli. Şiirde yıkımın başlıca kaynaklarından biridir.

Şiirde: B1/K6 · B5/K3 · B6/K7

Sükûnet

Dinginlik, sessizlik ve durulma. Eserde kimi yerde gerçek huzur değil, bastırılmış çığlığın maskesidir.

Şiirde: B1/K6

Hakikat

Gerçek olan, yanılsama ve gösterişin ardındaki asıl durum. Şiirin bütün yüzleşme çizgisinin merkezindedir.

Şiirde: B1/K4 · B1/K7 · B3/K3 · B5/K3 · B6/K7 · B7/K7 · B8/K7

İhanet

Bağlılığa, emanete veya güvene karşı yapılan bozucu davranış. Şiirde kişinin kendine ve ruhuna ihanetini de kapsar.

Nizâm

Düzen, tertip ve ölçü. Eserde dış dünyaya düzen verme iddiasıyla kendi içini düzenleyememe çelişkisini taşır.

Şiirde: B2/K1

Âmâ

Kör, göremeyen. Şiirde fiziksel körlükten çok hakikate karşı manevi körlüğü anlatır.

Şiirde: B2/K1 · B3/K3

Pür-nûr

Işıkla dolu, aydınlık görünen. Eserde dışarıdaki parlaklık ile iç karanlık arasındaki tezadı güçlendirir.

Şiirde: B2/K1

Rükû

Eğilme, namazdaki kulluk hareketi. Şiirde Hakk’a yönelme iddiasıyla kibre boyun eğme çelişkisi içinde geçer.

Şiirde: B2/K1

Kibir

Kendini büyük ve üstün görme hâli. Nefisname’nin en belirleyici ahlâkî hastalıklarından biridir.

Şiirde: B3/K7 · B4/K7 · B8/K4 · B8/K5

Menzil

Varılacak yer, yolculuğun durağı. Şiirde insanın yönü, amacı ve son durağı anlamında kullanılır.

Şiirde: B2/K1 · B2/K5

Adalet

Hakkı yerine koyma, doğru ölçüyle hükmetme ilkesi. Eserde kişinin kendine karşı adil olup olmadığı sorgulanır.

Şiirde: B2/K2 · B6/K4

Zulüm

Haksızlık, eziyet ve hakkı çiğneme. Şiirde dışarıya yönelen zulüm kadar insanın kendine yaptığı kötülük de vurgulanır.

Zâlim

Zulmeden kişi. Eserde anlatıcı, dışarıda aradığı zalimi kendi nefsinde bulur.

Şiirde: B2/K2 · B5/K7

Fâil

Bir eylemi gerçekleştiren kişi, yapan. Şiirde suçun sorumluluğunu dışarıya değil benliğe yönelten anahtar kavramdır.

Şiirde: B2/K3

Vicdan

İnsanın iyi ile kötüyü tarttığı içsel ahlâk muhasebesi. Eserin mahkeme ve hesap imgelerinin merkezidir.

Şiirde: B2/K3 · B2/K7 · B3/K1 · B5/K1 · B5/K3 · B6/K2

Mîzan

Terazi, ölçü, denge. Şiirde hem ahlâkî ölçüyü hem de hesap gününün tartısını çağrıştırır.

Şiirde: B2/K4 · B4/K4 · B8/K3

Suret

Dış görünüş, biçim, yüz. Eserde görünüş ile hakikatteki iç yapı arasında karşıtlık kurulur.

Şiirde: B2/K4 · B4/K1

Sîret

İç karakter, kişinin ahlâkî ve ruhsal yapısı. Suretin karşısına konarak gerçek kişiliği gösterir.

Şiirde: B2/K4 · B4/K1

Nâr

Ateş. Şiirde günahın, azabın ve insanın kendi içinde harladığı yıkıcı ateşin simgesidir.

Şiirde: B2/K4 · B8/K2

Nidâ

Sesleniş, çağrı. Eserde geçmişten veya hakikatten gelen uyarıcı sesi ifade eder.

Şiirde: B2/K5

Mahşer

Toplanma ve hesap yeri. Şiirde nihai hesaplaşmanın yanı sıra kişinin iç dünyasındaki büyük yüzleşmeyi de simgeler.

Şiirde: B2/K5 · B3/K2 · B4/K7 · B7/K3

Duâ

Yakarış, Allah’a yönelen dilek ve niyaz. Şiirde artık kuşatamadığı düşünülen ruhsal boşluğun karşısında anılır.

Şiirde: B2/K6

Rahmet

Merhamet, bağış ve ilâhî esirgeme. Eserde ruhun yoksun kaldığını düşündüğü kurtarıcı imkân olarak geçer.

Şiirde: B2/K6 · B7/K2

Hiçlik

Varlık iddiasının çözülmesi, değersizlik veya yokluk duygusu. Şiirde kibrin karşısındaki sert hakikatlerden biridir.

Şiirde: B2/K7 · B3/K1

Kıble

Yönelinen istikamet; ibadette yön. Şiirde insanın hakiki yönünü kaybetmesini anlatan güçlü bir mecazdır.

Şiirde: B3/K1

Kement

Boyna geçirilen ip, bağ. Eserde biriktirilen günahların insanı sıkıştıran yükünü simgeler.

Şiirde: B3/K1 · B7/K2

Ecel

Hayatın sona ereceği vakit. Şiirde bütün benlik iddialarını kesen kaçınılmaz sınırdır.

Şiirde: B3/K2 · B4/K4 · B5/K2

Teneşir

Ölünün yıkandığı tahta veya yer. Eserde ölüm gerçeğinin insana benlik sınırını hatırlatan sert imgesidir.

Şiirde: B3/K2 · B5/K2

Serap

Gerçekte bulunmayan, uzaktan varmış gibi görünen görüntü. Dünya hırslarının aldatıcılığını anlatır.

Şiirde: B3/K3

Zan

Kesin bilgiye dayanmayan kanaat ve sanı. Şiirde insanın kendi kurduğu yanıltıcı kabullerin parçasıdır.

Şiirde: B1/K7 · B2/K4 · B3/K4 · B4/K4 · B8/K3

Vehim

Kuruntu, asılsız korku veya zihinsel yanılsama. Eserde hakikati örten iç sislerden biri olarak yer alır.

Şiirde: B3/K4

Dervişlik

Tasavvufî yolda sade, teslimiyetçi ve terbiye edilmiş yaşama hâli. Şiirde bunun yalnız dış görünüşe indirgenmesi eleştirilir.

Şiirde: B3/K7

Haram

Dinî ve ahlâkî olarak yasaklanan şey. Eserde söz ile davranış arasındaki ikiyüzlülüğü görünür kılar.

Şiirde: B3/K7 · B7/K6

Hırka

Giysi; tasavvufî bağlamda dervişliği simgeleyen kıyafet. Şiirde görünüşe sığınılan sahte kimliği de çağrıştırır.

Şiirde: B1/K6 · B3/K7

Nûr

Işık, aydınlık; manevî aydınlanma. Eserde hakikat ve kurtuluşla ilişkilendirilir.

Şiirde: B2/K1 · B4/K4 · B6/K6 · B6/K7 · B7/K4

Nedâmet

Pişmanlık, yapılanın yanlışlığını içten kavrama. Son bölümlerde yüzleşmenin temel duygusuna dönüşür.

Şiirde: B4/K6 · B6/K3 · B6/K5 · B8/K5 · B9/K5

A’râf

İki hâl arasında kalınan eşik. Şiirde ilerleyememe ve geri dönememe sıkışmışlığını simgeler.

Şiirde: B6/K1

Cevher

Bir şeyin özü, asıl değeri. Eserde insanın kendi eliyle yitirdiği iç kıymet anlamında kullanılır.

Şiirde: B6/K1

Dehliz

Dar ve karanlık geçit. Şiirde insanın kendi içinde sıkıştığı kapalı ruhsal mekânın imgesidir.

Şiirde: B6/K1

Fânî

Geçici, ölümlü, kalıcı olmayan. Dünyanın ve insan ömrünün geçiciliğini vurgular.

Şiirde: B6/K3 · B9/K2

Kıyâmet

Büyük son, diriliş ve hesap günü. Şiirde hem ahiret hesabını hem de benlik dünyasının çöküşünü çağrıştırır.

Şiirde: B6/K3 · B8/K3

Cerahat

İrin, iltihap; mecazen çürümüş yaranın belirtisi. Şiirde kibrin açtığı ahlâkî yaranın ağırlaşmasını anlatır.

Şiirde: B6/K4

Mahkeme

Yargılama ve hüküm yeri. Eserde insanın kendi içine kurduğu vicdan yargılamasının ana sahnesidir.

Şiirde: B6/K4

Hâkim

Hüküm veren, yargılayan kişi. İç mahkemede anlatıcının kendisini yargılayan yönünü temsil eder.

Şiirde: B6/K4

Sanık

Hakkında hüküm verilmek üzere yargılanan kişi. Şiirde anlatıcı aynı anda hem hâkim hem sanık olur.

Şiirde: B6/K4

Libâs

Giysi, elbise. Eserde dış görünüşün günahı ve iç çürümeyi örtemeyeceğini anlatır.

Şiirde: B6/K6

Hüsran

Kayıp, hayal kırıklığı ve sonuçsuzluk. Şiirde yanlış yönelişin vardığı ruhsal neticeyi ifade eder.

Şiirde: B7/K1

Melâl

Hüzün, keder, iç sıkıntısı. Eserde çöküşün ardından kalan ağır ruh hâlidir.

Şiirde: B7/K1

Cürüm

Suç, kabahat, ağır yanlış. Şiirde kişinin biriktirdiği ahlâkî sorumluluk yükünü adlandırır.

Şiirde: B7/K2 · B8/K6

Tabut

Ölünün taşındığı sanduka. Şiirde ölümün bütün dünyevî iddiaları eşitleyen somut simgesidir.

Şiirde: B7/K5

Münker

İslâmî gelenekte kabir sorgusuyla ilişkilendirilen meleklerden biri. Şiirde ölüm sonrası hesap duygusunu yoğunlaştırır.

Şiirde: B8/K3

Nekir

İslâmî gelenekte kabir sorgusuyla ilişkilendirilen meleklerden biri. Münker ile birlikte sorgu ve hesap imgesini taşır.

Şiirde: B8/K3

Amel Defteri

İnsanın yaptıklarının kaydı fikri. Şiirde davranışların unutulmadığını ve hesapla yüzleşmeyi simgeler.

Şiirde: B8/K3

Dîvân

Hüküm ve hesap meclisi. Eserde nihai yargının önünde durma duygusunu güçlendiren klasik bir imgedir.

Şiirde: B8/K3

Şâhit

Tanık, olup biteni doğrulayan. Şiirde insanın kendi uzuvlarının kendi fiillerine tanıklık etmesiyle kullanılır.

Şiirde: B8/K6

Mühür

Kapatma, kesinleştirme veya susturma işareti. Eserde sözün kesildiği ve hükmün ağırlık kazandığı anı simgeler.

Şiirde: B8/K6

Zerre Miskal

En küçük ölçü, son derece küçük miktar. Şiirde iyiliğin bile hassas bir terazide tartılacağı fikrini güçlendirir.

Şiirde: B8/K7

Hırs

Doymak bilmeyen istek, elde etme tutkusu. Eserde insanı merhametten ve ölçüden uzaklaştıran kuvvetlerden biridir.

Şiirde: B9/K1

Zevâl

Sona erme, yok oluş, güç ve ihtişamın çözülmesi. Şiirin finalindeki mühür imgesinin ana kavramıdır.

Şiirde: B9/K4

Mecâl

Güç, takat, bir şeyi yapabilecek hâl. Son kıtalarda insanın bütün iddiasının tükenişini gösterir.

Şiirde: B9/K5