İslam Tarihinde Cemaatleşme

İslam Tarihinde Cemaatleşme, Müslüman toplumlarda dinî aidiyetin hangi topluluk biçimleri içinde yaşandığını; bu toplulukların nasıl kurulduğunu, süreklilik kazandığını, bölündüğünü ve iktidarla karşılaştıklarında nasıl dönüştüğünü uzun dönemli ve karşılaştırmalı bir çerçevede inceleyen araştırma külliyatıdır. Çalışma, mezhepler tarihi, tarikatlar tarihi veya modern dinî hareketler literatürünü tekrarlamak yerine, bu alanların kesiştiği yerde cemaatleşmeyi başlı başına tarihsel bir inceleme nesnesi hâline getirir.

Eser, bir hadis halkası ile tarikatı, bir fütüvvet örgütü ile dâvet teşkilatını, bir tasavvuf silsilesi ile siyasî hareketi veya kapalı-ezoterik bir topluluğu aynı kategoriye sıkıştırmaz. Aidiyet, otorite, aktarım, ritüel, mekân, ekonomi, ağ, kapalılık ve devletle ilişki gibi ortak sorular kullanılır; fakat her yapı kendi döneminin kaynakları ve kavramları içinde ele alınır. Böylece benzerlikler kadar kurumsal, toplumsal ve siyasî farkların da görünür kalması amaçlanır.

Külliyatın yatay eksenlerinden biri devlet-cemaat ilişkisidir. Himaye, vakıf ve mali bağlar, bürokrasi ve ulema çevreleriyle temas, muhalefet, güvenlikleştirme, takip, tasfiye ve bazı örneklerde cemaatten siyasî harekete veya devlete dönüşme süreçleri sistematik biçimde izlenir. Yaklaşık 15 ciltte tamamlanması planlanan çalışma, ilk Müslüman topluluktan modern ve çağdaş cemaat biçimlerine uzanan geniş bir tarihsel sürekliliği aynı analitik ızgara içinde okumayı hedeflemektedir.