İslam Tarihinde Cemaatleşme — Cilt VI

Yeniçeri Ocağı’nın ilgası ile Bektaşî zâviyelerine yönelik müsadere, sürgün, tekke devri ve yeni denetim düzenlerinin birleştiği askerî-dinî kurumsal kırılma.

Nâsıriyye’nin zâviye, kütüphane, hac ve ticaret ağlarının merkezlerinden biri olarak incelenen yerleşim ve kurum odağı.

Halvetiyye’nin çok sayıda halife ve kol üreterek tek merkezden bağımsız biçimde Osmanlı ve ötesinde çoğalan tekke-silsile ağı.

Mahalle, evlerin yan yana dizilmesinden ibaret değildir. Bir toplumun gündelik vicdan alanıdır. Çocuk orada görülür, yaşlı orada hatırlanır, yoksul orada fark edilir, hata orada yumuşatılır. Modern şehir mahalleyi örselediğinde insan kalabalık içinde yalnız kalır. Mahalle kültürü baskıcı gözetimle karıştırılmamalıdır. Sahih mahalle, insanı boğan değil, taşıyan çevredir. Bugün mahalleyi yeniden düşünmek, apartman, okul, sokak ve dijital komşuluk üzerinden yeni dayanışma biçimleri kurmayı gerektirir.

Devletin cemaatleri yalnız baskı amacıyla değil; tanıma, kayıt, vergi, vakıf denetimi, görev, haber toplama, sınıflandırma ve güvenlik üretimi için izlediği pratikler bütünü.

Tasavvuf, eğitim, misafirlik, vakıf ve yerel arabuluculuk işlevlerini farklı yoğunluklarda birleştiren cemaat mekânı; Mağrib ve Sahra ağlarında ayrıca ticaret/hac düğümü olabilir.

Halifenin sembolik itibarı, hac, basın, konsolosluk, mektup ve yardım kanallarıyla oluşan; manevî bağlılığı hukukî egemenlikle özdeşleştirmeyen sınır aşan ilişki alanı.

Mahalle ve şehir hayatında ibadet etrafında oluşan fakat tüm mahalle ilişkilerini tek başına açıklamayan dinî aidiyet halkası.

Tarikatları sabit coğrafî renkler gibi değil; şeyh, icazet, halife, tekke, vakıf, ziyaret, hac, himaye ve sürgün dolaşımlarıyla hareketli ağlar olarak okuyan tarihsel coğrafya yaklaşımı.

Bir tarikatın pîr merkezi veya başlıca tekke odağı; Mevlevîlik ve diğer tarikatlarda bölgesel zâviye/tekke ağlarıyla ilişkili merkez.

Mevlevîlikte Konya pîr evi ve Mevlânâ soy-hafızası etrafında kurumsal temsil ve süreklilik üreten otorite biçimi.

1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasına verilen tarihsel ad; ciltte Bektaşî tasfiyesiyle bağlantılı fakat ondan ayrı bir askerî-hukukî süreç olarak ele alınır.

Nakşibendî ağlarda ortak zikir ve aidiyet pratiği; sohbet ve hafî zikirle birlikte ciltte tarikatın ritüel repertuvarı içinde incelenir.

Nakşibendî-Müceddidî-Hâlidî çevrelerde şeyh-mürid manevî bağını ve terbiye ilişkisini taşıyan pratiklerden biri.

Rifâî ağlar örneğinde zikir, burhan gösterileri ve şeyh-hane meşruiyetinin cemaat içi temsil gücü üretmesi.

Bedeviyye ve Desûkiyye çevrelerinde pîr türbesi, büyük mevlid, panayır, vakıf ve hane otoritesini aynı şehirli-bölgesel dolaşımda birleştiren ağ.

Şâzelî mirastan doğan; fakr-zikir öğretisi, terbiye mektupları ve çok sayıda halife üzerinden Mağrib’de çoğalan ıslah ağı.

Tamegrût zâviyesi çevresinde eğitim, kütüphane, hac kervanı, kitap-emtia dolaşımı ve hane otoritesini birleştiren Sahra-Mağrib ağı.

Muhammed el-Cezûlî çevresinde Fas’ta doğan; halifeler, zâviyeler ve Delâilü’l-Hayrât dolaşımıyla genişleyen Şâzelî bağlantılı tarikat mirası.

Cezûlî mirasının salavat külliyatı; yazma ve matbaa dolaşımıyla zâviye ağlarından daha geniş bir coğrafyada aidiyet ve pîr hafızası taşıyan metin.

Tarikat kurucusu/büyüğü; yaşlı bilge.

Mevlânâ Hâlid eşiğiyle Nakşibendî-Müceddidî mirasın yeni bölgesel halifelik, medrese, hane ve siyaset ağları üretmiş kolu.

Hacı Bektaş pîr hafızası, ocak ritüeli, belirli ortalar, baba ağları ve patronaj üzerinden kurulan; ne tamamen efsane ne de değişmez kurumsal özdeşlik sayılan ilişki.

Hacı Bektaş pîr hafızasını pîrevi, ikrar, derviş ağları, Yeniçeri ilişkileri ve Balkan dolaşımıyla birleştiren tarikat geleneği.

Şehirli müridin meslek ve aile hayatını terk etmeden manevî aidiyet kurabildiği; hizb-vird, esnek mekân ve çok merkezli kollarla gelişen tarikat ailesi.

Ahmed el-Bedevî pîr hafızası, türbe şehri, mevlid ekonomisi ve halefiyet çevresinde Mısır’da kitlesel aidiyet üreten tarikat.

İbrâhim ed-Desûkī çevresinde türbe, mevlid, hane otoritesi ve şehirli-kırsal dolaşım üzerinden gelişen Mısır tarikatı.

Manevî otorite ve öğretinin şeyhler zinciri üzerinden geçmişe bağlanmasını sağlayan aktarım ve meşruiyet hattı.

Bir cemaatin aidiyetini görünür ve tekrarlanabilir kılan ortak ibadet, zikir, kabul, sohbet veya benzeri uygulamalar bütünü.

Bir dinî aidiyetin kişi ve fikir düzeyinden çıkarak süreklilik, otorite, aktarım, ağ, mekân ve ortak pratikler üreten topluluk biçimine dönüşme süreci.

Bir topluluğa mensubiyetin inanç, hane, hoca-talebe ilişkisi, ritüel, mekân veya dayanışma üzerinden kurulmasını gösteren temel analiz unsurlarından biri.

Cemaat içinde öğretme, karar verme, temsil, irşad veya meşruiyet üretme kapasitesinin kimde ve hangi kanallarla toplandığını gösteren analiz unsuru.

Sözlükte “ardından gelen, vekil, temsilci”. Bakara 30’da insanın yeryüzündeki evrensel-ahlâkî sorumluluğunu; siyasal terim olarak ise Peygamber’den sonraki İslâm devlet başkanlığı kurumunu (hilâfet) anlatır. Kelimenin bu iki düzlemi, tartışmanın önemli bir kaynağıdır.

Şehir, KörEbE külliyatında tekrar eden bir düşünce, ilişki, süreç veya uygulamayı adlandırmak ve farklı eserlerdeki kullanımlarını aynı anlam ağı içinde birleştirmek için kullanılan kavramdır. KörEbE külliyatında özellikle “Hira Dağı’nın Çocukları - Öz’e Dönüş” çalışmasındaki bağlamıyla ele alınır.

Harita, KörEbE külliyatında tekrar eden bir düşünce, ilişki, süreç veya uygulamayı adlandırmak ve farklı eserlerdeki kullanımlarını aynı anlam ağı içinde birleştirmek için kullanılan kavramdır. KörEbE külliyatında özellikle “Soğuk Kaos Çağında NATO-2” çalışmasındaki bağlamıyla ele alınır.

Düzen, KörEbE külliyatında tekrar eden bir düşünce, ilişki, süreç veya uygulamayı adlandırmak ve farklı eserlerdeki kullanımlarını aynı anlam ağı içinde birleştirmek için kullanılan kavramdır. KörEbE külliyatında özellikle “Hira Dağı’nın Çocukları - Öz’e Dönüş” ve “Soğuk Kaos - Yönetilen Belirsizlik” çalışmalarındaki bağlamlarıyla ele alınır.

Erişim, KörEbE külliyatında tekrar eden bir düşünce, ilişki, süreç veya uygulamayı adlandırmak ve farklı eserlerdeki kullanımlarını aynı anlam ağı içinde birleştirmek için kullanılan kavramdır. KörEbE külliyatında özellikle “Soğuk Kaos Çağında NATO-2” çalışmasındaki bağlamıyla ele alınır.

Çevre, KörEbE külliyatında tekrar eden bir düşünce, ilişki, süreç veya uygulamayı adlandırmak ve farklı eserlerdeki kullanımlarını aynı anlam ağı içinde birleştirmek için kullanılan kavramdır. KörEbE külliyatında özellikle “Soğuk Kaos - Yönetilen Belirsizlik” ve “Sürdürülebilir İkiyüzlülük” çalışmalarındaki bağlamlarıyla ele alınır.

Denge, KörEbE külliyatında tekrar eden bir düşünce, ilişki, süreç veya uygulamayı adlandırmak ve farklı eserlerdeki kullanımlarını aynı anlam ağı içinde birleştirmek için kullanılan kavramdır. KörEbE külliyatında özellikle “Hira Dağı’nın Çocukları - Öz’e Dönüş” çalışmasındaki bağlamıyla ele alınır.

Devlet, KörEbE külliyatında tekrar eden bir düşünce, ilişki, süreç veya uygulamayı adlandırmak ve farklı eserlerdeki kullanımlarını aynı anlam ağı içinde birleştirmek için kullanılan kavramdır. KörEbE külliyatında özellikle “Hira Dağı’nın Çocukları - Öz’e Dönüş” ve “Soğuk Kaos - Yönetilen Belirsizlik” çalışmalarındaki bağlamlarıyla ele alınır.

Hocalar, efendiler, seçkin kimseler.

Şiirde soruya dönüştürülen bu kavramın sözlük açıklaması editoryal inceleme için işaretlenmiştir.

Haberdar, bilen.

Bilim, ilim

Hafıza, geçmişin depo edilmesi değildir. Toplumun kendisini geleceğe taşırken kullandığı iç pusuladır. Hafızası gevşeyen insan kolay yönlendirilir; çünkü neyin kayıp, neyin kazanç olduğunu ölçemez. Tarih burada kuru kronoloji olmaktan çıkar. Dil, aile, şehir, mezarlık, musiki, atasözü, ibadet ve ortak acı hafızanın parçalarıdır. Hafıza diri kaldığında toplum aynı hataya mahkûm olmaz. Hafıza gösteriye dönüşürse geçmiş, bugünü aydınlatmak yerine bugünün öfkesini süsleyen bir dekor hâline gelir.

Baği, isyankâr