Gafleti̇n Aynasi
İçimdeki insafı kökünden söküp attım,
Merhamet beşiğinde zehirleri ben tattım.
Ateşin tam kıyısı, zemheriyle titrerim;
Kendi çukurum için kardeşimi iterim.
İnim inim ağlarken yaşımı hicvederim,
Sağır olmuş yürekle kelâmı hiç ederim.
Aczime gülüp geçen taştan bir heykel kaldım,
Lâl olmuş diller ile koca bir vebâl aldım.
Dile düşen kelime kalbe işlemiyorsa,
Hak’tan vurduğum o dem ruhum titremiyorsa,
Tarife uyan asıl münafık bu nefsimdir;
Beni çukura iten kendi kof hevesimdir!
Ben kendi boğazıma sarılan o katilim,
Sözde kâmil görünür, hakikatte gâfilim!
Dışım riyâyla mâmur, içim koca bir enkaz;
Bendeki bu nanköre cehennem ateşi az!
Aklımı put eyleyip secde ettim gölgeme,
Kör bir kuyu kazmışım kendi viran sineme.
Zâhirde âlim oldum, bâtınım zifir zindan;
Bir damla huşû yokmuş, kurudum susuzluktan!
Kendi cehennemime odun taşır gururum,
Kıymeti kalmamıştır paramparça onurum.
Gülüşlerim sahtedir, sükûnetim tuzaktır;
İnsanlık hırkasından nasibim çok uzaktır.
Taht kurduğum o zirve uçurumun dibidir,
Sırtıma geçirdiğim yalanın kefenidir.
Hakikati boğarken kazandım sandım, eyvah!
Ettiğim her ihanet boynuma dolanan âh!
Bölüm Kavramları
Nefs
İnsanın benlik, arzu ve eğilimlerini taşıyan iç yönü; şiirde kişinin kendi iç hesaplaşmasının merkezidir.
İnsaf
Hakkaniyetli ve vicdanlı davranma; bir şeyi adalet ölçüsüyle değerlendirme tutumu.
Merhamet
Acı çeken veya yardıma muhtaç olana karşı duyulan şefkat ve koruyucu duyarlılık.
Zemheri
Kışın en sert ve en soğuk zamanı; şiir dilinde dondurucu karanlık ve mahrumiyet imgesi.
Hiciv
Bir kişiyi, tutumu veya durumu eleştiri ve yergi yoluyla hedef alan söz veya anlatım.
Kelâm
Söz, ifade ve konuşma; bağlama göre dinî düşüncede inanç meselelerini aklî olarak ele alan ilim.
Acz
Güçsüzlük, yetersizlik ve bir şeyi yapmaya kudret yetirememe hâli.
Lâl
Dili tutulmuş, konuşamaz hâle gelmiş; şiirde suskunluk ve sözün kesilmesi imgesi.
Vebâl
Bir davranışın doğurduğu ağır manevî sorumluluk, günah yükü veya kötü sonuç.
Münafık
İnancı ile dışa vurduğu tutum arasında ikilik bulunan kişi; şiirde nefsin ikiyüzlülüğünü anlatan ağır bir öz eleştiri.
Kâmil
Olgunlaşmış, yetkin ve manevi bakımdan tamamlanmış sayılan kişi veya hâl.
Gâfil
Gerçeğin, sorumluluğun veya tehlikenin farkında olmayan; gaflet içinde bulunan kişi.
Riyâ
İbadet, iyilik veya erdemi içtenlikten çok başkalarına görünmek ve beğenilmek amacıyla sergileme.
Mâmur
Bayındır, düzenli ve gelişmiş; şiirde dış görünüşün süslü ve düzgün oluşunu anlatır.
Hakikat
Bir şeyin görünüşten ve zandan bağımsız gerçek mahiyeti; doğru ve sahih olan.
Zâhir
Görünen, dışta olan, açık yüz; bâtının karşıtı.
Bâtın
İçte, görünmeyen veya derin anlam katmanında bulunan yön; zâhirin karşıtı.
Huşû
Özellikle ibadette saygı, teslimiyet, iç ürperti ve derin gönül alçaklığı hâli.
Gurur
Kişinin kendisini olduğundan üstün görmesine yol açan benlik duygusu; aldanma ve kibirle de ilişkilidir.
Sükûnet
Dinginlik, sessizlik ve iç huzuru hâli.
Kefen
Ölen kişinin bedenini sarmak için kullanılan bez; şiirde fanilik ve ölümün eşitleyici simgesi.
Secde
İbadette alnı yere koyarak yapılan en ileri eğiliş; kulluk, teslimiyet ve tevazu ifadesi.
Heves
Geçici istek, arzu ve kişiyi bir şeye yönelten iç eğilim.
Ki̇bri̇n Hükmü
Âleme nizâm verip aslıma âmâ kaldım,
Zâhirde pür-nûr iken bâtınımda karardım.
Hakk’a rükû sanırken kibrime tapınmışım,
Yalancı bir menzilde körlükle sınanmışım.
Kılıcı başkasına çalarken pek cüretkâr,
Kendi boynuma gelip dayanınca sahtekâr!
Adaleti dilimden düşürmezken her dâim,
En büyük zulmü bana yapan benim, ben zâlim!
Sustuğum her cinayet benim kendi fâilim,
Kan tükürür yüzüme temiz sandığım tenim!
“Bana ne” diyen dilim kilit vurur göklere,
Vicdanım çürüdü de koku sindi seslere.
Mîzanı devirmişim; tarttığım günah benim,
Ateşlere odunsuz attığım o can benim.
Suretim âdemoğlu, sîretim canavarmış;
Kendi yaktığım nârda yanacak âhım varmış.
Dünden bir nidâ kopar: “Haberin var mı, gâfil?”
Geçmişimde kayboldum; menzilim bitti, sefîl.
Deste deste günahım, deste deste âh yutar;
Dünde kaybolan aklım yarın mahşerde kusar!
Toprak bile ürperir benim o kof cismimden,
Kefen bile iğrenir lânetlenmiş ismimden!
Ne bir duâ sarar bak ne bir rahmet dokunur;
Mezar taşı yerine alnıma âh okunur!
Varlık sandığım zerre koca bir hiçlik imiş,
Ruhumu diri sandım; vicdan çoktan erimiş!
Adım bile silinir zamanın defterinden,
Kâinat kan kusacak kibrimin o zehrinden!
Bölüm Kavramları
Nizâm
Düzen, sistem ve uyumlu işleyiş.
Âmâ
Görme yetisini kaybetmiş; mecazen gerçeği göremeyen, hakikate kör.
Pür-nûr
Işıkla, aydınlıkla veya manevî nurla dolu.
Rükû
Namazda eller dizlere konularak öne eğilme hareketi; kulluk ve teslimiyet göstergesi.
Kibir
Kişinin kendisini başkalarından üstün görmesi ve büyüklük taslaması.
Menzil
Ulaşılacak yer, durak veya hedef; tasavvufî dilde manevî yolculuğun bir aşaması.
Adalet
Hak ve sorumlulukları ölçülü biçimde gözetme; hakkı sahibine verme ilkesi.
Zulüm
Haksızlık etme, hakkı çiğneme ve bir varlığa hak etmediği biçimde zarar verme.
Zâlim
Zulmeden, haksızlık yapan ve hakkı ihlal eden kişi.
Vicdan
Kişinin iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı kendi içinde tartmasına imkân veren ahlâkî bilinç.
Mîzan
Ölçü ve terazi; dinî bağlamda amellerin tartılması ve adalet ölçüsü.
Günah
Dinî ve ahlâkî ölçülere aykırı kabul edilen davranış veya sorumluluk doğuran fiil.
Sîret
Bir insanın iç karakteri, ahlâkı ve davranış yapısı; suretin içsel karşılığı.
Nâr
Ateş; klasik ve dinî şiir dilinde cehennem, azap veya yakıcı iç hâlin simgesi.
Nidâ
Sesleniş, çağrı veya yüksek sesle hitap.
Gâfil
Gerçeğin, sorumluluğun veya tehlikenin farkında olmayan; gaflet içinde bulunan kişi.
Mahşer
Kıyamet sonrasında insanların hesap için toplanacağına inanılan yer ve toplanma hâli.
Kefen
Ölen kişinin bedenini sarmak için kullanılan bez; şiirde fanilik ve ölümün eşitleyici simgesi.
Rahmet
Bağışlama, esirgeme, iyilik ve merhamet; dinî dilde ilâhî lütuf ve şefkat.
Zerre
Çok küçük parçacık; mecazen en küçük miktar.
Kâinat
Evrenin bütünü; şiirde insanın küçüklüğünü ve varoluşun genişliğini karşılaştıran kozmik çerçeve.
Dünyanin Serabi
Gölgesine kul oldum, kıblemi de kül ettim;
Vicdanı öldürdüm de yarınımı mahvettim.
Deste deste günahlar boynuma kement kalır,
Kendine kör olanı koca bir hiçlik alır!
Yaşarsa insan Hak’tan habersiz ve çaresiz,
Mahşerin meydanında mutlak kalır kimsesiz.
Sessizce gelir ecel, can bağına ilişir;
Aklı başa getirir o buz gibi teneşir!
Dünya denen şu serap koca bir yalan imiş,
Nefsimin kudret sanıp taptığı talan imiş.
Makam mevki cüppesi çürük iplikten yama,
Gözlerim açık gezer, hakikatte kör âmâ.
Bir ömür koşuşturup avuçladığım rüzgâr,
Mal mülk diye taptığım bana koca bir mezar.
Zan ve vehim içinde çürütmüşüm bağrımı,
Kimse duymaz göçerken şu dilsiz feryadımı.
Toprağın altı sükût, üstü koca fırtına;
Ben kendi ellerimle yük vurdum hep sırtıma.
Altından saray yapsam gireceğim yer kara,
Merhem süren bulunmaz içimdeki bu yara.
Dile kolay konuşmak, sükût etmek ateştir;
Riyâyla beslenenin tek yoldaşı kalleştir.
Her kelâmım oktur da hep kendime saplanır,
İşlediğim günahlar hep sinemde saklanır.
Dervişlik hırkasını kibirle giyen benim,
Hakk’ın adını anıp haramlar yiyen benim.
Diz çöküp ağlasam da yaşlarım hep riyâdır;
Uyandım sanıyorum, gördüğüm kof rüyadır.
Bölüm Kavramları
Kıble
Namazda yönelinen Kâbe yönü; mecazen insanın yöneldiği temel değer veya merkez.
Vicdan
Kişinin iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı kendi içinde tartmasına imkân veren ahlâkî bilinç.
Günah
Dinî ve ahlâkî ölçülere aykırı kabul edilen davranış veya sorumluluk doğuran fiil.
Mahşer
Kıyamet sonrasında insanların hesap için toplanacağına inanılan yer ve toplanma hâli.
Ecel
Canlı için takdir edilmiş ölüm vakti; hayatın sona eriş anı.
Teneşir
Ölünün yıkandığı tahta veya yüksekçe yer; halk şiirinde ölümün somut hatırlatıcısı.
Serap
Uzaktan su gibi görünen optik yanılsama; mecazen aldatıcı umut veya boş dünya görüntüsü.
Nefs
İnsanın benlik, arzu ve eğilimlerini taşıyan iç yönü; şiirde kişinin kendi iç hesaplaşmasının merkezidir.
Hakikat
Bir şeyin görünüşten ve zandan bağımsız gerçek mahiyeti; doğru ve sahih olan.
Âmâ
Görme yetisini kaybetmiş; mecazen gerçeği göremeyen, hakikate kör.
Zan
Kesin bilgiye dayanmayan kanaat, tahmin veya varsayım.
Vehim
Gerçeğe dayanmayan kuruntu, kuşku veya zihnin ürettiği yanıltıcı düşünce.
Sükût
Susma, sessiz kalma ve söz söylememe hâli.
Riyâ
İbadet, iyilik veya erdemi içtenlikten çok başkalarına görünmek ve beğenilmek amacıyla sergileme.
Kelâm
Söz, ifade ve konuşma; bağlama göre dinî düşüncede inanç meselelerini aklî olarak ele alan ilim.
Dervişlik
Tasavvuf yolunda dünyevî benliği azaltma, tevazu ve manevî disiplinle yaşama ideali.
Kibir
Kişinin kendisini başkalarından üstün görmesi ve büyüklük taslaması.
Haram
Dinî bakımdan yapılması veya kullanılması kesin biçimde yasak kabul edilen şey veya fiil.
Nedâmet Eşi̇ği̇
Sorsalar bana beni aslan kesilir dilim,
Aynaya baktığım an tutulur benim elim.
Suretim kâmil durur, sîretim kara duman;
Yoktur benim nefsimin şerrinden zerre aman.
Hani o dağ deviren yenilmez olan aklım?
Bir nefeslik can için kalmadı hiçbir saklım.
Üflenen o nefesin sahibi ben değilim,
Topraktan geldim ama çamura kul meyilim.
Kâğıda kalem çalsam kelime benden kaçar,
Çürüttüğüm bu ömür başıma bin dert açar.
Kim bana dost olacak ben kendime düşmanken?
Ruhum nasıl hür kalır beden benim zindanken?
Hesap defteri ağır, mîzan kıldan da ince;
Kurtuluş fermanı yok ecel vakti gelince.
Deste deste âh ile çıkamam o huzura,
Yüzümdeki karayla varamam ben o nûra.
Şu koca yeryüzünde zerre kadar bir pulum,
Özgürüm sanıyorum, hevesime bir kulum.
Zincirimi altından döverek kendim taktım,
Kendi sahte dünyamı ellerimle ben yaktım.
Ey bu çarkın içinde kendini bâkî sanan!
Her kurduğu hayali yalan dünyada yanan!
Nedâmet gözyaşıyla yıkanmazsa bu çamur,
Cehennem ateşidir beni yoğuran hamur.
Bir yanım arşa bakar, bir yanım toprak emer;
Kibirden taç giyene zehirden olur kemer.
Gölgem bile benden yüz çevirip de saklanır,
Sanma ki susan diller mahşer günü aklanır.
Bölüm Kavramları
Kâmil
Olgunlaşmış, yetkin ve manevi bakımdan tamamlanmış sayılan kişi veya hâl.
Sîret
Bir insanın iç karakteri, ahlâkı ve davranış yapısı; suretin içsel karşılığı.
Nefs
İnsanın benlik, arzu ve eğilimlerini taşıyan iç yönü; şiirde kişinin kendi iç hesaplaşmasının merkezidir.
Şer
Kötülük, zarar ve ahlâken olumsuz kabul edilen yön veya fiil.
Zerre
Çok küçük parçacık; mecazen en küçük miktar.
Mîzan
Ölçü ve terazi; dinî bağlamda amellerin tartılması ve adalet ölçüsü.
Ecel
Canlı için takdir edilmiş ölüm vakti; hayatın sona eriş anı.
Nûr
Işık ve aydınlık; dinî ve şiirsel dilde hakikat, hidayet ve manevî aydınlanma imgesi.
Heves
Geçici istek, arzu ve kişiyi bir şeye yönelten iç eğilim.
Bâkî
Kalıcı, devamlı ve yok olmayan; fânînin karşıtı.
Nedâmet
Yapılan bir işten dolayı derin pişmanlık duyma ve geri dönüş arzusu.
Arş
İslâmî terminolojide ilâhî kudret ve hükümranlıkla ilişkilendirilen yüce makam; şiirde en yüksek semavî ufuk imgesi.
Kibir
Kişinin kendisini başkalarından üstün görmesi ve büyüklük taslaması.
Mahşer
Kıyamet sonrasında insanların hesap için toplanacağına inanılan yer ve toplanma hâli.
İçteki̇ Zâli̇m
Geceyi yorgan yapıp örterim günahımı,
Kimse bilmez içimde kopan şu eyvahımı.
Vicdanımı çarmıha gerdiğim o gün bittim,
Kendimi koca bir dağ sandım ama erittim.
İşte ey garip nefsim, sonun kuru tahtadır;
Sana kefen biçilen karanlık bir haftadır.
Sessizce gelir ecel, can bağına ilişir;
Aklı başa getirir o buz gibi teneşir!
Gururumun enkazı göğsümü ezen taştır,
Gördüğüm o karanlık içimdeki savaştır.
Sırça köşküm devrildi hakikat kılıcıyla,
Kaldım kendi başıma vicdanın sancısıyla.
Gözlerim kör edilmiş kendi kibrim yüzünden,
Sürgün yedim nihayet insanlık gökyüzünden.
Şu çürüyen bedenim ruha nasıl yurt olsun?
İçimdeki bu nankör dilerim toprak olsun.
Susarak büyüttüğüm o devasa canavar,
Şimdi kendi etimi acımadan parçalar.
Kilit vurdum dilime, mazlumu görmez oldum;
Kendi karanlığımda günden güne ben soldum.
Hicâp perdesi yırtık, hayâ çoktan terk etmiş;
Benim o kof aklımı kör ihtiras mahvetmiş.
Hangi denize girsem temizlenmez bu çamur,
Ateşlerle yoğruldu göğsümdeki bu hamur.
Merhamet pınarımda zehir akıyor şimdi;
Beni bu cehenneme sürükleyen âh kimdi?
Dışarıda ararken asıl zâlim bendeymiş,
Ateşi harlayan şey içimdeki tendeymiş.
Bölüm Kavramları
Günah
Dinî ve ahlâkî ölçülere aykırı kabul edilen davranış veya sorumluluk doğuran fiil.
Vicdan
Kişinin iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı kendi içinde tartmasına imkân veren ahlâkî bilinç.
Nefs
İnsanın benlik, arzu ve eğilimlerini taşıyan iç yönü; şiirde kişinin kendi iç hesaplaşmasının merkezidir.
Kefen
Ölen kişinin bedenini sarmak için kullanılan bez; şiirde fanilik ve ölümün eşitleyici simgesi.
Ecel
Canlı için takdir edilmiş ölüm vakti; hayatın sona eriş anı.
Teneşir
Ölünün yıkandığı tahta veya yüksekçe yer; halk şiirinde ölümün somut hatırlatıcısı.
Gurur
Kişinin kendisini olduğundan üstün görmesine yol açan benlik duygusu; aldanma ve kibirle de ilişkilidir.
Hakikat
Bir şeyin görünüşten ve zandan bağımsız gerçek mahiyeti; doğru ve sahih olan.
Kibir
Kişinin kendisini başkalarından üstün görmesi ve büyüklük taslaması.
Hicâp
Utanma, mahcubiyet ve ar duygusu; ayrıca perde veya örtü anlamı taşır.
Hayâ
Utanma, edep ve ahlâkî çekinme duygusu.
İhtiras
Güçlü, sınır tanımayan tutku; kişiyi ölçüsüz arzu ve hırsa sürükleyen yoğun istek.
Merhamet
Acı çeken veya yardıma muhtaç olana karşı duyulan şefkat ve koruyucu duyarlılık.
Zâlim
Zulmeden, haksızlık yapan ve hakkı ihlal eden kişi.
Nâr
Ateş; klasik ve dinî şiir dilinde cehennem, azap veya yakıcı iç hâlin simgesi.
İç Mahkeme
Bir A’râf ortasında ne ileri ne geri,
Kendi ellerim ile sattım asıl cevheri.
Karanlık bir dehlizde yankılanır feryadım,
Unutulmaya mahkûm mezardaki o adım.
Sükûtun zindanında pas tutarken vicdanım,
Nasıl feraha çıksın şu çürüyen sol yanım?
“Bana ne” demek ile koptu bütün bağlarım,
Kendi felâketime oturup da ağlarım.
Satılığa çıkardım ukbâyı nefsim için,
Şu fânî yeryüzünü yurt edindim ben niçin?
Hesap günü gelmeden koptu bende kıyâmet,
Gözüm göre kör oldum; bana haktır nedâmet.
Cerahat bağlamış bak kibrin vurduğu yara,
Nasıl hesap veririm düştüğüm zaman dara?
İçimde bir mahkeme; hâkim de ben, sanık ben,
Adaleti katleden asıl koca tanık ben.
Göğsümdeki şu kafes artık dar gelir cana,
Riyâyla beslediğim nefsim düşmandır bana.
Bir nedâmet gözyaşı dökemezken bu gözler,
Kıymetini yitirdi ettiğim bütün sözler.
En kalabalık yerde yalnızlıkla sınandım,
Kendi gölgemden kaçıp sahte nûrlara kandım.
Hangi libâsı giysem örter mi bu günahı?
Yıkar geçer bendimi mazlumların o âhı.
Gözlerim kilitlenmiş hakikatin nûruna,
Ruhumu kurban ettim dünyanın gururuna.
Kapanmaz bir yara bu; merhemi yoktur bende,
Azabın en ağırı nefes alan bu tende.
Bölüm Kavramları
A’râf
Kur’anî bağlamda cennet ile cehennem arasında anılan yüksek yer; şiirde arada kalmışlık imgesi.
Sükût
Susma, sessiz kalma ve söz söylememe hâli.
Vicdan
Kişinin iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı kendi içinde tartmasına imkân veren ahlâkî bilinç.
Ukbâ
Âhiret, ölümden sonraki hayat ve insanın son varış yeri.
Nefs
İnsanın benlik, arzu ve eğilimlerini taşıyan iç yönü; şiirde kişinin kendi iç hesaplaşmasının merkezidir.
Fânî
Geçici, sonlu ve yok olmaya mahkûm; bâkînin karşıtı.
Kıyâmet
Dünya düzeninin sona ermesi ve yeniden dirilişle başlayan hesap günü inancı.
Nedâmet
Yapılan bir işten dolayı derin pişmanlık duyma ve geri dönüş arzusu.
Cerahat
İltihaplı yarada oluşan irin; mecazen içten çürümüşlük veya birikmiş kötülük.
Kibir
Kişinin kendisini başkalarından üstün görmesi ve büyüklük taslaması.
Hâkim
Hüküm veren, karar veren kişi; hukuk dilinde yargıç.
Adalet
Hak ve sorumlulukları ölçülü biçimde gözetme; hakkı sahibine verme ilkesi.
Riyâ
İbadet, iyilik veya erdemi içtenlikten çok başkalarına görünmek ve beğenilmek amacıyla sergileme.
Nûr
Işık ve aydınlık; dinî ve şiirsel dilde hakikat, hidayet ve manevî aydınlanma imgesi.
Libâs
Giysi, elbise; mecazen dış görünüş veya kişinin üzerine giydiği kimlik.
Günah
Dinî ve ahlâkî ölçülere aykırı kabul edilen davranış veya sorumluluk doğuran fiil.
Hakikat
Bir şeyin görünüşten ve zandan bağımsız gerçek mahiyeti; doğru ve sahih olan.
Gurur
Kişinin kendisini olduğundan üstün görmesine yol açan benlik duygusu; aldanma ve kibirle de ilişkilidir.
Kabi̇r Eşi̇ği̇
Her adımım hüsrandır, her nefesim bir vebâl;
Kendi ocağım söndü, düştüğüm durum melâl.
Umut kervanı geçti; kaldım çöl ortasında,
Kıvranıp duruyorum kibrimin oltasında.
Boynuma kement vurdu biriktirdiğim cürüm,
Bu nasıl bir gaflettir, bu ne sessiz bir ölüm?
Gözlerim yola baksın; bekleyenim kalmadı,
İçimdeki bu çölü rahmet bile almadı.
Uçurum kenarında günahımla baş başa,
Merhamet dileyemem yüzümü vursam taşa.
İçimdeki bu mahşer sükûtla boğar beni,
Toprak bile istemez riyâyla dolan teni.
Kara toprak çağırır her nefesin sonunda,
Kurtuluş umudu yok bu gafletin yolunda.
Taşlaşmış yüreğime ne yağmur ne nûr iner,
Gün gelir benim adım hafızadan silinir.
Omuzlarda taşınan çürük bir tahta tabut,
Bir ömür inandığım devrildi koca bir put.
Arkamdan ağlayanlar unutup dönecektir,
Mezarımdaki o mum rüzgârla sönecektir.
Kefenin cebi yoktur, doldurduğum yalanlar;
Şimdi boyna dolanır o yediğim haramlar.
Ne malım fayda verir, ne şanım ne de adım,
İşlediğim günahla, bana kaldı feryadım.
Üzerime atılan her kürek toprak ağır,
Bütün cihan toplansa bu feryadıma sağır.
Gözüme mil çekilmiş, hakikati görmedim;
Nefsime kul oldum da ben secdeye varmadım.
Bölüm Kavramları
Hüsran
Kaybetme, zarara uğrama ve ağır hayal kırıklığı.
Vebâl
Bir davranışın doğurduğu ağır manevî sorumluluk, günah yükü veya kötü sonuç.
Melâl
Hüzün, iç sıkıntısı ve ruhsal keder.
Kibir
Kişinin kendisini başkalarından üstün görmesi ve büyüklük taslaması.
Cürüm
Suç, kabahat veya ağır sorumluluk doğuran fiil.
Gaflet
Gerçekten, sorumluluktan veya manevî uyanıklıktan uzak kalma; farkında olmama hâli.
Rahmet
Bağışlama, esirgeme, iyilik ve merhamet; dinî dilde ilâhî lütuf ve şefkat.
Günah
Dinî ve ahlâkî ölçülere aykırı kabul edilen davranış veya sorumluluk doğuran fiil.
Merhamet
Acı çeken veya yardıma muhtaç olana karşı duyulan şefkat ve koruyucu duyarlılık.
Mahşer
Kıyamet sonrasında insanların hesap için toplanacağına inanılan yer ve toplanma hâli.
Sükût
Susma, sessiz kalma ve söz söylememe hâli.
Riyâ
İbadet, iyilik veya erdemi içtenlikten çok başkalarına görünmek ve beğenilmek amacıyla sergileme.
Nûr
Işık ve aydınlık; dinî ve şiirsel dilde hakikat, hidayet ve manevî aydınlanma imgesi.
Tabut
Ölünün taşındığı sandık; şiirde ölüm ve faniliğin somut simgesi.
Kefen
Ölen kişinin bedenini sarmak için kullanılan bez; şiirde fanilik ve ölümün eşitleyici simgesi.
Haram
Dinî bakımdan yapılması veya kullanılması kesin biçimde yasak kabul edilen şey veya fiil.
Hakikat
Bir şeyin görünüşten ve zandan bağımsız gerçek mahiyeti; doğru ve sahih olan.
Nefs
İnsanın benlik, arzu ve eğilimlerini taşıyan iç yönü; şiirde kişinin kendi iç hesaplaşmasının merkezidir.
Secde
İbadette alnı yere koyarak yapılan en ileri eğiliş; kulluk, teslimiyet ve tevazu ifadesi.
Kâinat
Evrenin bütünü; şiirde insanın küçüklüğünü ve varoluşun genişliğini karşılaştıran kozmik çerçeve.
Mîzan
Daracık o kabirde sıkışır kemiklerim,
Bir zaman dağ deviren bu âciz bileklerim.
Şimdi kurtlar, böcekler paylaşıyor bedeni;
Kâinat kan kusarak reddediyor bu teni.
Mezar taşıma vuran soğuk bir güz rüzgârı,
Bu çöküş hatırlatır içimdeki o nârı.
Yarım kalan hevesler kursağımda taş oldu,
Bahar bekleyen ömrüm zemheride kış oldu.
Münker Nekir gelince çözülür mü bu dilim?
Amel defteri kara, bomboş kalmış sağ elim.
Hangi yüzle dururum o dîvânın önünde?
Mîzan kıldan da ince o kıyâmet gününde.
Aynalarda gördüğüm o ihtişam nerede?
Boğulup kalmışım ben kibir denen derede.
Sahte dostlar, yârenler hepsi kaçıp gittiler,
Beni kendi karanlık kuyumda terk ettiler.
Gök kubbe çatırdarken, dağlar un ufak olur,
O koca kibir kulem, yerle bir toprak olur.
Bütün sırlar dökülür, saklanacak yer kalmaz;
Benim nedâmetime melekler de ağlamaz.
Ellerim şâhit olur işlediğim cürüme,
Ayaklarım konuşur yürüdüğüm o yöne.
Dudaklarıma mühür vurulur da susarım,
Dün yuttuğum ne varsa bugün kana kusarım.
Zerre miskal iyilik tartılır da bulunmaz,
Riyâyla yanan yürek kolay kolay durulmaz.
Kendi cehennemime biletimi ben kestim,
Hakikatin sesine sağır olup da küstüm.
Bölüm Kavramları
Acz
Güçsüzlük, yetersizlik ve bir şeyi yapmaya kudret yetirememe hâli.
Kâinat
Evrenin bütünü; şiirde insanın küçüklüğünü ve varoluşun genişliğini karşılaştıran kozmik çerçeve.
Nâr
Ateş; klasik ve dinî şiir dilinde cehennem, azap veya yakıcı iç hâlin simgesi.
Heves
Geçici istek, arzu ve kişiyi bir şeye yönelten iç eğilim.
Zemheri
Kışın en sert ve en soğuk zamanı; şiir dilinde dondurucu karanlık ve mahrumiyet imgesi.
Münker
İslâmî gelenekte kabir sorgusuyla ilişkilendirilen iki melekten biri; ayrıca yadırganan, kötü görülen şey anlamına gelir.
Nekir
İslâmî gelenekte Münker ile birlikte kabir sorgusuyla ilişkilendirilen melek adı.
Amel Defteri
İnsanın dünyadaki fiillerinin kaydedildiğini anlatan dinî kavram; hesap günündeki sorumluluk imgesi.
Dîvân
Kurul, meclis veya hesap/hüküm makamı; şiirde hesap için huzura çıkılan yüce mahkeme çağrışımı.
Mîzan
Ölçü ve terazi; dinî bağlamda amellerin tartılması ve adalet ölçüsü.
Kıyâmet
Dünya düzeninin sona ermesi ve yeniden dirilişle başlayan hesap günü inancı.
Kibir
Kişinin kendisini başkalarından üstün görmesi ve büyüklük taslaması.
Nedâmet
Yapılan bir işten dolayı derin pişmanlık duyma ve geri dönüş arzusu.
Cürüm
Suç, kabahat veya ağır sorumluluk doğuran fiil.
Zerre
Çok küçük parçacık; mecazen en küçük miktar.
Miskal
Ağırlık ölçüsü; “zerre miskal” kullanımında çok küçük ölçüyü ve hassas hesabı anlatır.
Riyâ
İbadet, iyilik veya erdemi içtenlikten çok başkalarına görünmek ve beğenilmek amacıyla sergileme.
Hakikat
Bir şeyin görünüşten ve zandan bağımsız gerçek mahiyeti; doğru ve sahih olan.
Zevâli̇n Mührü
Nasibimi tepmişim merhamet deryasında,
Boğulup gidiyorum hırsımın davasında.
Eyvahlar fayda etmez kapanınca o kapı,
Paramparça oluyor kurduğum o kof yapı.
Benliğimi eritip bir damlaya dönseydim,
Şu fânî yeryüzünde yavaş yavaş sönseydim.
Dağları ben yarattım deyip yürümeseydim,
Kendi küçüklüğümü vakti varken görseydim.
Bir nefeslik canımla, cihana savaş açtım,
Ruhuma ihanetle, ömrüme zehir saçtım.
Bütün çırpınışlarım ağa düşen kuş gibi,
Uyandım cehenneme bir bitmeyen düş gibi.
Güneşin dürülüp de, yıldızların söndüğü,
Her nefis ameliyle, Hakk’a geri döndüğü...
O dehşet anı gelip hesap sormaya dursun,
Bırakın bu nefsime zevâlin mührü vursun!
Ne bir adım atmaya, mecâl kaldı dizimde,
Bütün cihan karardı, fer kalmadı gözümde.
Boynum kıldan da ince, eğildim huzurunda,
Kimse derman olamaz, nedâmet çukurunda.
Benlik davam çürüdü, bir kuru yaprak oldum;
O devasa gölgemle ufacık kabre doldum.
Bitti dünya kavgası, kapandı koca defter;
Kendi kazdığım kuyu beni bağrında bekler.
Toprak atıp üstüne dağılır kalabalık,
Başlar o kör karanlık, başlar koca yalnızlık.
Önce seni unutur o canım dediklerin;
Sonra unuttuğunu unutur sevdiklerin!
Bölüm Kavramları
Merhamet
Acı çeken veya yardıma muhtaç olana karşı duyulan şefkat ve koruyucu duyarlılık.
Benlik
Kişinin kendisini algılama biçimi; şiirde nefs, gurur ve kibirle mücadele edilen öz merkez.
Fânî
Geçici, sonlu ve yok olmaya mahkûm; bâkînin karşıtı.
Nefs
İnsanın benlik, arzu ve eğilimlerini taşıyan iç yönü; şiirde kişinin kendi iç hesaplaşmasının merkezidir.
Zevâl
Sona erme, yok olma, düşüş ve ortadan kalkma.
Mecâl
Güç, takat ve bir işi yapabilme kudreti.
Fer
Canlılık, ışık ve parlaklık; “gözde fer kalmaması” gücün ve canlılığın tükenmesini anlatır.
Nedâmet
Yapılan bir işten dolayı derin pişmanlık duyma ve geri dönüş arzusu.